The Compendium of Suśruta 48
Nibandhasaṅgraha 48
- Language
- Sanskrit
48.47
idānīṃ kṣīrasyāṣṭavidhā yonimāha, -gavyamityādi | kareṇurhastinī | aśvāyāśca nāryāśca kareṇūnā ceti cakāratrayamanuktasamānajātīyakṣīrāṇā samuccayārtha, tenāśvatarīkharīmṛgīkhaṅginīkṣīrāṇāmapi grahaṇam | tat punarbhūmasā 'lepe yujyata iti na kṛtaṃ sākṣāttadgrahaṇam |
48.48
sarveṣāmeva kṣīrāṇā daśavidhaṃ guṇaṃ nirdeśannāha, - tattvityādi | taccānaikoṣadhirasaprasādamiti tuśabdaḥ punararthe, oṣadhiśabdena sarvadravyāṇi na tu phalapākāvasānā, rasa sāra kiṭṭhābhāva(ga)hita oja śukrādivat, etena śukratva cocyate | prāṇadamagnisomādidhāraṇādupacayādikaraṇādvā | picchilaṃ viśadaviparītaṃ, ślakṣṇaṃ kharaviparītam | evamida kṣīraṃ daśaguṇayuktaṃ bhavati | jejjaṭastu "tattvane kauṣadhirasaprasāda kṣīratāṃ gata | sarvaprāṇabhṛtā tasmāt sātmyaṃ kṣīramihocyate" iti paṭhati |
48.49
sarveṣāmeva samānaguṇānā kṣīrāṇā samānakarma nirdeśamāhatatretyādi | sarvamaṣṭavidhamapītyartha | prāṇināṃ jarāyujānām | jātisātmyānmanuṣyādijātisukhakaratvāt | mānaseṣu vikāreṣu rajastama saṃsargajeṣu | jīrṇajvaretyādi jīrṇaśabdameke jvareṇa saha saṃbadhnanti, anye tu hṛnmāntairjvarādibhiḥ saha, jīrṇatvenāneṣu prāyeṇa vātapittānubandho bhavatītyāhuḥ | haraśabdo jvarādibhiḥ kṛmāntai saha saṃbai. pratyekamabhisaṃbadhyate | kāseneti kāso'tra kaphakāsa tyaktvā, śoṣo'tra mukhakaṇṭhatālutā, kṣayo rājayakṣmā, gulmodarayorvātapaittikayo', mūrcchābhramamadapipāsāsu kaphāmarahitāsu, hṛdayadoṣāṇā vātapittaprāyāṇā, pāṇḍuroge vātapittaprāye, grahaṇīpradoṣe jīrṇāvasthāyām, garbhasrāve āmānvayādinā, raktapitte kaphapradhāne, agnimāndye ca na deyam | valyaṃ māsopacayakara, anye ojaso vardhanamiti, tanmate ojaso vardhanamiti pāṭho'gre na bhavati | vṛṣyaṃ śukrajanaka, vājīkaraṇaṃ śukrapravartanaṃ, etena janakapravartakamityuktam | rasāyanaṃ satatatopayogāt | medhyaṃ medhājanakaṃ pavitraṃ vā | pāpmāpahaṃ pāpopaśamanaṃ viśeṣato gavyam | vaya sthāpanaṃ jarayā vinā | āyuṣyaṃ āyuṣe hitam | sandhānaṃ bhagnasya | vamanavirecanāsthāpanamiti vamanaṃ vamanadravyasaṃyogi, virecanaṃ saratvānmṛdukoṣṭhasya, recanadravyasaṃyogādvirecanamityanye, āsthāpanamāsthāpanadravyasaṃyogi, āsthāpanaṃ nirūhaṇamityanarthāntaram | tulyaguṇatvāccaujaso vardhanamiti yāvanta evaujaso guṇāstāvanta eva kṣīrasyāpi, tena taistairevātmaguṇaisteṣā samānānāmojaso guṇānāmabhivardhanam | jejjaṭastu 'gavyaṃ tu śītaṃ snigdhaṃ madhuramavidāhi' iti paṭhati, śeṣaṃ tu samaṃ, tanmate gokṣīrasyaiva guṇā |
48.50
sāmānyena kṣīrasya guṇamabhidhāya gavyasyaiva viśiṣṭaṃ guṇakarma nirdeśannāha, - gokṣīramityādi | doṣadhātumalasrotasā mandakledaprāptijanakatvalpābhiṣyandi |
-
48.52
ajākṣīraguṇamāha—gavyatulyaguṇamityādi | guṇaśabdastatkārye phale vartate | atrālpakāyatatvādayaḥ svarūpaviśeṣeṇa na kṣīrapathyatve hetavaḥ, teṣāmalpakāyatatvādīnāmanyādikṣvapi saṃbhavāt; ato dvayameva kṣīrapathyāpathyavibhāge heturjātiviśeṣo śramaṇādiviśeṣaśca | sarvavyādhiharaṃ sarvadoṣaharam |
-
48.53
idānīmauṣṭrakṣīraguṇamāha, -rūkṣetyādi |
-
48.54
āvikṣīraguṇamāha,-āvikamityādi | kaphāvahaṃ kaphakaram | kevalavāteṣviti kevaleṣvanāvṛteṣu asayukteṣvapītyarthaḥ | anye tvevaṃ paṭhanti- "āvikaṃ madhura snigdhamuṣṇaṃ pittakaphāvaham | guru śuddhe'nile pathyaṃ sekaścānilaśoṇite"-iti | śuddhe'nile'nāvṛte, anilaśoṇite raktāvṛte vāte vā, sekaḥ pariṣekaḥ |
-
48.55
mahiṣīkṣīramāha, -mahetyādi | doṣadhātumalasrotāṃsyatiśayakledaprāptijanakaṃ mahābhiṣyandi | gavyāt snigdhataraṃ gokṣīrāt snigdhataramityarthaḥ |
-
48.56
aśvādikṣīramāha, -uṣṇamityādi | ekaśaphā aśvādayaḥ, śaphaḥ khuraḥ | śākhā bāhujaṅge, tadvātaharamityeke, śākhā raktādayo dhātava ityanye | kāñjikasyeva prabhāvādādhāraprabhāvācca śākhāyāṃ hanti, koṣṭhe karotītyāmananti |
-
48.57
mānuṣaṃ kṣīramāha,-nāryāstvityādi | āścyotanamakṣipūraṇam |
-
48.58
hastinīkṣīramāha,-hastinyā ityādi | sthairyakaraṃ śarīradārḍhyakaram, anye tāruṇyasthāpakamityāhu |
-
48.59
prābhātikaṃ kṣīramāha, -prāya ityādi | viṣṭambho guḍaguḍāśabda |
-
48.60
āparāhnikakṣīramāha,-divākaretyādi | aparāhno dināntabhāgaḥ | vṛddhānumatau pāṭhāvimau |
-
48.61
āmakṣīramāha, -paya ityādi |
pakvasya guṇamāha, - tadityādi | śṛtaṃ pakkaṃ, āvartitamityarthaḥ | anabhiṣyandi kiṃcidabhiṣyandītyarthaḥ |-
48.62
strīkṣīre pāvaniṣedhamāha, - varjayitvetyādi | striyāḥ stanyaṃ varjayitvā'nyadugdhāni śṛtānyeva hitāni bhavantītyarthaḥ | tatkṛ strībhavaṃ stanyamāmamakathitameva hitam |
teṣā sarvakṣīrāṇāmeva dohanakāladhārāpātoṣṇānāṃ guṇaviśeṣaṃ nirdiśannāha, -dhāroṣṇamityādi | guṇavat guṇānvitaṃ, viparītamaguṇavat, ato'nyatheti dhāroṣṇaṃ yanna bhavati |-
48.63
atipakkamāha, -tadityādi | bṛṃhaṇaṃ dehavṛddhikaram |
48.64
kīdṛśaṃ kṣīraṃ varjyamityāha, - aniṣṭetyādi | vivarṇaṃ śuklādrarṇīntaramāpannaṃ, virasa madhurādanyarasaṃ, vigrathitamamlādidravyasayogena vigrathitāvayavaṃ, yalloke vinaṣṭamiti prasiddham | iti kṣīravargaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit