The Compendium of Suśruta 30
Nibandhasaṅgraha 30
- Language
- Sanskrit
30.3
avabaddhamanavabaddhaṃ ceti tatrāvabaddha viśeṣeṇāsaktaṃ, anye tvasthyādipraviṣṭamavabaddhaṃ, itaradanavabaddhamiti manyante || 1-3 ||
30.4
tatrānavabaddhasyaiva prathamamaṅgīkṛtasya pariharaṇe parisakhyāya hetūnū darśayannāha,–tatretyādi | tatreti tayormadhye | svabhāvaḥ prakṛti; pācanamiti apakkaśalyasya pācanadravyai pākavidhānaṃ, bhedanamiti vṛdvipatrādibhi' śastrai sphoṭanaṃ, dāraṇamiti cirabilvādibhirmiśrakoktairauṣadhairvidāraṇa; pīḍanamiti dravyāṇā picchilānāmityādimiśrakoktairdravyai kṛtvā pīḍyate yat, pramārjanamiti vālavastrādibhi proñchanaṃ, nidhmāpanamiti pradhamanaṃ, etadukta bhavatipippalīkaṭphalādicūrṇasya nāḍyā nāsānta prāpaṇa, pratimarśo'ṅgulyādigharṣaṇaṃ, pravāhaṇaṃ vi(ni) kunthanaṃ, ācūṣaṇa mukhaśṛṅgai
kṛtvā yaccūṣyate; ayaskānta pāṣāṇaviśeṣaḥ, yadyapyayaskānta iti sāmānyenopāttastathā'pyatra karṣako grāhyaḥ; harṣastuṣṭi. |
30.5
svabhāvādihetorviṣayamāha, -tatrāśrukṣavathūdvāretyādi | tatra teṣā pañcadaśānā madhye| etairaśruprabhṛtibhi | svabhāvabalaṃ svabhāvaśakti., tataḥ pravṛttairāgatairhetubhirnayanādibhyaḥ śarīrapradeśebhyo raja prabhṛtiśalyaṃ patatītyartha. | pācanaviṣayamāha, -māṃsāvagāḍhamityādi | avagāḍhamabhyantaragatam | avidahyamānamapacyamānam | prakothāttasyeti pūtibhāvānmāsasyetyarthaḥ | bhedanadāraṇayorviṣayamāha, -pakvamityādi | pīḍanaviṣayamāha - bhinnamityādi | anirasyamānamaniṣkrāmantam | pramārjanaviṣayamāha, - aṇūnītyādi | akṣāṇi indriyāṇi | pariṣecanaṃ dhārābhiṣecanam | ādhmāpanamakṣiṣu mukhamārutasya prāpaṇam | nirdhamanaviṣayamāha, -āhāraśeṣetyādi |- bhuktānasya nāsāntarādisthitamannamāhāraśeṣaḥ | hīnānā patitānā aṣṭānāṃ śalyānāmalpāyayavā hīnāṇuśalyānyucyante | śvasana śvāsa , utkāsa utkṛṣṭaṃ kāsanam | nirdhamenniṣkāsayet | vamanapratimarśayorviṣayamāha, -annaśalyānītyādi | annaśalya vamanena patatyaṅgulipratimarśena ca; aṅgulipratimarśo'ṅgulyādigharṣaṇam | virecanaviṣayaṃ darśayannāha, - virecanai pakvāśayagatānīti | pakvāśayagatāni śalyānīti śeṣa | prakṣālanaviṣayamāha, - vraṇetyādi | vraṇadoṣa. pūya sa eva śalyaṃ, vraṇāśayagatāni śalyānīti śeṣa | pravāhaṇaviṣayamāha,vātetyādi | saṅgo'pravṛtti | cūṣaṇaviṣayamāha, - mārutetyādi | ayaskāntaviṣayamāha, - anulomamityādi | harṣaviṣayamāha,hṛdayavasthitamityādi | kecidanavabaddhaśalyamadhye bhedanadāraṇapīḍanavamanavirecanaprakṣālanāni na manyante, teṣā mate bhedanadāraṇayoravabaddhaśalyaviṣayatvaṃ, pīḍanādīnā caturṇāṃ yathāsaṃbhavamuktaṣvevāntarbhāva |
30.6
pañcagatīnāṃ śalyānāmapi sarveṣāmamārga mārgabhedena dvividhamāharaṇaṃ darśayannāha,- sarvaśalyānāmityādi | praveśamārgeṇaivāharaṇaṃ pratilomaṃ, tadviparītaṃ cānulomam |
30.7
pratilomānulomāharaṇayorviṣayamāha, - tatretyādi | tatreti tayormadhye | arvācīnamiti nātidūrapraveśāt, niviṣṭaśalyadvārāpekṣayā kāyasya pūrvārdhasthitaṃ śalyamarvācīnamucyate | tattu śalyaṃ pratilomamānayet | ko'rtha. ? pāścātye'rvācīnadeśe ānayet, praveśamārgeṇaivānayet, anulomena nirhriyamāṇamaviddhamapi bahutaraṃ pradeśa vedhayet, tatra maraṇamupadravā vā bhavanti | parācīnamiti dūrapraviṣṭaṃ, kāyasya parārdhanirgata śalyamucyate | tacchalyamanulomamānayet | ko'rthaḥ ? agretane parācīne pradeśe ānayet |
30.8
yadā tvanativegācchalyamagretanapradeśena nirgatamuttuṇḍitamukhaṃ ca bhavati tadā tasya śalyasya chedanīyamukhasya chedyapradeśajaṭitasya parācīnānulomaharaṇe kīdṛśaṃ vidhānamiti darśayannāha, - uttuṇḍitamityādi | uttuṇḍitamūrdhva ni saranmukhamiva | nirghātayediti itastataścālayeddhastena mudrarādinā vā, tataścānulomamā-
haret | chedanīgamukhamiti kaṇṭakakharjūrīpatraprabhṛtikaṃ, etenottuṇḍitaṃ chedanīyamukhaṃ parāgnirgatamurāṃ chedyapradeśajaṭitaṃ na śalyaṃ parācīnānulomāharaṇavipaya ityuktaṃ bhavati |
30.9
ki chedanīyamukhasya sarvatrāgaṃ vidhirityāha,-chedanīgetyādi | vakṣa iti hṛdayam | hastenāhartuṃ yacchakyate śalyaṃ tat hastaśakyam | yathāmārgeṇeti praveśamārgeṇetyartha | hastenaiveti hastenaivoddharet, na kadācinmudgarādimiśrālayen | prayateta prayatnaṃ kuryāt | anye tu 'acchedanīyamukhāni tu' ityādi pāṭha paṭhanti, vyāgyānayanti ca-na kevalamanuttuṇḍitānyanirhāryamukhānyapīti samuccīyate tuśabdena, tāni kukṣyādipatitāni sarvāṇyevācchedyatodanirhāryāharaṇīyāni | etenaitaduktaṃ bhavati-parācīnānāmapi śalyānāmanulomamāharaṇīyānāmapi pratilomamevāharaṇaṃ kartavya, anulomāharaṇe kukṣyādiṣu mahān chedānuvandho bhavet, parśukrāntarapatitāni cetyasyāgre, "anuttuṇḍitaśalyāni chedanīyamukhāni na | anirhāryāṇi jānīyādbhūyaśchedānuvandhata.”-iti bhojasahitoktaṃ kecitpāṭhaṃ paṭhanti, sa ca pramādapāṭha , nibandhepvadarśanāt |
30.10
hastenāpahartumaśakye śalye ki vidhānamiti darśayati,-hastenetyādi | viśasya chittvā śastreṇetyartha | kecit 'hastena cāhartumaśakye aviśasya yantreṇāpaharet' iti pāṭha manyante | teṣā mate aviśasya acchittvetyartha , hastena ceti cakāreṇa yantrāharaṇāśakyasya viśasyetyupalabhyate |
30.11
śalyāharaṇe upadravacikitsāsūtra nirdiśannāha-śītalenetyādi | enamiti śalyāturam | avasecayediti siñcedityartha | āśvāsayediti kṣīratarpaṇādidānena | bāhulyenāmuṃ kecinna paṭhanti | gayadāsena tu paṭhitvā'yaṃ pāṭho'trāntare vyākhyāta , yuktaścāyaṃ, tasmāt paṭhanīya eva |
nte śalye paścātkarma darśayannāha,-tata ityādi | nirlohitamiti agalitaraktam | magnineti agnitaptaghṛtagośṛgaprabhedanaṃ muggoṣṇena ghṛtena, taptitaragaminā saṃsvedyeti saṃbandha | vidahyeti agnikṛtāna vraṇān daggvetyartha | pradihyeti lepayitvā, sarpirmadhubhyāgaśodhina vā | atra kecidvihyeti na paṭhanti, pradihyetyasya sthāne tarpayitveti paṭhanti | atra kecidvaddhvā''cārikamityojasā 'sirāsnāyuvilagnaṃ śalākābhirvimocyāpanayet, śvayathugrastavāraṅga samavapīḍya śvayathu, durbalavāraṅga kuśādibhirbaddhā' iti pāṭhaṃ paṭhanti, prāhurapaṭhitvā vyākhyānayantica-vāraṅgaṃ śalyanālaṃ, śalyapīḍya śvayathumiti sabandha ; kuśādibhirapanayedityatrāpi yojyate; kuśā vaśavetrādika, ayaṃ ca vidhistantrāntaragatasteno na suśrutasahitāyāmasti, tantrāntaradarśanātgayadāsenāpyatra likhita ityatra na paṭhanīya evāyam |
30.13
vakṣa patiteṣu viśeṣavidhimāha,-hṛdayamityādi | hṛdayamabhito vartamānamiti hṛdayasamīpe sthitamityartha | udvejitasya udvignahṛdayasya, śītajalādudvejanaṃ ca hṛdayasthirīkaraṇāya | yathāmārgagamiti yenaiva mārgeṇa praviṣṭa tenaivāpaharedityartha | tenāśakye upāyāntaraṃ darśayannāha,-anyata iti, anyasminnapi pradeśe | du.khenopahiyate taddurūpaharam | apavādhyamānamiti marmapīḍākaraṃ, śalyamiti śeṣa | pāṭayitveti dārayitvetyartha |
30.14
avavaddhaśalyasya hastenāpahartumaśakyasya nirharaṇopāyaṃ darśayannāha,-asthītyādi |-asthivivarapraviṣṭamiti asthicchidrāntargatam | vidaṣṭamiti śliṣṭāsaktam | suparigṛhītasyāturasyetyartha | pravibhujya vakrīkṛtya | dhanurguṇairiti mūrvākasūtramayai | ekata ekasmin pradeśe | asyeti śalyavato narasya | pañcāṅgyāmiti bandhaviśeṣe | upasaṃyatasya baddhasya | aśvasya ghoṭakasya, vaktraṃ mukhaṃ, tatra kavikā kaṭakaṃ, tatra badhnīyāt śalyamiti sabandha | enaṃ aśvaṃ, kaśayā saṭyā, unnāmayanniti uccai kurvan | pakṣāntaramāha,-dṛḍhā vā vṛkṣaśākhāmityādi | avanamya namayitvā, tasyāmiti vṛkṣaśākhāyām | anye tu dṛḍhāmityasya sthāne pañcāṅgīmiti manyante, tatra pañcāṅgīṃ pañcabhi śākhāntaryutāṃ śākhā vadanti | apare tu pañcāṅgīṃ vṛkṣasyatvodumvaranyagrodhavetasānāmiti kathayanti | anye tvevaṃ paṭhanti 'aśakyamevaṃ vā valavadbhiḥ suparigṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ pravibhujya dhanurguṇairbaddhekato'śvavaktrakavike vallīyāt, athainaṃ kaśayā tāḍayet yathonnāmayan śiro vegena śalyamuddharati, nāmitāyāṃ padbhyāṅkhyāṃ vṛkṣaśākhāyā vā pūrvavaddhaddhoddhareta' iti |
30.15
kukṣyādyacchednīyapradeśottuṇḍitānāmasthyādinidṛṣṭānāṃ yathāmārgāpaharaṇopāyaṃ darśayannāha, - adeśetyādi | yathāmārgameva yantreṇeti apaharediti śeṣaḥ | asthideśottuṇḍitamityanye paṭhanti |
30.16
karṇavatāmāharaṇaṃ darśayannāha, - vimṛditetyādi | karṇavadyacchalyaṃ tadanābādhakarapradeśottuṇḍitaṃ yadā bhavati tadā vimṛditakarṇikaṃ kṛtvā ko'rtha ? sakucitakarṇikaṃ kṛtvā, purastādeva ko'rthaḥ ? agretane pradeśe eva, ākarṣayediti śeṣa |
30.17
jātuṣaśalyasya vidhānaṃ darśayannāha, - jātuṣa ityādi | jātuṣe lākṣāmaye | kaṇṭhāsakte galalagne | nāḍīmiti tāmrādiracitanalikā, sthirībhūtāmutpannagāḍhatām | śiśavo jātuṣe śalye. krīḍanti, te -yadā pramādānnigilanti tadā'yaṃ vidhirveditavyaḥ | anye tu jātuṣāṇi sirādiṣveva gha(ja)ṭitāni manyante |
30.18
ajātuṣe kaṇṭhāsakte vidhimāha, ajātuṣamityādi | jatu lākṣā, madhūcchiṣṭaṃ siktathakaṃ, pūrvakalpeneti śītodakasthirībhūtamityarthaḥ |
30.19
asthyādiśalyasyātyantaṃ kaṇṭhāsaktāsyāharaṇamuddiśannāha, - asthiśalyamityādi | keśoṇḍukaṃ bālakṛtaṃ viḍukam | upahitaṃ sahitam | sahasā tvākṣipediti śalyanirgasanārtham | dantadhāvanakūrcakeneti dantadhāvanānāṃ karañjādīnā kuṭṭitāgraṃ kūrcakaṃ, tenāpaharedityarthaḥ | praṇudedvā'ntariti bahiranirgacchadantaḥ praṇudet praveśayedityarthaḥ | keśondukamityādi kecit pāṭhaṃ paṭhanti | apahṛtakaṇṭhaśalyasya paścātkarma darśayannāha, - kṣatakaṇṭhāyetyādi|
30.20
udakaṃ yadā'ntarniviṣṭaṃ jalamṛtādīnāmudare bhavati tadā tasyāṃpaharaṇopāyaṃ darśayannāha, - udaketyādi | avākśirasamadhomukhīkṛtam, avapīḍayedudara, dhunīyāt kampayet, vāmayet gharṣaṇairavākśirasameva, nikhanet praveśayet, āmukhāditi mukhaparyantam |
30.21
kaṇṭhāsaktagrāsāharaṇopāyamāha, - grāsaśalya ityādi | anavabuddhamiti ajñātaṃ yathā bhavati | abhihanyāditi prahāraṃ dadyādityarthaḥ |
30.22
bāhurajjvādipīḍitakaṇṭhaprakupitavāyuśleṣmāpaharaṇopāyamāha,bāhvityādi | pāśaśabdo bāhyādibhiḥ saha pratyekaṃ savadhyate | kecidamu pāṭhaṃ na paṭhanti |
30.26
śalyākṛtīnāmā nantyādanuktamapi kartavyaṃ darśayannāha, - śalyākṛtītyādi | sthānāni śiro'kṣikarṇanāsāhṛdayādīni | karṇavatāṃ durāharatvaṃ darśayannāha, - karṇavantītyādi | ādadīteti sagṛhṇīyā-
dityarthaḥ| yukteyeti yogena, na tu hīnayogātiyogamithyāyoge | samāhitaḥ sāvadhānaḥ | avaśyaṃ nirharaṇīyasya śalyasyokte prakārairaināharaṇe'nuktopāyamanuktāyantrakaraṇasūtramuddiśannāha, -etairityādi| naiva niryātyate yadīti naiva niṣkāsyate yadītyarthaḥ | matyā nipuṇayāvaidya iti matyā nipuṇayā svakarmaṇi pravīṇyā buddhyā yuktaḥ | yantrayogaiśca nirharediti yogaiḥ, yogaiśceti cakārādanuktaguṇādivandhanādi samuccīyate | śalyasyānāharaṇe doṣaṃ darśayannāha, -śothapākāvityādi | amuṃ ślokaṃ kecidatra na paṭhanti, nyāyacandrikāyā tu paṭhitatvādavaśyaṃ paṭhanīya eva || 23-26 ||
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nivandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā sūtrasthāne saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit