The Compendium of Suśruta 33
Nibandhasaṅgraha 33
- Language
- Sanskrit
33.2
pañcendriyāṇi śrotrādīni, teṣāmarthāḥ śabdādayaḥ, arthānāṃ śabdādīnāṃ vipratipattirviparītāvabodho hīnātiyogenetyarthaḥ | pañcagrahaṇaṃ karmendriyāṇāmubhayātmakasya manasaśca niṣedhārtha; karmendriyāṇāṃ śarīragrahaṇenaiva grahaṇāt; manasastvindriyagrahaṇenaiva grahaṇaṃ, manovyatirekeṇendriyāṇāṃ viṣayagrahaṇābhāvāt ||1-2||
33.3
prāgadhyāye dūtādijñeyabāhyāriṣṭaṃ pratipādyāsminnadhyāye ābhyantaramariṣṭamāśrayabhedena trividhaṃ saṃkṣepeṇa darśayannāha, śarīraśīlayorityādi | śarīraṃ pāñcabhautikaṃ prāṇikāya, śīlaṃ mānaso bhāvaḥ, anye tu śīlaṃ samādhānayuktaṃ mana ityācakṣate; prakṛtiṃ svābhāvika prāṇineo nijo dharmaḥ; eteṣā śarīraśīlaprakṛtīnāṃ trayāṇāṃ bhāvānāṃ vikṛtirvaiparītyaṃ yadbhavettadariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇaṃ bhavati | samāsena saṃkṣepeṇa | anye tu śarīraśīlayordvayoryā prakṛtistasyā yā vikṛtistadariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇaṃ bhavatītyācakṣate | prakṛteḥ prastāvāt kiṃcidvicāraḥ kriyate, sā hi prakṛtirjātyādīn ṣaḍguṇānapekṣate | taduktaṃ carake, - "prakṛtirhi jātiprasaktā ca kulaprasaktā ca deśānupātinī ca kālānupātinī ca vayo'nupātinī ca pratyātmaniyatā ca-" iti | sarvabhedeṣu cakāraṇaraṇamanyonyasamāveśārtha; tatra jātiprasaktā nāma tāṃsu tāsu manuṣyādijātiṣu te te karacaraṇādaya svabhāṣaviśeṣā, vacaneṣu ca nānāvidhā vividhā eva vyaktāvyaktādayo dharmā, manasi ca dharmādharmamaithunāhāraprabhṛtayo'pi bhāvā', kulaprasaktā nāma dvijakule tapaḥpriyatādaya., kṣatriyakule samarapriyatādayo dharmaviśeṣā bhavanti, deśānupātinī nāma lāṭakaṇīṭādīnā kāye vāci manasi ca te te svabhāvaviśeṣā viśeṣeṇa bhavanti, kālānupātinī nāma dehādiṣu daurbalyādyādānādyapekṣaṃ, gadeṣu ca doṣamalyādyapekṣiṇī, vayonupātinī nāma bālyādyavasthāsu bālādau saukumāryādayo dharmā, eteṣu triṣvanupātiśabdaprayogāt saṃcāritvaṃ svabhāvaguṇānāmiṣṭaṃ, pratyātmaniyateti ātmanyātmani niyatā pratipuruṣaniyatetyarthaḥ | te punaḥ kāye vāci manasi ca svabhāvaviśeṣāḥ pratipuruṣabhedabhinnā dṛśyante | evaṃ tāvat ṣoḍhā prakṛtirbhavatyeva | anye tu "saptamyapi bhavet prāyo dehe lakṣaṇahetukā | uttamādhamamadhyāyurliṅgānā kāraṇaṃ hi sā-" iti manyante | anye tu prakṛtiṃ sattvarajastamomayīṃ vātapittaśleṣmamayīṃ vā manyante | tasyā vikṛtirvaiparītyamanyathābhāvaḥ |
33.6
āturamāhyaviruddhaśabdapratipattiṃ nirdiśannāha, - śṛṇotītyādi | vividhān bahuprakārān saṃjalpapāṭhagītavādyādīn | divyānā siddhakinnaragandharvādīnām | samudrapurameghānāmityatra samudrādibhiḥ saha niḥsvanaśabdaḥ pratyekaṃ saṃbadhyate | etena samudrādīnāmasaṃpattāvabhāve'pi teṣāṃ śabdān śṛṇotītyarthaḥ | puraskhanaḥ puravāsiprāṇiśabda'; anye tu purasthāne tairamiti paṭhanti; apare cārvamiti paṭhanti | tān svanānityādi vidhyamāneṣu vā samudrādikhaneṣu tānna gṛhṇāti, gṛhāti vā'nyapratidhvanīn viparītānanyaśabdavanmanyante | grāmyānsvanān grāmavāsiprāṇiśabdānāraṇyāniva śṛṇoti, āraṇyān grāmyāniva śṛṇotītyarthaḥ | dvipacchabdeṣu śatruśabdeṣu | suhṛnmitrādiḥ | akasmācchravaṇarogaṃ vinā || 4-6 ||
33.8
āturagrāhyaviruddhasparśapratipattiṃ darśayannāha, - yastṛṣṇamityādi | atra śītapiḍakā hi kaphakṛtā, tāsāṃ jāḍyādayo vedanāviśeṣā. prākṛtā, dāhastu vaikṛta iti | prahāro laguḍādikṛtaḥ | aṅgaccheda śastrādikṛta |
33.9
āturagatagrāhyarūpaviruddhapratipattiṃ darśayannāha, pāṃśunetyādi | pāṃśurdhūliḥ, avakīrṇāni vyāptāni, rājyo lekhā nīlalohitādaya |
āturagatāmeva viruddharasapratipattiṃ darśayannāha, - snātetyādi | pūrva snātaḥ paścādanulipta itthaṃbhūtamapi sugandhikāyaṃ vahirmalavarjitaṃ yadā nīlamākṣikā śrayante tadā'sau kālapakvatvādatimadhurībhūtaśarīra', yena nirmalaśarīro'pi makṣikābhiḥ kāmyata iti | snātānukṣiptamityetadartheṣṭaṃ varṣāvadhi ||
33.10
āturagatagrāhyagandhaviruddhapratipatti darśayannāha, - sugandhirityādi | sugandhirvā'kasmāt sugandhaprayogaṃ vinā bhavatīti śeṣa, idamapi vārṣikamariṣṭam |
33.12
āturagatapañcendriyārthavipratipattiṃ nirdiśyā''turagrāhyapañcendriyārthavipratipattinirdeśābhiprāyaḥ, tatra rasasya dehamūlatvena pradhānatvāttasyaiva vipratipatti darśayannāha, — viparītenetyādi | viparīteneti madhūro'mlaḥ, amlo madhura ityādi | upayuktāḥ kramāditi 'pūrvaṃ madhuramaśnīyāt' ityādikramaḥ | gatāsuṃ gataprāṇam | etadariṣṭaṃ māsikam |
33.13
gandhagrahaṇamadhikṛtyāha, —sugandhamityādi | śānte dīpe nirvāṇe pradīpe, yo gandhaṃ na jānāti | nīrujo nīroga. pīnasādirogavarjitaḥ |
—
33.14
sparśagrahaṇamadhikṛtyāha, —dvandvānītyādi | dvandvāni kaṣṭakarāṇi, ādigrahaṇāt sparśāgrāhyāṇi snigdhādibīryāṇi | kālāvasthā pravātanirvātavarṣādyāḥ | diśa iti pūrvādyikāḥ | anena mānasa sparśa uktaḥ | dvividho hi sparśa — sparśendriyagrāhyaḥ, mānasaśca | tathā ca tantrāntaram— “sparśanendriyasaṃsparśa sparśo mānasa eva ca” iti | anyāṃśca bhāvān dravyaguṇakarmāṇi viparītena gṛhṇāti | dvandvānyaṣṇahimādīnyetadariṣṭameka māsikamiti, diśo vaiparītyena gṛhṇātyetadariṣṭaṃ trimāsikam |
—
33.23
rupagrahaṇamadhikṛtyāha, —divetyādi | jyotīṃṣi tārakādīni, candravarcasamiti sūryameva candrateja.samaṃ paśyatītyarthaḥ | ameghopaplava ityādi | meghairanāvṛte'pi nabhasīndradhanurvidyullatāḥ paśyatīti śeṣaḥ | taḍittvato vidyudyuktān, asitān kṛṣṇān meghān niti saṃvandha | ameghopaplave śakracāpataḍillatāriṣṭa dvitrimāsikam | saṃkulaṃ vyāptam | ambaramākāśam | mūrtimantaṃ devatākāraṃ; anye puruṣākāramityāhu. | medinīṃ pṛthivīṃ, dhūmādibhirāvṛtāmiva vyāptāmiva, netrarogaṃ vinā'pi dhūmādibhirānṛtā medinīṃ paśyatītyartha. | lokaṃ jagat, pradīptamiva grīṣmakālādṛte'pi jvalitamiva | āplutamiva truṭitamiva, ambhasā pānīyena | bhūmimaṣṭāpadākārāmiti aṣṭāpadaśabdena lekhābhiḥ kāṣṭhasaṃtānanirmitaṃ catvaraṃ krīḍanārthamucyate | arundhatīṃ vaśiṣṭhabhāryā, dhruvaṃ tārakāviśeṣaṃ, ākāśagaṅgāśabdena ślakṣṇaghanatārakasantatirnadyākārocyate | ādarśaḥ prativimbadarśanārthaṃ saṃpūrṇacandramākāraḥ kāsyamaya ucyate | uṣṇaṃ gharma. | jyotsnātapayostu praticchāyāṃ chāyāpuruṣaṃ kecinmanyante | vikṛtā prakṛteranyathābhūtām | anyasattvajāmanyebhya. prāṇibhyo jātā prāṇyantarajātām | śvā kukkura, kaṅka kaṅkamalla | tasya lakṣaṇamāha, —“kaṅka. syāt kaṅkamallākhyo vāṇapakṣāīpakṣaka | lohapṛṣṭho dīrghapādaḥ pakṣādhaḥ pāṇḍuvarṇabhāk—” iti | bhūtānā devayonīnām, athavā bhūtāni prāṇinsteṣāṃ, vikṛtāmapi vikṛtā vikṛtiṃ gatā chāyā paśyatīti savandha | yo vā mayūrakaṇṭhābhamityādi sudīptakhadirāṅgārajvalitaṃ dhūmarahitamapi mayūrakaṇṭhābhaṃ nīlaṃ dhūmasadṛśaṃ paśyatītyartha. | atra divā jyotīṃṣītyādi vidhūmaṃ vahnimīkṣata ityetatparyantena pañcavidhaṃ rupamuktam | tathāhi, —divā jyotīṃṣītyādinā''kāśasyarūpidravyarūpamuktaṃ, ākāśarupāsaṃbhavāt; yaścānilamityādinā vāyurūpamuktaṃ; dhūmanīhāretyādinā pṛthvīrūpamuktaṃ; pradīptamityādinā vahvirūpamuktaṃ, āplutamivāmbhasetyanenāpāṃ rupamuktaṃ, evaṃ pañcadhā rupamuktam | bhūmimaṣṭāpadākārāmityanena bhūmervikṛtidarśanamuktaṃ, pūrvaṃ tu dhūmādyāvaraṇadarśanameveti na paunaruktyam | na paśyati sanakṣatrā mityanena vyomasthānāmadarśanamuktaṃ, divājyotīṃṣītyādinā tu pūrva darśanamuktaṃ, ato na paunaruktyam | jyotsnādarśoṣṇatoyeṣvityādinā rūpasyāyoga uktaḥ | paśyatyekāṅgahīnāṃ vetyanena rupahīnayoga uktaḥ | vikṛtā cetyanena mithyāyogo rūpasyoktaḥ | amermiṃmithyāgrahaṇamadhikṛtyoktaṃ yo vā mayūrakaṇṭhābhamityādinā | etadariṣṭaphalaṃ darśayannāha, —āturasya bhavenmṛtyustyiādi || 15–23|| iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṅgrahakhyāyā suśrutavyākhyāyā sūtrasthāne triṃśattamo'dhyāya. |
30 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit