The Compendium of Suśruta 33.3
Nibandhasaṅgraha 33.3
- Language
- Sanskrit
33.3
prāgadhyāye dūtādijñeyabāhyāriṣṭaṃ pratipādyāsminnadhyāye ābhyantaramariṣṭamāśrayabhedena trividhaṃ saṃkṣepeṇa darśayannāha, śarīraśīlayorityādi | śarīraṃ pāñcabhautikaṃ prāṇikāya, śīlaṃ mānaso bhāvaḥ, anye tu śīlaṃ samādhānayuktaṃ mana ityācakṣate; prakṛtiṃ svābhāvika prāṇineo nijo dharmaḥ; eteṣā śarīraśīlaprakṛtīnāṃ trayāṇāṃ bhāvānāṃ vikṛtirvaiparītyaṃ yadbhavettadariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇaṃ bhavati | samāsena saṃkṣepeṇa | anye tu śarīraśīlayordvayoryā prakṛtistasyā yā vikṛtistadariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇaṃ bhavatītyācakṣate | prakṛteḥ prastāvāt kiṃcidvicāraḥ kriyate, sā hi prakṛtirjātyādīn ṣaḍguṇānapekṣate | taduktaṃ carake, - "prakṛtirhi jātiprasaktā ca kulaprasaktā ca deśānupātinī ca kālānupātinī ca vayo'nupātinī ca pratyātmaniyatā ca-" iti | sarvabhedeṣu cakāraṇaraṇamanyonyasamāveśārtha; tatra jātiprasaktā nāma tāṃsu tāsu manuṣyādijātiṣu te te karacaraṇādaya svabhāṣaviśeṣā, vacaneṣu ca nānāvidhā vividhā eva vyaktāvyaktādayo dharmā, manasi ca dharmādharmamaithunāhāraprabhṛtayo'pi bhāvā', kulaprasaktā nāma dvijakule tapaḥpriyatādaya., kṣatriyakule samarapriyatādayo dharmaviśeṣā bhavanti, deśānupātinī nāma lāṭakaṇīṭādīnā kāye vāci manasi ca te te svabhāvaviśeṣā viśeṣeṇa bhavanti, kālānupātinī nāma dehādiṣu daurbalyādyādānādyapekṣaṃ, gadeṣu ca doṣamalyādyapekṣiṇī, vayonupātinī nāma bālyādyavasthāsu bālādau saukumāryādayo dharmā, eteṣu triṣvanupātiśabdaprayogāt saṃcāritvaṃ svabhāvaguṇānāmiṣṭaṃ, pratyātmaniyateti ātmanyātmani niyatā pratipuruṣaniyatetyarthaḥ | te punaḥ kāye vāci manasi ca svabhāvaviśeṣāḥ pratipuruṣabhedabhinnā dṛśyante | evaṃ tāvat ṣoḍhā prakṛtirbhavatyeva | anye tu "saptamyapi bhavet prāyo dehe lakṣaṇahetukā | uttamādhamamadhyāyurliṅgānā kāraṇaṃ hi sā-" iti manyante | anye tu prakṛtiṃ sattvarajastamomayīṃ vātapittaśleṣmamayīṃ vā manyante | tasyā vikṛtirvaiparītyamanyathābhāvaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit