The Compendium of Suśruta 34
Nibandhasaṅgraha 34
- Language
- Sanskrit
34.2
atra chāyāśabdānantaraṃ rūpādipraśabdanirdeśādgīśrutyādivipratipattayo grāhyāḥ | varṇaprabhāśritā yā bhavati sā chāyāśabdenocyate | chāyāprabhayostu bhedaḥ śāstrakārairuktaḥ | tathāca,—“varṇamākrāmati cchāyā prabhā varṇaprakāśinī | āsannā lakṣyate chāyā prabhā dūrācca lakṣyate”—iti | na kevalaṃ varṇaprabhācchāyānā lakṣaṇabhedaḥ, saṃkhyābhedo'pyasti; tathāhi,—caturvidho varṇaḥ—gauraḥ, kṛṣṇa, śyāmaḥ, gauraśyāma iti; prabhā saptavidhā—raktā, pītā, sitā, śyāvā, haritā, pāṇḍurā, asitā, iti; chāyā pañcavidhā—snigdhā, vimalā, rūkṣā, malinā, saṃkṣiptā, iti |
34.3
chāyāviruddhapratipattiṃ darśayannāha,—śyāvetyādi| atra yadyapi śyāvā lohitikā nīletyādayaḥ prākṛtāśchāyāstathā'pyabhūtapūrvā ākasmikā viparyayeṇa yā puruṣamabhidravanti tā iha gṛhyante; abhidravanti anusaranti upatiṣṭhantītyarthaḥ| parāsurgataprāṇa.|
34.4
pūrvādhyāyanirdiṣṭaśīlavikṛtiṃ tathā chāyāsadṛśī prabhā nirdiśannāha,—hrīrityādi | hrīrlajjā, prabhā pūrvoktalakṣaṇā, smṛtiḥ pūrvānubhūtasmaraṇaṃ, dhṛtirniyamātmikā, tuṣṭi. santoṣa ityartha, śrīḥ kamanīyatā | prabhāvikṛtiṃ vihāyāparā. śīlavikṛtayo jñeyāḥ | kecit paṭhanti,–‘hrīśriyo naśyato yasya teja ojaḥ smṛtiprabhāḥ’; śeṣa samaṃ paṭhanti vyākhyānayanti ca,–śrīrdhanaṃ, tejo'tra ceṣṭā lakṣaṇaṃ balamabhidhīyate; ojastu śukraṃ hṛdayasthaṃ dhātudhāma; śobhādhanatejasāṃ vaiparītyaṃ vārṣikamariṣṭaṃ, smṛtibalādiviparyaya. ṣāṇmāsikamariṣṭam |
34.10
chāyādivipratipattyanantara vaiparītyasāmānyāddoṣṭhādīnāmavayavānāṃ vikṛti darśayannāha,–yasyetyādi | adharoṣṭho'dhastana oṣṭha | patito lambāyamānaḥ | uttara uparitana oṣṭha | ūrdhva kṣiptaścodita ityarthaḥ | jāmbavābhāsāviti jambūphalasadṛśau, oṣṭhāriṣṭena dantarāriṣṭena ca sānnipātikakālapramāṇena mriyate | āraktā ityādi | atra śyāvadantalamariṣṭaṃ sāmānyaviparyayaṃ, na punarviṃsūcīviṣayameva | khañjanapratimā iti mardanādibhiraṅgāradhūmānurañjitamupastara ṇa khañjanamucyate, yaṃ kharajimilāhurmṛddaṅghavādakā’; anye khañjarīṭamāhuḥ, tadvarṇaṃ śuklakṛṣṇa ityarthaḥ | kṛṣṇetyādi | viśeṣatastu jihvā'valiptevāvaliptā na punarmalotpattyādinā, pramehapūrvarūpe tu malotpattyā'nulepo lakṣyanimittatvādariṣṭaṃ na bhavati | śūnā śvayathuyuktā | vijahāti viśeṣeṇa tyajati | asūna prāṇān | etadariṣṭaṃ pākṣikam | kuṭiletyādi |—kuṭilā vakrā | sphuṭitā vikasitā | avasphūrjati śabdāyate | magnā truṭitā | etadariṣṭaṃ cakṣurariṣṭa ca saptarātrikam | saṃkṣipte iti saṃkṣipte saṃkucite | viṣame nimnonnate | stabdhe'tra niśceṣṭe | sraste'dha.patite | syātā bhavetām | keśā ityādi | sīmanta. keśamārga. | saṃkṣipte sakucite, vinate adhaḥpatite | lunanti anavarataṃ calantītyarthaḥ | pakṣmāṇi cakṣurācchādanaromāṇi | dhruvāvapi sīmantintāviti sabadhnanti kecit | etadariṣṭaṃ svasthasya pañcāhādāturasya trirātrānmaraṇāya | kecidatra sīmantariṣṭaṃ tathā jihvānetravikārāriṣṭaṃ ca jvaraviṣayamevācakṣate, jvara evaiṣāmanteṣu pradeśeṣūktatvāt, naitaddilantye, punarvacanāt; teṣā jvara evoktatvāt punariha tadvacanamanarthakameva syāt || 5—10 ||
34.16
kāyāvayavakriyāvipratipattimadhikṛtyāha, —nāharatītyādi |— nāharati na gilati, āsvasthaṃ susvastham | mūḍhātmā vismṛtaśīla | sadya iti tasminnevāhni prāṇakṣaya ityavagantavyam | balavānityādi | atra saṃmohaṃ mūrcchā, bahuśo vāraṃvāram | pakkaṃ kālapakkaṃ mṛtyugrastamityartha | asminnariṣṭe saptarātraṃ jīvitāvadhiḥ | uttāne ityādi | śete svapiti | vikurute muhurmuhustatprasāraṇasaṅkocau karoti | viprasāraṇaśīla pādasaṅkocanaśīla | etadariṣṭaṃ sadyomaraṇakaram | śītapādetyādi pādau karāvucchāsaśca trayametadyadaikadaiva śītaṃ bhavati tadaitadariṣṭaṃ jñeyam | chinnocchāsaśca chitvā cchitvā ūrdhva śvasitītyarthaḥ | kākocchvāsa iti kākavadvyāttānana śvasitītyartha | etadariṣṭaṃ sadyomaraṇakaram | nidretyādi | lihyāt khādyet | utkārān udgārānityarthaḥ | pretairmṛtaiḥ | sārva sahetyartha || 11—16 ||
34.21
śarīradeśaviśeṣāśritavyādhiviśeṣānariṣṭakṛtān darśayannāha, - khebhya ityādi | khebhya srotobhya | jahyāt tyajet | vātāṣṭhīleti vātāṣṭhīleva vātāṣṭhīlā, na tu vātavyādhipaṭhitā vātāṣṭhīleha gṛhyate, atha saiva hṛdayamāganlaivaṃlakṣaṇā yadā bhavati tadā'riṣṭamiti | rujānnavidveṣakarī ceti rujākarī annavidveṣakarī cetyartha | ananyeti ananyopadravai kṛta, ko'rthaṃ ? śophasyaivopadravai. śvāsapipāsādaurbalyādibhi kṛta ityartha, itthaṃbhūta śopha. pādasamutthita puruṣaṃ hanti, itthaṃbhūtaḥ śvayathurmukhajo nārī, itthaṃbhūta eva śopho guhyajo dvayaṃ puruṣaṃ nārīṃ ca hantīti sambandhaḥ; anye tvanyairupadravai kṛto'nyopadravakṛta, nānyopadravai pāṇḍurogādibhi kṛto'nyopadravakṛta pāṇḍurogodarārśa prabhṛtiśvayathukāraṇaṃ vihāyānyakāraṇasamuttha pādaśopho'sādhya, pāṇḍurogādikṛtastu sādhya iti, apare tu 'ananyopadravagata' iti paṭhanti, atrānanya svakīyopadrava ucyate, ananyopadravaṃ svakīyopadravaṃ śvāsapipāsādaurbalyādikaṃ gata prāpta ityartha, svakīyopadrava vihāyānyopadravapāṇḍurogādigato nāriṣṭamiti bhāva., apare 'ānanopadravagata' iti manyante, tatra pādatayācchopha ānana mukhamupadravaṃ saha gata. prāpta ityartha | atisāra ityādi kāsavata. śvāsavato vā puruṣasya yadā'tisārādayo bhavanti tadā taṃ puruṣaṃ, kṣīṇaṃ mṛtamādiśet kathayedityartha | etadariṣṭaṃ saptarātrikam | sveda iti balavānatiśayena | viyuñjanti prāṇe saha viyogaṃ kurvanti mārayantītyarthaḥ | etadariṣṭaṃ trirātrikam || 17—21 ||
34.29
śyāvetyādi | yasya mukhaṃ pūti mukhaṃ śaṭitaṃ bhavatītyartha ; etatritayamapi samudāyenaivāriṣṭaṃ; kecididamariṣṭaṃ sānnipātikamāhu , ata eva maraṇamaryādā'pi tatpramāṇenaiva | vaktramityādi | āpūryate priyate, aśrubhiścakṣūrambhobhi | svidyata iti svedayuktau bhavata. | ākulatā yātīti odanamaṇḍādineva pūrṇe'kṣiṇītyarthaḥ | gamiṣyato gantumicchataḥ puruṣasya | caraṇāviti dvivacanena dvitve labdhe ubhaśabdo yaugapadyasya jñāpanārtha. | etadariṣṭaṃ mauhūrtikaṃ prāharikaṃ ca | atimātramityādi | atra gātrāṇi paricārakaisavāhakaiścotthāpyamānānyākasmāt kāraṇaṃ vinā laghūni laghutarāṇi, gurūṇi bhāravanti; athavā gurūṇi sthūlāni, laghūni kṛśāni, syurbhaveyu | vaivasvato yama, ālayaṃ gṛhaṃ, gantā gamiṣyatītyartha | paṅketyādi | mṛṣṭān gandhān ye puruṣā vānti śobhanagandhān muñcantītyartha | etadariṣṭaṃ bārṣikam | yūketyādi | valiṃ kākavalim | yasya ratirnāsti yasya sukhaṃ nāsti, na ramate kāpītyartha, paraloke baddharatitvāt; etadariṣṭaṃ vārṣikam | jvaretyādi | anyonyāvasāditaḥ parasparaupadraviṇa | balamutsāhalakṣaṇam | pravāhikā atisārabhedaḥ | upasthite samīpe sthita ityarthaḥ || 22-29 ||
34.30
kasmādetānyariṭṭānyutpadyante yebhyo jīvitaṃ nidhanaṃ yātītyāha-viṣameṇetyādi | prakṛterbalādīn bhāvānavekṣya kṛta upacāraḥ samopacāraḥ, tadviparīto viṣamopacāraḥ | purākṛtaiḥ pūrvajanmārjitaiḥ, karmabhiḥ śarīrasthāpakai, kṣīṇairityadhyāhāraḥ | anityatvādvināśitādityarthaḥ | nidhanaṃ vināśaḥ | anye'riṣṭādanyato'pi maraṇamutpadyata ityāhuḥ | tathāhi,-yuktivyapāśrayaṃ maraṇamuktaṃ 'viṣameṇopacāreṇa' ityanena, daivavyapāśrayaṃ tu maraṇaṃ 'karmabhiśca purākṛtaiḥ' ityanenoktaṃ, svabhāvadāpyanityaṃ jīvitaṃ bhavatīti 'anityatvācca' ityanenocyate, etena trihetukaṃ maraṇamuktam | nanu, sarvariṣṭimante maraṇādyotpadyate, tat kathaṃ maraṇe hetvantarāṇyuktāni ? satyaṃ, ullaṅghitacikitsāmārgerdoṣairjenyate maraṇaṃ, riṣṭamapi ca tathāvidhaireva doṣairjanyate, ata eva samasāmagrījanitamevāriṣṭamiti na doṣa iti manyante |
34.31
kasmāt punarmaraṇamapratisādhanamityata āha, - pretā ityādi | pretāḥ prāṇino vigatiṃ prāptāḥ, bhūtā yamānucarā, piśācā piśitāśanā devayonaya, rakṣāṃsi rāvaṇāvaraṇādīni, upasarpanti samīpaṃ gacchanti, pratighnanti vināśayanti | jighāṃsayā hantumicchayā, moghā niṣphalā | anye vyākhyānayanti, - śārīravyādhiṣu kriyāvaiphalyahetava. prāguktā, tathāhi,-"sa sthiratvānmahattvācca dhātukṣukrameṇa ca | nihantyauṣadhavīryāṇi mantrān duṣṭagraho yathā-" iti | āgantuṣu punaratra bhūtānubandhāt kriyāvaiphalyaṃ darśayati-pretā ityādinā | tatra pretā akṛtaśauddhā bhaviṣyatpitṛbhedā, bhūtā piśācabhedā, rakṣāṃsi vividhāni ceti brahmarākṣasādibhedairvividhāni nānāprakārāṇītyarthaḥ | cakāradvayamauṣadhavīryopaghāte tulyasāmarthyaṃ samucinoti | tathāhi,-yathā sa sthiratvādityādau śarīravyāvikriyāpratighātasāmarthyamuktaṃ, tathā''gantuvyādhikriyāpratighātasāmarthyamapyatra pretā ityādī |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit