The Compendium of Suśruta 40

Nibandhasaṅgraha 40

Language: Sanskrit

40.2

dravyāṇā saṃgraha saṃkṣepa., tamadhikṛtya kṛto'dhyāya ityarthaḥ, vistarastu cikitsite kathyate | taduktaṃ, - “samāsena gaṇā hyete proktāsteṣā tu vistaram | cikitsiteṣu vakṣyāmi jñātvā doṣabalābalam—” iti |

40.3

tatrādāvadhyāyasya piṇḍārthaṃ nirdiśannāha, - samāsenetyādi | -samāsena saṃkṣepeṇa | gaṇyanta iti gaṇā samūhā | tatra dvātriṃśadaniyatāvayavāḥ, puna pañca pañcāvayavā | kecit pañcatriṃśaditi paṭhanti, triṃśadvāsamalakādīni vihāyeti |

40.5

tatra prathamaṃ doṣakameṇāyaṃ gaṇaṃ nirdiśannāha, - tadyathetyādi | vidārigandhā śālaparṇī, vidārī tripādikakanda kohalākāro lohitakusuma, sa ca dvividha -dīrghakando bahukṣīraḥ, hastipādako mahālpakṣīra iti, viśvadevā gāṅgerukī prasiddhā guḍaśarkarāti pūrvadeśe, anye sitakusumāṃ balāmāhu | sahadevī valābheda pītapuṣpā ‘kāṅkasī’ iti loke, anye valā nīlapuṣpāmāhu., śvadaṃṣṭrā gokṣurakaḥ, pṛśniparṇī pṛthakparṇī ‘pīṭhavana’ iti loke, śatāvarī sūkṣmapatrā ‘śatāvarī’ iti loke; sārivā jambūcitrā dugdhagarbhā vallī svanāmaprasiddhā, kṛṣṇasārivā chalaheṇṭāpatrasadṛśacchadā candanagandhā ‘kālavelī’ iti loke, kecit kṛṣṇasārivā na paṭhanti | jīvaka kūrcaśīrṣaka. svanāmakhyāta, ṛṣabhako vṛṣabhaka, ayamapi svanāmakhyātaḥ; mahāsahā māṣaparṇī, kṣudrasahā mudgaparṇī, bṛhattyau sūkṣmaphalā sthūlaphalā ca, punarnavā varṣābhū ‘sāṭoḍī’ iti loke, eraṇḍa svanāmaprasiddha, haṃsapadī haṃsapadākārapatrā pītapuṣpā jalayuktadeśajātā ‘haṃsapadī’ iti loke prasiddhā, vṛścikālī kaṇṭakitameṣaśṛṅgattuṅgākāraphalā pāṭhāpatrā īṣadromaśā śvetapuṣpagucchā dakṣiṇāvartavallī meṣaśṛṅgībheda, vṛściyākamanye, ṛṣabhī kapikacchū., śṛgālavinnāmeke vidārigandhādau paṭhanti, tāmapaṭhanīyāmeke manyante, anye pṛthakparṇībhedaṃ dīrghapatrā siṃhapucchāmāhu | śoṣo rājayakṣmā, aṅgamardaḥ sphuṭanikā | pittānilaharatvena doṣapratyanīkatoktā, śoṣādināśakatvena vyādhipratyanīkatva cokta, evaṃ doṣayoruktyorvyādhiṣu cokteṣvavasthākāladeśādibhedena samastairetairarvairyathālābha labdhairvā śṛtaśītaphāṇṭasvarasakalkacūrṇaguṭikotkārikārasakriyālepapradeha-
pariṣekāvagāhanaghṛtatailādīni yathāyogaṃ sādhanīyāni | evamanyeṣvapi gaṇeṣu yojyam | yeṣā jīvakarṣabhakādidravyāṇāmannapānādau guṇo na nirdiṣṭa, teṣā samuditasya gaṇasya guṇābhidhānenaiva pṛthagdravyaguṇo jñātavya iti |

40.7

āragvadhetyādi | āragvadha kiramālaka, madana piṇḍītaka,, ‘mayanaphala’ iti loke, gopaghoṇṭā karkaṭī, vadarameda ityanye grāmakolikāti prasiddhā, pūgamedamapare; kaṇṭakī vikaṅkata vṛkṣaṃkaṇṭakāriketi prasiddhā, ‘kāika’ iti loke; kuṭaja indravṛkṣa, pāṭhā aviṃddhakaraṇī, ‘pāṭha’ iti loke, pāṭalā vasantadūtī svanāmaprasiddhā, mūrvā dhanurguṇopayogyā, ‘dūṃghauḍa’ iti loke, anye colasnāyumāhu; indrayava kuṭajaphala, saptaparṇaḥ śālamalīsaddaśaparṇo gajamadagandhapuṣpa garadi vikasanaśīla urdhvavṛkṣa, ‘sātavana’ iti loke; nimba prasiddha; kuraṇṭaka pītapuṣpa., ‘kaṇṭaśeluā’ iti loke, nīlapuṣpaḥ sa eva dāsīkuraṇṭaka, guḍūcī prasiddhā, citraka prasiddha, śārṅga(ī)ṣṭrā kākajaṅghā ‘vikasavanī’ iti loke, kākamācītyanye, anye tu śārṅgaṣṭā kākatiktā gauravartulāvaguṇṭhitaphalā ‘cirapoṭikā’ iti prasiddhā, ‘bhrubhurudākā’ iti pūrvadeśe, kākādanītyapare, sā ca guñjeti prasiddhā; karañjadvayamiti ekāśviravilva, dvitīyaḥ kaṇṭakī viṭapakarañja., paṭola kulaka svanāmakhyāta; kirātatiktako bhūnimba, suparvī kāravellaka., anye tu pānīyavallīmāhu |

40.9

varuṇetyādi | varuṇastiktaśākadrumaḥ, ‘varuṇa’ iti loke, ārtagala kakubha sugandhamūlaḥ ‘kauhā’ iti nāmnā pūrvadeśe prasiddha., śigru śobhāñjanaka, madhuśigru raktaśobhāñjanaka, tarkārī araṇikā, meṣaśṛṅgī karkaṭaśṛṅgī, pūtīkāściravilva; naktamālo vṛhatkarañja ; moraṭo'ṅkolapuṣpo ‘mohahara’ iti loke, hastikarṇapalāśa ityanye, agnimanyastejovṛkṣa pūrvadeśe ‘agethu’ iti prasiddha; saireyakadvaya raktapuṣpanīlapuṣpakaṇṭaśeluādvayaṃ; vimbī oṣṭhopamaphalā ‘tiṇḍurikā’ iti prasiddhā, citraka prasiddha; śatāvarī prasiddhā, vamuko buka. ‘vakapuṣpa’ iti loke, vasiro markaṭapippalī tṛṇajātiḥ 'apāmārga' iti prasiddhaḥ; vilvaḥ śrīphala ; ajaśṛṅgī chāgalaviṣāṇikā uttamāraṇī 'bheṇḍikā' iti loke; darbhaḥ kuśa ; bṛhatīdvayaṃ kaṇṭakārikādvayaṃ- ekā sthūlaphalā, dvitīyā hrasvaphalā |

40.11

vīretyādi | vīrataru śavara, anye tu vīrataruḥ 'vellantara' iti nāmnā prasiddho jāṅgaladeśe narmadātaṭe carmaṇvatī nadīsamīpe ca, tallakṣaṇamucyate, - "vellantarurjagati vīrataruḥ prasiddha śvetāsitāruṇavilohitapītapuṣpa | syājjāṭitulyakusuma' śamisūkṣmapatra syāt kaṇṭakī vijaladeśaja eṣa vṛkṣa -" iti, sahacaradvaya kaṇṭaśailūdvayaṃ, darbha prasiddha; vṛkṣādanī vandāka 'kavalekhū' iti loke, vṛkṣakalambukamapare, gundrā pādarakabhedo 'godara' iti loke, nalo dūrvākārāṅkuro'nta suṣira khanāmakhyātaḥ; kuśo hrasvadarbha, kāśaścāmarapuṣpa ; aśmabhedaka pāṣāṇabhedaka, agnimanthastejovṛkṣaḥ, 'agnethūra' iti loke, moraṭo'ṅkolapuṣpa hastikarṇapalāśa ityeke, ikṣumūlamityapare, vasuko vaka. 'vakapuṣpa' iti loke, vasirā'pāmārga, sūryāvartabheda ityeke, bhallūka śyonāka 'śoṇā' iti loke, kuraṇṭikā kṛṣṇasūkṣmaphalā 'sirivālikā' iti loke, indīvaro'pi tadbhedo dīrghapatro vahulapuṣpaḥ; kapotavaṅgā suvarcalā, anye śirīṣasadṛśapatrā svalpaviṭapeti dravvāntaramāhu; śvadaṃṣṭrā gokṣuraka | aśmarī vastipāṣāṇa, saiva vātamitnā śarkarā, mūtrāghāto mūtrāvarodha , rujāśabdo rogavācaka, sa cāśmaryādiṣu pratyekaṃ saṃbadhyate |

40.13

sālasāretyādi | sāla śaṅkustasya sāra sālasāra, ajakarṇaḥ sarja sālabheda eva, khadiro gāyatrī khanāmakhyātaḥ, kadara khadirākāra śvetasāra ; kramuka' pūga, kecit 'kramuga' iti paṭhanti, atrāpi sa evārtha, vṛkṣaroghra ityanye, sārādhikārāt ; bhūrjo mṛdulak khanāmakhyāta, kecit bhūrjasthāne 'sphūrjaka' iti paṭhanti, tatra sphūrjaka śyonākanāmnā prasiddho lakucākārapratrakāṇḍa, meṣaśṛṅga karkaṭaśṛṅga, sa ca putrajīvakasadṛśastaruviśeṣa, tiniśa. syandana, 'sādaṇa' iti loke prasiddhaḥ, candanaṃ śrīcandanaṃ 'śrīkhaṇḍa' iti prasiddhaṃ; kucandanaṃ raktacandanaṃ; śiṃśapā kṛṣṇasārā 'sāṃsaī' iti loke; śirīṣo viṣaghātī, 'śirasa' iti loke; āsano bījaka pūrvadeśe prasiddhaḥ, dhava śakṭākhyaḥ khanāmaprasiddhaḥ, arjuna kakubha', tāla' khanāmakhyāta, śākaḥ pūrvadeśe prasiddho mahākharapatra, aguru khanāmakhyātaṃ; kālīyaka mallendrīcandanamiti prasiddham | vināśanaharaṇaviśoṣaṇānāmarthabhedamāha, -tatra kuṣṭhavināśaneo mūlocchedanā, haraṇe mehapāṇḍvādeḥ saśamanatvena nirmūlanatvena vā, śoṣaṇa. kaphamedasordravantrigdhayo |

40.15

rodhretyādi | rodhro lākṣāprasādano rakta, sāvaralodhra śvetasthūlatvak, palāśa kiṃśuka, kuṭannaṭa. syonāka', aśoko lohitakusuma khanāmakhyāta., phañjī bhārgī, kaṭphala 'kāyaphala' iti loke, elavālukaṃ haravāluka kṛṣṇagandhikaphalaṃ, śallakī gajabhakṣyā 'sāla' iti loke, jiṅginī guḍamajjanikā, 'guladuṇi' iti loke, pūrvadeśe khanāmaprasiddhā, kadambo vṛkṣakadamba', sāla sarja., kadalī rambhā khanāmaprasiddhā | stambhī atisārāde stambhana |

40.17

arketyādi | arko raktapuṣpa prasiddha, alarko mandāraka', yasya kṣīra na vinaśyati, karañjadvayaṃ vṛkṣaviṭapakarañjau, nāgadantī dantī, mayūrako'pāmārgaḥ, bhārgī khanāmakhyātā, rāsnā surabhī khanāmakhyātā, indrapuṣpī kaṇṭakī kṛṣṇapuṣpakarañja, kalikāriketyanye, kṣudraśvetā śvetasyandā śvetapuṣpā 'sephanda' iti loke, mahāśvetā nīlapuṣpa sephanda, vandhyākarkoṭiketyanye, vṛścikālī vṛściyāka', alavaṇā jyotiṣmatī vartulapakkaraphalā pītatailā 'kākamardanīkā' iti loke prasiddhā, tāpasavṛkṣa iṅguda, putrañjīvaka ityanye |

40.19

surasetyādi | surase dve śvetakṛṣṇakusume, te ca loke ‘tulasī’ iti prasiddhe, phaṇijjakastīkṣṇagandho ‘maruvaka’ iti loke, anye lseneti nāmnā prasiddhaḥ, arjako varbarikākāro laghumañjarīka sūkṣmapatro nirgandha śvetakuṭheraka, bhūstṛṇo'ṅguṣṭhākanāmadheyo droṇapuṣpasadṛśa; sugandhako droṇapuṣpa, anye tu bhūstṛṇa rohiṣa, sugandhako bṛhatsugandhatṛṇaṃ, sumukho rājikā, anye tu vanavarbarikā ‘sauhā’ iti nāmnā jejībhuktau prasiddhā, kālamālaḥ kṛṣṇamallikā barbariketi loke, kāsamardaḥ khanāmakhyāta, kṣavaka kṣavathukāraḥ phaṇijjakākāra ‘nihārikāya’ iti pāriyātre prasiddha, ‘chiddhinī’ iti loke, kharapatra tasyaiva bheda, vovaikāmpara, maruvakamanye, viḍaṅga prasiddha., kaṭphala somavalka ‘kāyaphala’ iti loke, surasī kapitthasadṛśapatrā ‘vilvanāsī’ iti loke prasiddhā, śvetanirguṇḍītyanye, nirguṇḍī nīlanirguṇḍī, kulāhala muṇḍiketi prasiddha, undurukarṇikā mūṣikakarṇikā ‘undarī’ iti loke, undurakarṇī dravantīmāhuranye, apare dantinīmāhu, ‘undurakarṇā’ ityeke paṭhanti, tatrāpi sa evārtha, phañjī bhārgī, prācīvalo matsyākṣaka , kākajaṅghā nadīpippalī vetyapare, kecidācāryā evaṃ vadanti-yadyapi prācīvalaśabdena kākajaṅghā gaṇḍadūrvā jalapippalī cocyate tathā'pyatra kākajaṅghaiva, kākamācīsānnidhyādvātakaphakṛmivādhiryahavalācca, kākamācī sṛṣṭaphalā khanāmaprasiddhā; viṣamuṣṭiko ḍrekā rājanimba iti prasiddha, bṛhadalambuṣāmapare, karkoṭīmanye | kṛmisūdana iti kṛmighna ityartha |

40.21

muṣkaketyādi | muṣkakaḥ kṣāravṛkṣa ‘mokhaka’ iti loke, palāśa kiṃśuka, dhava khanāmaprasiddha, citrako'pi khanāmnaiva prasiddha, madana piṇḍītaka, vṛkṣaka kuṭaja , ‘madanavṛkṣa’ ityanye paṭhanti, madanavṛkṣa ityatra vṛkṣakaśvannirdeśa phalapratiṣedhārthamiti vyākhyānayanti, śiṃśapā kṛṣṇasārā khanāmakhyātā, vajravṛkṣa ‘sehuṇḍa’ iti loke, triphalā harītakyāmalakavibhītakāni |

40.23

pippalītyādi | cavya hastipippalīmūla khanāmakhyātaṃ, śṛṅgaveraṃ śuṇṭhī, hastipippalī gajapippalī; ajamodā khanāmakhyātā, anye yavānikāmāhu, mahānimbaphalamiti mahānimbo ḍrekā ‘parvatanimba’ iti loke; madhurasā mūrvā | āmapācana iti āmalakṣaṇaṃ yathā “jaṭharānaladaurbalyādavipakkastu yo rasaḥ | sa āmasañjñako dehe sarvadoṣaprakopaka.”-iti | śeṣaṃ prasiddham |

40.25

eletyādi | dhyāmaka kattṛṇaṃ rohiṣamiti loke, tvak varāṅgaṃ ‘guḍataja’ iti loke; patraṃ patrakaṃ; nāgapuṣpaṃ nāgakeśaraṃ, anye nāgakeśarapuṣpasamapuṣpo mahātarurityāhu ; hareṇukā reṇukā, vyāghranakho bṛhannakha, bṛhannakhītyanye, śuktistadvedo'lpamakhaḥ, caṇḍā khanāmakhyāteṣatkṛṣṇā corakabhedaḥ ajamodākārā, sthauṇeyakaṃ thuneraka, śrīveṣṭaka saraladruma, guggulīti loke, cocastvagbhedo vanavāsikātvak, coraka. khanāmakhyātaṃ granthiparṇakabhedo granthiparṇakāra eva, sarja sarjarasa ‘rāla’ iti prasiddhaḥ; antarlopādaso ganvarasa ‘bola’ iti loke, turuṣka sihnaka ; kunduraka śallakīcopa, spṛkkā kuṭilapuṣpā sugandhidravyamauttarāpathikaṃ, bhadradārurdevadāru, punnāga suraparṇikā, sugandhipuṣpā dakṣiṇāpathe surapatināmnā pratītā, keśaraṃ vakulaṃ, kecittu samudita vyākhyānayanti—punnāgakeśaraṃ padmakeśaramityartha., anye tveva paṭhanti-“punnāganāgakeśara ca” iti, punnāgaṃ devavallabhaṃ rājacampakamiti loke, nāgakeśara khanāmaprasiddham | koṭhanāśana iti tatra koṭhalakṣaṇamucyate,-“varaṭīdaṣṭasadṛśaḥ kaṇḍūmān lohito'sṛkkaphapittāt | kṣiprotpādavināśa koṭha iti nigadyate sadbhi ”-iti |

40.28

vacetyādi | kalaśī pṛśniparṇī | doṣapācanāviti āmasaṃsṛṣṭānā doṣāṇā pācau || 26-28 ||

40.30

śyāmetyādi | śyāmā śvetā trivṛt; mahāśyāmā vṛddhadārakaḥ; trivṛdraktamūlā trivṛt 'niśotra' iti loke; dantī dantinī; śaṅkhinī yavatiktābhedaḥ, śvetabuddhetyeke; tilvako rodhraḥ, anye tilvako rodhrākāro bṛhatpatro raktalako vairecanikaḥ, kampitlako rocanikā, khanāmakhyāta., ramyako drekā 'mahānimba' iti loke prasiddha', paṭolamūlamityeke, kramukaḥ pūgaphalaṃ, putraśreṇī dravantī eraṇḍasadṛśaphalapatrā'lpaviṭapā śambarīti loke; gavākṣī indravāruṇī; rājavṛkṣaḥ kiramālakaḥ, karañjadvayaṃ vṛkṣaviṭapakarañjau; guḍūcī prasiddhā; saptalā sātalā sruhībhedaḥ; chāgalāntrī vṛddhadārakabheda., vṛkṣāmeda ityapare; sudhā sehuṇḍaḥ; suvarṇakṣīrī anantāsadṛśapatrā, kaṅkuṣṭhamityapare |

40.32

bṛhatītyādi | spaṣṭameva |
31 |

40.34

paṭoletyādi | kucandanaṃ raktacandanaṃ; mūrvā hyadho'dhoraṅgāyuktaḥ | vraṇebhyo hito vraṇya. | śeṣaṃ suvodham |

40.36

kākolītyādi | kākolī kṣīrī svanāmnā prasiddhā, kṣīrakākolī tadbhedaḥ svanāmakhyātaḥ; jīvakaḥ khanāmaprasiddha, ṛṣabhaḥ svanāmakhyātaḥ; mudgaparṇī 'mugavanī' iti loke; māṣaparṇī 'māṣavanī'iti loke, araṇyamāpastamba ityeke, medā mahāmedā ca svanāmakhyātā, tugākṣīrī vaṃśalocanā, padmakaṃ padmakāṣṭhaṃ, prapauṇḍarīkaṃ svanāmakhyātaṃ yaṣṭimadhudravyādī patsthūlaṃ madhurarasa netrāñdyotanārhaṃ dravyaṃ, anye śrīpuṣpamāhu, mṛdvīkā drākṣā, jīvantī 'ḍodikā' iti loke latā'rkaphalākārasakṣīraphalā, anye suvarṇajīvantīmāhuḥ | jīvanaḥ prāṇadhāraṇa., bṛṃhaṇaḥ śarīravṛddhikaraḥ | śeṣaṃ subodham |

40.37

ūṣakādiḥ kaphaṃ hanti gaṇo medoviśoṣaṇaḥ || aśmarīśarkarāmūtrakṛcchragulmapraṇāśanaḥ |

40.40

sārivetyādi | candanaṃ raktacandanaṃ, anye padmamiti paṭhanti, tatra padmaṃ padmapuṣpam | śeṣaṃ suvodham |

40.42

añjanamityādi | añjanaṃ sauvīrāñjanaṃ; rasāñjanaṃ dāruharidrākvāthena kṛtrimaṃ, anye tveva vadanti-rasāñjanaṃ dvividhaṃsroto'ñjanaṃ kṛṣṇapāṣāṇākṛti dhātudravyaṃ, anyaddāruharidrākvāthena kṛtrimaṃ pītalohitaṃ, atra dhātudravyameva sauvīrāñjanasāhacaryāt; nāgapuṣpaṃ nāgakeśaraṃ, naladaṃ māsī; nalinakeśarāṇi padmakeśarāṇi | śeṣaṃ suvodham |

40.44

parūṣaketyādi | parūṣako dhanvapatraka. svanāmnaiva prasiddhaḥ, sa dvividho vṛkṣaviṭapabhedāta, kaṭphala. somavalkaḥ 'kāyaphala' iti loke, rājādanaḥ kṣīrika., katakaphalaṃ svanāmakhyātaṃ śaśakapurīṣapratimaphalamambuprasādanaṃ, śākaphalāni śāko masṛṇakarkaśodarapṛṣṭhadalo vṛkṣaviśeṣa, tasya phalāni | sarveṣā phalāni grāhyāṇi | śeṣa suvodham |

40.47

priyaṅgivatyādi | samaṅgā'ñjalikārikā 'lajjhālu' iti loke, punnāgastuṅgaḥ khanāmakhyāta, anye suraparṇikā sugandhipuṣpā dakṣiṇāpathe surapatīti prasiddhā, nāgapuṣpaṃ nāgakeśara, candanaṃ raktacandanaṃ, kucandanaṃ malayādricandanaṃ, mocarasaḥ śālmalīkṣupaḥ; rasāñjana dārbī kvāthasamudbhavaṃ svanāmakhyātaṃ, kumbhīka0 ślakṣṇatvako romaśaḥ kumbhīnāmā vṛkṣo yasya laghu vastrākārā bhavati, anye pāṭalyāmāhu, apare svalpaviṭapamāhu ; sroto'ñjanaṃ sauvīrāñjanaṃ, padmakeśara khanāmakhyāta, yojanavallī mañjiṣṭhā, dīrghamūlā durālabhā, śālaparṇītyapare | ambaṣṭhetyādi |— ambaṣṭhā mācikā 'sāṭhuraḍa' iti paścime prasiddhā, pāṭhā ityapare, dhātakīkusumaṃ dhātakīpuṣpaṃ, samaṅgā'ñjalikārikā 'lajjālu' iti loke, kaṭvaṅgo'raluka, vilvapeśikā vālavilvagira; mahārodhraṃ kecit paṭhanti, sāvararodhro lodhrastasyaiva grāhitvāt, netarastasya virecanatvāt, palāśaḥ kiṃśukaḥ, nandīvṛkṣa kāśmarī, anye gardabhāṇḍamāhu', padmakeśara svanāmakhyātam | sandhānīyāviti bhagnasandhānakārakau || 45—47 ||

40.49

nyagroghetyādi | nyagrodho vaṭaḥ; udumbaraḥ prasiddha, aśvatthaḥ pippala, lakṣaḥ parkaṭī, madhukaṃ prasiddha, kapītana āmrātaka ; kakubho'rjuna ; āmraḥ prasiddha, kośāmra0 svanāmakhyātaḥ, corakapatro lākṣāvṛkṣa, jambūdvayamekā rājajambūvṛhatphalā, dvitīyā kākajambū' svalpaphalā, dvayagrahaṇādbhūmijambavāstutīyāyāḥ pratiṣedha, piyāla sāraṅgam, madhūko guḍapuṣpo 'mahuvā' iti loke, rohiṇī kaṭphalaḥ, vañjulo vetasa, kadamba. prasiddha., vadarī prasiddhā, tinduko tindukavṛkṣa, 'ṭimbarūyaṇi' iti loke, nandīvṛkṣo'tra prarohī 'pārśapippala' iti loke | śeṣaṃ prasiddham |

40.51

40.53

utpaletyādi | utpalaṃ nīlotpalaṃ, raktotpalaṃ lohitotpalaṃ, kumudaṃ śvetotpala, saugandhikaṃ nīlotpalākāravarṇamutpalaṃ sugandhi ca, kuvalayamapīṣannīladhavalaṃ, puṇḍarīkaṃ śvetapadmaṃ, madhukaṃ yaṣṭīmadhukam |

40.55

mustetyādi | haimavatī śvetavacā, vacā svanāmakhyātā'ruṇavarṇā, śāī (ṅge) ṣṭā yavatiktā gauravartulāvaguṇṭhitaphalā 'cirapoṭikā' iti prasiddhā, 'jhajharuṣa' iti pūrvadeśe, kākajaṅghāmanye, kākamācītyapare, drāviḍī elā | stanyaśodhana iti strīkṣīraprasādana | śeṣaṃ prasiddham |

40.57

harītakītyādi | triphalā prasiddhā | triphalātrikaṭukayoryathārūpaṃ paribhāṣā na vyapriyate, ata evānayorgranthakāreṇa sañjñā kṛteti |

40.59

pippalītyādi | tvagāmayān kuṣṭhādīn | śeṣaṃ prasiddham |

40.61

āmalakītyādi | mūle spaṣṭameva |

40.63

trapvityādi | trapu vaṅgaṃ, sīsa nāgaṃ, tāmraṃ prasiddhaṃ, rajataṃ rūpyaṃ, suvarṇaṃ prasiddhaṃ, kṛṣṇalohaṃ tīkṣṇalohaṃ, lohamala. prasiddha. 'kāṭa' iti loke | gara kṛtrimaṃ vipam |

40.65

lākṣetyādi | ārevata. kiramālaka ; kuṭaja indrayavaḥ; aśvamārakaḥ karavīraḥ; kaṭphalaḥ somavalkalaḥ 'kāyaphala' iti loke; saptacchada. saptaparṇaḥ 'sātavana' iti loke; mālatī jātī; trāyamāṇā svanāmaprasiddhā | kecidatra triphalāṃ paṭhanti | śeṣaṃ prasiddham |

40.67

pañcetyādi | trikaṇṭako gokṣuraka , vidārigandhā śālaparṇī | kanīyo laghupañcamūlamityarthaḥ | kecidgokṣurakasthāna eraṇḍaṃ paṭhanti |

40.69

bilvetyādi | agnimanya. 'agnimathu' iti loke, ṭuṇḍukaḥ śyonākaḥ | mahān mahatpañcamūlamityartha |

40.71

anayorityādi | tasya guṇamāha,-gaṇa ityādi |

40.74

vidārī vidārīkanda , rajanī haridrā; ajaśṛṅgī meḍhika', karkaṭaśṛṅgītyapare | vallīsaṃjñaḥ pañcamūlamiti śeṣa. | "vallīsaṃ pañcamūlaṃ tu praśasta kaphanāśanam | sṛṣṭamūtrānilaharaṃ vṛṣyamindriyavodhanam || kaṇṭakākhyaṃ pañcamūlaṃ kaphānilaharaṃ param | madhurānurasa caiva pakvāśayaviśodhanam-” ityanye paṭhanti || 72-74 ||

40.76

kuśetyādi | kuśo hrasvo mṛdu sūcīpatra , kāśaścāmarapatraḥ, nala svanāmnā khyāta , darbha pṛthulaḥ śarapatro dīrgha , kāṇḍekṣukā mahatī khagālī, anye ikṣumevāhuḥ, anye tu paṭhanti 'kāṇḍaśca' iti, tatra kāṇḍa śaraḥ | antyastṛṇapañcamūlamityarthaḥ |
75|

40.77

ye pratipañcakaṃ punaḥ ślokaṃ na paṭhanti teṣā mate pañcakānā guṇānakenaiva ślokena vakṣyumāha, - eṣāmityādi | ādyāviti laghupañcamūlamahāpañcamūle, antyastṛṇapañcamūlamityarthaḥ, itarau madhyau vallīsaṃjñaḥ kaṇṭakasaṃjñakaścetyarthaḥ |

40.78

kecidatra vṛddhāḥ paṭhanti-trivṛdādikamityādi |
ayameṣā sakṣepa iti darśayannāhaṃ, - samāsenetyādi |

40.80

kimebhirgaṇaiḥ kartavyamityāha,- jñātvetyādi | doṣabalābalamiti doṣādivalāvalamityarthaḥ, tena sarveṣāmeva parīkṣaṇānāmavarodhaḥ kṛto bhavati | kaṣāyaśabdenātra śṛtaśītasvarasaphāṇṭakalkabhedāḥ pañcocyante | pīyanta iti pānakā yūṣamaṇḍādayaḥ kathyante, kapāyāśceti cakārādanuktā guḍādisaskārāḥ samuccīyante |

40.81

atra kecidvṛddhā. paṭhanti - dhūmetyādi | etaduktaṃ bhavati, vividhauṣadhasaṃgraha grāhayitvā dhūmādibhiranupadrute gṛhe nikṣipet
kathamete dravyagaṇā yojyā ityāha, - samīkṣyetyādi | ayamarthaḥ doṣabhedān pṛthak ko'rtha ? miśrān dṛṣṭvā, gaṇān bhinnān miśrān prayojayet | miśrān vā ko'rtha ? dvandvān doṣabhedān vā samīkṣya miśrān gaṇān prayojayet | samastān vā doṣabhedān samīkṣya saṃyuktānīneva prayojayediti | gaṇenāpi gaṇasya sayogo'bhipretaḥ | taduktaṃ, - vargamapi vargeṇa saha yojayediti | ayaṃ cārtha. pratigaṇaṃ cakārakaraṇāllabhyate | ekasyaiva gaṇasya yathā'vacāraṇa karaṇīyaṃ tathā nirdiśannāha, - gaṇa cetyādi | vyastaṃ dvitricaturādidravyayoga , sahata samastadravyopayogaḥ | iyaṃ puna paribhāṣā gaṇaviṣayaiva jñeyā nānyayogeṣu | kecit punarimāṃ paribhāṣā nādhīyata iti |

Linked texts (1)

Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit