The Compendium of Suśruta 36
Nibandhasaṅgraha 36
- Language
- Sanskrit
36.2
yuktasenīyamiti yuktā senā yasya sa yuktaseno rājetyarthaḥ; tamadhikṛtya kṛto'dhyāyo yuktasenīya |
36.4
nṛpateryuktasenasyeti sajjasenasya gajaturagarathapadātilakṣaṇacaturaṅgabalasyetyarthaḥ; anye yuktasenasyeha militasenasyeti kathayanti | parān śatrūn, abhijigīṣato jetumicchata ityarthaḥ | vijigīṣurjetumicchuḥ | sahāmātyairiti kramāgataiḥ puruṣai· sahetyartha | yātrāyukta iti dattaprayāṇa ityartha. | rakṣitavya iti sarvebhya āgantumṛtyubhya | viśeṣeṇātiśayena | viṣaṃ sthāvaraṃ, jaṅgamaṃ, kṛtrimaṃ ca |
viṣaprayogabheda cikitsārtha darśayannāha,-panthānamityādi | panthānaṃ mārga; sa ca viṣeṇa dūṣito'śvādikhurakṣuṇṇareṇunā romakūpanāsāvivarādiṣu praviśan vikāra janayati | chāyāmiti viṣeṇa vṛkṣādidūṣaṇācchāyādoṣa , dravyasvabhāvādvā chāyāmapi viṣa dūṣa-
yati, yadvā bhallātakaturucchāyā śophakāriṇīti| bhaktamodanādikaṃ, yavasaṃ busādi| dūṣayanti vikṛtiṃ kurvanti| araya śatravaḥ| tatheti panthādi jānīyāt, liṅgaṃ śrutveti śeṣaḥ| śodhayeccikitset ||
36.5
kiṃ talliṅgaṃ kā vā cikitsetyāha- tasyetyādi |
36.6
nanu yadyakālamṛtyurasti tadā viṣādibhyo nṛpatirakṣaṇaṃ yuktaṃ, viṣabhakṣakasya liṅgacikitse ca yukte, atha nāstyakālamṛtyustadā kiṃ niṣphalaprayāsenetyāśaṅkyākālamṛtyuṃ pramāṇaiḥ sādhayannādāvāgamameva pramāṇamāha, —ekottaramityādi| ekenādhikaṃ mṛtyuśatamatharvāṇo'tharvavedavidaḥ puruṣāḥ, pracakṣate kathayanti| tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ tatra teṣāṃ mṛtyūnā madhye ekaḥ kālasaṃyuktaḥ kālamṛtyurityarthaḥ| śeṣā āgantavaḥ smṛtā iti śeṣā urviritā āgantavo'pamṛtyavaḥ smṛtāḥ kathitā ityarthaḥ| tatra garbharveṣeṇa sahitottaraśatavarṣerekottaraśataṃ mṛtyava pūryante, tata śatādarvāgkālamṛtyava', śatādanantaraṃ kālamṛtyuriti kecinmanyante| apare bruvate śataśabdo'trāsakhyāvācakaḥ, uttaraśabdastu pradhānavācakaḥ, tenāsakhyā mukhyava, kāraṇānāmasaṃkhyeyatvāt, ekaśca mṛtyuḥ pradhānaṃ, sa ca kālamṛtyu kathyate| nanu, yo yasmin kāle mriyate sa tasya kālamṛtyureva, tat kathamakālamṛtyurityucyate ? tathā coktaṃ —"nākāle mriyate kaścinnāsti mṛtyurakālaja | yo yasmin mriyate kāle mṛtyukāla sa tasya hi—” iti| vyāsabhaṭṭārakeṇāpyuktaṃ,—"nākāle mriyate kaścidviddha śaraśatairapi| kālaprāptasya kaunteya ! vajrāyante tṛṇānyapi”—iti| naitadasti, upamānādipramāṇairbahudhā''cāryairakālamṛtyoḥ sthāpitatvāt| tathāca,—"yathā varṣamakāle ca yathā puṣpaṃ yathā phalam| yathā syāddīpanirvāṇamakāle maraṇaṃ tathā”—iti vyāsavacanamapyarjunaprotsāhakamakālamṛtyusthāpakaṃ dṛśyate| tathāhi, —"jalamagniviṣaṃ śastraṃ striyo rājakulāni ca| akālamṛtyo hote tebhyo bibhyati paṇḍitāḥ”—iti| anyairapyuktaṃ, —"kāla. surairapi hi vārayituṃ na śakyo vakṣye.vidhānamapamṛtyuvināśanāya| mṛtyurbhaviṣyati kathaṃcana nāpamṛtyurvyādhīṃstadā carakasuśrutavāgbhaṭādyā”—iti | tasmāt kālākālayormṛtyurbhavatyeveti| apare, śeṣā āgantava. smṛtā ityasyāprata, "viṣvagvātādibhiryahaddīpo vartyādisaṃyuta.| nirvātyate kṣaṇāddehī tathaivāgantumṛtyubhi"—iti ślokaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca-viṣvagvātaḥ pracalavātaḥ| ādiśabdena śalabhādibhipātaḥ kathyate |
36.7
atharvavedo'kālamṛtyupraśamanahetuḥ, tadvajñāni ca vaidyapurohitau paṭhata | atastayo rājarakṣaṇe vyāpāra darśayannāha, —doṣetyādi|
doṣā vātādaya', āgantavo viṣābhighātādayaḥ| rasamantraviśāradāviti yathāsakhyena rasaviśārado vaidyaḥ, mantraviśāradaḥ purodhāḥ | tatra kecidrasaviśārada ityatrādiśabdalopādrasavīryavipākaviśārada', athavā rasaśabdena rasavanti dravyāṇi kathyante, teṣā viśāradaḥ; athavā rasaśabdo'tra viṣavācakaḥ, tadviśārada iti kathayanti| viśārada. paṇḍita.| mantrāṇāmṛgyaju sāmoktānāmatharvavedoktānāṃ cetyarthaḥ| yattau yatnaparau |
36.8
purohito vedānadhīte, vaidyastu tadaṅgamāyurvedamiti vaidyāt purodhasaḥ prādhānyaṃ darśayannāha, —brahmetyādi| brahmā āyurvedamabhāṣata, kiviśiṣṭaṃ ? aṣṭāṅgaṃ; punaḥ kiviśiṣṭaṃ ? vedāṅgam| varteta vyavaharedityartha.| ātmavān buddhimān |
36.9
sarvaprajānā rājāyattā sthitiriti rājarakṣaṇaṃ yatnena kāryamiti darśayannāha,—saṃkara ityādi| saṃkara ekatvaṃ brāhmaṇādīnā varṇānā daṇḍābhāvenācārāpalopāt | dharmakarmaṇāmiti varṇānāmeva dharmasya karmaṇāmanyeṣāmapi | anye tu dharmikarmaṇāmiti paṭhanti, tatra dharmayogādāśramāścatvāro dharmiṇa', brahmacārigṛhasthavānaprasthayatayaścatvāra āśramā, tatkarmaṇā praṇāśa. | prajānāmucchittiriti daṇḍābhāvena kṛṣipāśupālyavāṇijyārājopasevānāmabhāvāducchittirucchedo bhavatītyartha | nṛpavyasanahetuta iti varṇasaṃkarādayo'narthā rājanyasanāt kāraṇādbhavanti, tasmādrājā yatnena rakṣaṇīya ityarthaḥ| anye 'nṛpavyasanahetukā' iti paṭhanti| tatrocchittiririta savadhyate |
36.11
rājño manujatvasamāne'pyamānuṣānuvartibhirguṇairdevatvaṃ sādhayannāha, —puruṣāṇāmityādi| kevalaṃ niścitaṃ, mūrtirākṛtiḥ, ājñā anulaṅghanīya ādeśaḥ, tyāga kīrtidharmārthaṃ bahuprakāro vittavisarga., kṣamā sarvasahatā, dhairya vyasaneṣu dhīratā, vikramaḥ parākramaḥ, amānuṣa eṣa guṇasamūho mānuṣeṣu na saṃbhavatītyarthaḥ| tasmādityādi |- abhīkṣṇamanavarataṃ, tasmāt kāraṇāddevamiva nṛpatiṃ vaidyaścintayediti sabandhaḥ| kai kṛtvā cintayedityāha, -vāṅmana. - karmabhi śubhairiti |— śubhai śobhanairityarthaḥ || 10–11 ||
36.14
vaidyasya santatopayogitvāducitapradeśavāsaṃ nirdiśannāha,— skandhāvāra ityādi | skandhāvāre kaṭake | mahati guhyatare | anantaramiti anyāntarāyavarjite | sarvopakaraṇānvita iti yantraśastrakṣārauṣadhāgadādiyuktaḥ | tatretyādi |-tatrasthamenaṃ, dhvajavat patākāvat | nirmalaguṇakīrtanaṃ yaśaḥ, khyātiḥ svābhāvikī stutiḥ, samucchritaṃ vṛddhiṃgatam | upasarpanti samīpaṃ gacchanti | amohena niścintamanasā | viṣaśalyāmayārditā iti arditāḥ pīḍitāḥ; tena viṣārditā śalyārditā āmayārditāścetyarthaḥ | vaidyaṃ bahuśrutaṃ stuvannāha, – kṣatantretyādi | kuśalaḥ pravīṇaḥ | abahiṣkṛta iti nālyantamakuśalaḥ | nṛpatadvidyapūjita iti nṛpaistadvidyaiśca pūjitaḥ, sammānitaḥ, tadvidyairvaidyairityarthaḥ || 12-14 ||
36.16
pādacatuṣṭayaṃ cikitsāsādhakaṃ darśayannāha, – vaidya ityādi | vyādhyupasṛṣṭo rogī; paricārakaḥ śuśrūṣakaḥ puruṣaḥ | karmasādhanahetava iti ārogyahetava ityarthaḥ |
36.17
vaidyasya prādhānyaṃ darśayannāha, – vaidyetyādi | apārthakā niṣphalāḥ | udgātā sāmavit, hotā ṛgvedavit, brahmā tu trayīvit, adhvaryuryajurvedavidupādhyāyaḥ sarveṣāmevopadeṣṭā | adhvare yajñe |
36.18
pādatrayavyatireke'pi vaidyakriyāyā sāphalyaṃ darśayannāha, – vaidyastvityādi | plavaṃ nāvaṃ, pratitarairanta praviṣṭajalotkṣepakaiḥ puruṣaiḥ| karṇadhāro, naukāyā netā |
36.20
vaidyādīnāṃ guṇānāha, – tattvetyādi | tattvādhigataśāstrārtha iti yathāvadadhītaśāstro yathāvajjñātatadarthaścetyarthaḥ | dṛṣṭakarmeti chedyādau snehādau ca kuśala ityarthaḥ | svayaṃkṛtī svaprajñayā
cikitsāyā pravṛttaḥ | laghuhasta iti chedyādikriyāsu vepanādidoṣarahitaḥ | śuciriti bāhyābhyantaraśaucayuktaḥ | śūro viṣādarahitaḥ | sajjopaskarabheṣaja iti sajjāni praguṇānyupaskarāṇyugropaharaṇīyapaṭhitāni yantraśastrādīni bheṣajāni ca yasya sa tathā | pratyutpannamatiryo'vasthāsu na muhyati | dhīmāniti anuktaduruktohāpohalakṣaṇabuddhiyuktaḥ | vyavasāyī viṣamāvasthāsvapi cikitsā kurvanna muhyati; anye utsāhīti manyante | viśāradaḥ paṇḍita., kṛcchrapadmātreṣu na muhyati | satyadharmapara iti satyaṃ mithyābhāṣaṇanivṛttiḥ, dharmo'nekasādhanasādhyaḥ |
36.21
āyuṣmānityādi | -āyuṣmān dīrghāyuḥ | sattvavān kleśasahiṣṇuḥ | sādhyaḥ sādhyavyādhiyukta ityarthaḥ | ātmavānalolupa | āstika iti dattamasti hutamasti paraloko'styevaṃgatiryasya sa āstikaḥ | vaidyavākyastho vaidyavacanakara ityarthaḥ |
36.23
praśastadeśasaṃbhūtamityādi | -yuktamātraṃ yuktapramāṇaṃ, manaskāntaṃ manaḥpriyaṃ, doṣaghnamiti doṣaśabdena vātādaya ucyante taddūṣitā dhātumalāśca, athavā doṣaharaṃ duṣṭiṃ haratyaduṣṭaṃ na ca kopayati, amlānikaraṃ harṣakṣaya na karotītyartha | avikāri viparyaya iti viparyaye vyāpattāvapyalpavikāraṃ nirvikāra vā | samīkṣya dattamiti kimabhisamīkṣya ? āturopakramoktān parīkṣyānāyurādīn deśāntān, kālāvasthā pūrvāhnādikā vā |
36.24
snigdha ityādi | snigdha prītiyuktaḥ | ajugupsuriti anindakaḥ, etena kaṣṭavyāvyavasthāmapyātturaṃ na nindatītyarthaḥ | balavāniti balavattvāt sarvakleśasahaḥ | yukto vyādhitarakṣaṇe iti yukto nipuṇa, etena vyādhitasya rakṣaṇe tatparaṃ ityarthaḥ | vaidyavākyakṛditi vaidyavākyamavikalapaṃ karotītyarthaḥ | 'aśrāntaṃ' iti khedarahitaḥ | 'pādaiścaturbhiḥ saṃpūrṇairebhiḥ karma prasidhyati' iti kecidadhyāyante paṭhanti | etacca na paṭhanīyaṃ, sarveṣu nibandheṣvadarśanāt |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyā sūtrasthāne catustriṃśattamo'dhyāya |
34 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit