The Compendium of Suśruta 43
Nibandhasaṅgraha 43
- Language
- Sanskrit
43.1
2
43.2
athāta ityādi | dravyasya viśeṣo bheda pārthivāādika |
43.3
tatra sarveṣāmeva dravyāṇā pañcabhūtābhinirvṛttatvāt pṛthagdravyāṇā pṛthivyādyārabdhānā paramārthabhedo nāstītyutkarṣopādhibhedaṃ darśayannāha, -tatretyādi | samudāyāt samavāyāt, dravyābhinirvṛttirdravyajanma, abhivyañjako jñāpakaḥ |
tatra prabhūtaṃ dravyābhivyaktikāraṇaṃ pṛthivyādibhūtaguṇotkarṣa nirdeśannāha, -tatra sthūletyādi | sthūla. sūkṣmaviparīta.| sāndrastanuviparyaya , mandastīkṣṇaviparyaya , saraviparīta sthira', guruścirapākī, kaṭhino mṛduviparīta | pārthivasya lakṣaṇābhidhānena guṇavattvamabhidhāya kriyāvattvaṃ darśayannāha, -tatra sthairyetyādi | sthairyamacalatvaṃ, saṅghātaḥ kāṭhinyaṃ, upacayo vṛhaṇam || ( 1 ) ||
idānīmāpyadravyamapyuṇotkarṣeṇa bhinnaṃ darśayannāha, - śītamityādi | stimitamārdra, jaḍamityanye | āpyasya lakṣaṇābhidhānena guṇavattvamabhidhāya kriyāvattvaṃ darśayannāha, - tat snehanetyādi | hlādanaṃ sukhotpādana, kledanamārdrabhāva , vandhanaṃ sahatyāpādana, viṣyandana dravassruti || ( 2 ) ||
āgneyadravyalakṣaṇa tadgataguṇotkarṣeṇa darśayannāha; - uṣṇetyādi | tīkṣṇaṃ rājikāmaricādivat, sūkṣma stroto'nusaraṇaśīlaṃ, viśada picchilaviparītam | tasya kriyāvattvaṃ darśayannāha, - dahanetyādi | dahanaṃ bhasmasātkaraṇa, pacanamāhārādipāka , dāraṇaṃ vraṇāde , tāpanaṃ śarīrādisantāpanaṃ, prakāśanamabhivyakti , prabhā tejaḥ, varṇo gaurādiḥ || ( 3 ) ||
vāyuguṇotkarṣādvāyavyaṃ dravyaviśeṣaṃ darśayannāha, -sūkṣmelyādi | khara rūkaṃṭakaphalavata, śiśira śītaṃ, viśadaṃ dhūlivat | tasyaiva karma darśayannāha, - tadvaiśadyetyādi | glapanamavṛṣyatva, vicāraṇaṃ manaso'nekavikalpakāraṇaṃ; vicaraṇakaramityanye paṭhanti, tatra gativiśeṣakaramityarthaḥ, vidhāraṇamityanye || ( 4 ) ||
43.4
ākāśaguṇotkarṣeṇākāśīyaṃ dravyaviśeṣaṃ darśayannāha, - ślakṣṇetyādi | ślakṣṇaṃ masṛṇaṃ, mṛdu komalaṃ, vyavāyīti samastadehaṃ vyāpya paścāt pākaṃ gacchati viṣamadyavat, vivikta pṛthagbhūtam, avayavadvāreṇa śūnyamitye, avyaktarasa madhurādirasaviśeṣātupalabdhe | tasya karmāṇi nirdiśannāha, - tanmārdavetyādi | śauṣirya chidrabhāva || (5) |
43.5
idānī sarvasyaiva jagataḥ sthāvarajaṅgamākhyapāñcabhautikatvena sarvamauṣadha kriyāguṇayogādibhirdarśayannāha, - anenetyādi | anauṣadhibhūtamiti anauṣadhibhūtaṃ dravyaṃ nāstīti sabandhaḥ | yuktiviśeṣamiti yuktiviśeṣo yojanāviśeṣastoyāgnisaṃskārabhāvanāmātrākālādyapekṣaḥ | artha ceti artha prayojanaṃ nānāvyādhinirghātanaṃ, vīrya śakti śītoṣṇādayo vā'ṣṭau śaktimanto guṇā , guṇā gurvādaya., anye tu vīryapradhānā guṇā vīryaguṇāste puna saratvādaya | kārmukāṇi kāryakāraṇi | tānītyādi tāni dravyāṇi, yadā yasmin kāle, kriyā kurvanti sa kālaḥ; kālaśca savatsarātmā ṛtvākhyaḥ śītoṣṇavarṣalakṣaṇaścāturāvasthikaścābhipreta | yadityādi karmaśabdenātra bheṣajadravyavyāpāra śodhanādirukta. | yenetyādi | vīryamiti śakti. | yatretyādi | - adhikaraṇamiti pañcamahābhūtaśarīrisamavāyilakṣaṇaḥ puruṣo'dhikaraṇam | yathetyādi | - yena svarasakalkaśṛtaśītaphāṇṭaghṛtatailalehamodakotkārikādiprakāreṇa kurvanti sa upāya. | yadityādi svāsthyamasvāsthya vā |
43.9
tatretyādi | gurutvāditi gurutvalaghutve ceha prabhāvaviśeṣādhiṣṭhite trivṛtādimadanaphalādidravyasamavete grāhye, na tu gurutvalaghutvamātre, anyathā matsyapiṣṭānnamasarādīnā virecakatvaṃ kapiñjalalāvādīnāṃ ca vāmanīyatvaṃ syāt | adho gacchanti upalādivat | adhoguṇabhūyiṣṭhaṃ pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhamityarthaḥ | vamanetyādi ūrdhvamuttiṣṭhantīti dhūmaprajvālāvacca | vamanadravyamūrdhvaguṇabhūyiṣṭhamagnivāyuguṇabhūyiṣṭhamityartha | ākāśetyādi saśamanamiti "na śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi | samīkaroti kuddhāśca tat saśamanamucyate" iti | lekhana kaphamedaso. | nirvṛtiḥ śāntiḥ || 6-9 ||
43.10
evamityādi | evamanena prakāreṇa, etat pūrvoktaṃ, dviśa iti dvayordvayordoṣayo., bahuśa iti bahūnā doṣāṇāmityartha | doṣeṣu cācarediti cakārādrogeṣvapyevamācarediti samuccīyate |
43.11
tatretyādi | ime vakṣyamāṇāḥ | vipākayormadhurakaṭukayoḥ prāguktā guṇā | tatroṣṇetyādi uṣṇasnigdhau vīryasañjñau guṇau | teṣāmaṣṭānā vīryāṇā madhye | mukhaduḥkhotpādanāditi atra cārtho draṣṭavya , tena ghrāṇadu.khotpādanācceti draṣṭavyam | snigdhaśceti cakārādguruśca |
43.12
guṇā ityādi | guṇā viṃśatiradhikā vā | sthānaṃ doṣadhātumalasāmyenāvasthānaṃ, vṛddhirdoṣadeirādhikyaṃ, kṣaya. hrāso doṣādīnā, dravyahetukāḥ pāñcabhautikadravyahetukāḥ |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasagrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā sūtrasthāne ekacatvāriṃśattamo'dhyāya |
41 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit