Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 48

Nibandhasaṅgraha 48

Language
Sanskrit

48.47

idānīṃ kṣīrasyāṣṭavidhā yonimāha, -gavyamityādi | kareṇurhastinī | aśvāyāśca nāryāśca kareṇūnā ceti cakāratrayamanuktasamānajātīyakṣīrāṇā samuccayārtha, tenāśvatarīkharīmṛgīkhaṅginīkṣīrāṇāmapi grahaṇam | tat punarbhūmasā 'lepe yujyata iti na kṛtaṃ sākṣāttadgrahaṇam |

48.48

sarveṣāmeva kṣīrāṇā daśavidhaṃ guṇaṃ nirdeśannāha, - tattvityādi | taccānaikoṣadhirasaprasādamiti tuśabdaḥ punararthe, oṣadhiśabdena sarvadravyāṇi na tu phalapākāvasānā, rasa sāra kiṭṭhābhāva(ga)hita oja śukrādivat, etena śukratva cocyate | prāṇadamagnisomādidhāraṇādupacayādikaraṇādvā | picchilaṃ viśadaviparītaṃ, ślakṣṇaṃ kharaviparītam | evamida kṣīraṃ daśaguṇayuktaṃ bhavati | jejjaṭastu "tattvane kauṣadhirasaprasāda kṣīratāṃ gata | sarvaprāṇabhṛtā tasmāt sātmyaṃ kṣīramihocyate" iti paṭhati |

48.49

sarveṣāmeva samānaguṇānā kṣīrāṇā samānakarma nirdeśamāhatatretyādi | sarvamaṣṭavidhamapītyartha | prāṇināṃ jarāyujānām | jātisātmyānmanuṣyādijātisukhakaratvāt | mānaseṣu vikāreṣu rajastama saṃsargajeṣu | jīrṇajvaretyādi jīrṇaśabdameke jvareṇa saha saṃbadhnanti, anye tu hṛnmāntairjvarādibhiḥ saha, jīrṇatvenāneṣu prāyeṇa vātapittānubandho bhavatītyāhuḥ | haraśabdo jvarādibhiḥ kṛmāntai saha saṃbai. pratyekamabhisaṃbadhyate | kāseneti kāso'tra kaphakāsa tyaktvā, śoṣo'tra mukhakaṇṭhatālutā, kṣayo rājayakṣmā, gulmodarayorvātapaittikayo', mūrcchābhramamadapipāsāsu kaphāmarahitāsu, hṛdayadoṣāṇā vātapittaprāyāṇā, pāṇḍuroge vātapittaprāye, grahaṇīpradoṣe jīrṇāvasthāyām, garbhasrāve āmānvayādinā, raktapitte kaphapradhāne, agnimāndye ca na deyam | valyaṃ māsopacayakara, anye ojaso vardhanamiti, tanmate ojaso vardhanamiti pāṭho'gre na bhavati | vṛṣyaṃ śukrajanaka, vājīkaraṇaṃ śukrapravartanaṃ, etena janakapravartakamityuktam | rasāyanaṃ satatatopayogāt | medhyaṃ medhājanakaṃ pavitraṃ vā | pāpmāpahaṃ pāpopaśamanaṃ viśeṣato gavyam | vaya sthāpanaṃ jarayā vinā | āyuṣyaṃ āyuṣe hitam | sandhānaṃ bhagnasya | vamanavirecanāsthāpanamiti vamanaṃ vamanadravyasaṃyogi, virecanaṃ saratvānmṛdukoṣṭhasya, recanadravyasaṃyogādvirecanamityanye, āsthāpanamāsthāpanadravyasaṃyogi, āsthāpanaṃ nirūhaṇamityanarthāntaram | tulyaguṇatvāccaujaso vardhanamiti yāvanta evaujaso guṇāstāvanta eva kṣīrasyāpi, tena taistairevātmaguṇaisteṣā samānānāmojaso guṇānāmabhivardhanam | jejjaṭastu 'gavyaṃ tu śītaṃ snigdhaṃ madhuramavidāhi' iti paṭhati, śeṣaṃ tu samaṃ, tanmate gokṣīrasyaiva guṇā |

48.50

sāmānyena kṣīrasya guṇamabhidhāya gavyasyaiva viśiṣṭaṃ guṇakarma nirdeśannāha, - gokṣīramityādi | doṣadhātumalasrotasā mandakledaprāptijanakatvalpābhiṣyandi |
-

48.52

ajākṣīraguṇamāha—gavyatulyaguṇamityādi | guṇaśabdastatkārye phale vartate | atrālpakāyatatvādayaḥ svarūpaviśeṣeṇa na kṣīrapathyatve hetavaḥ, teṣāmalpakāyatatvādīnāmanyādikṣvapi saṃbhavāt; ato dvayameva kṣīrapathyāpathyavibhāge heturjātiviśeṣo śramaṇādiviśeṣaśca | sarvavyādhiharaṃ sarvadoṣaharam |
-

48.53

idānīmauṣṭrakṣīraguṇamāha, -rūkṣetyādi |
-

48.54

āvikṣīraguṇamāha,-āvikamityādi | kaphāvahaṃ kaphakaram | kevalavāteṣviti kevaleṣvanāvṛteṣu asayukteṣvapītyarthaḥ | anye tvevaṃ paṭhanti- "āvikaṃ madhura snigdhamuṣṇaṃ pittakaphāvaham | guru śuddhe'nile pathyaṃ sekaścānilaśoṇite"-iti | śuddhe'nile'nāvṛte, anilaśoṇite raktāvṛte vāte vā, sekaḥ pariṣekaḥ |
-

48.55

mahiṣīkṣīramāha, -mahetyādi | doṣadhātumalasrotāṃsyatiśayakledaprāptijanakaṃ mahābhiṣyandi | gavyāt snigdhataraṃ gokṣīrāt snigdhataramityarthaḥ |
-

48.56

aśvādikṣīramāha, -uṣṇamityādi | ekaśaphā aśvādayaḥ, śaphaḥ khuraḥ | śākhā bāhujaṅge, tadvātaharamityeke, śākhā raktādayo dhātava ityanye | kāñjikasyeva prabhāvādādhāraprabhāvācca śākhāyāṃ hanti, koṣṭhe karotītyāmananti |
-

48.57

mānuṣaṃ kṣīramāha,-nāryāstvityādi | āścyotanamakṣipūraṇam |
-

48.58

hastinīkṣīramāha,-hastinyā ityādi | sthairyakaraṃ śarīradārḍhyakaram, anye tāruṇyasthāpakamityāhu |
-

48.59

prābhātikaṃ kṣīramāha, -prāya ityādi | viṣṭambho guḍaguḍāśabda |
-

48.60

āparāhnikakṣīramāha,-divākaretyādi | aparāhno dināntabhāgaḥ | vṛddhānumatau pāṭhāvimau |
-

48.61

āmakṣīramāha, -paya ityādi |
pakvasya guṇamāha, - tadityādi | śṛtaṃ pakkaṃ, āvartitamityarthaḥ | anabhiṣyandi kiṃcidabhiṣyandītyarthaḥ |-

48.62

strīkṣīre pāvaniṣedhamāha, - varjayitvetyādi | striyāḥ stanyaṃ varjayitvā'nyadugdhāni śṛtānyeva hitāni bhavantītyarthaḥ | tatkṛ strībhavaṃ stanyamāmamakathitameva hitam |
teṣā sarvakṣīrāṇāmeva dohanakāladhārāpātoṣṇānāṃ guṇaviśeṣaṃ nirdiśannāha, -dhāroṣṇamityādi | guṇavat guṇānvitaṃ, viparītamaguṇavat, ato'nyatheti dhāroṣṇaṃ yanna bhavati |-

48.63

atipakkamāha, -tadityādi | bṛṃhaṇaṃ dehavṛddhikaram |

48.64

kīdṛśaṃ kṣīraṃ varjyamityāha, - aniṣṭetyādi | vivarṇaṃ śuklādrarṇīntaramāpannaṃ, virasa madhurādanyarasaṃ, vigrathitamamlādidravyasayogena vigrathitāvayavaṃ, yalloke vinaṣṭamiti prasiddham | iti kṣīravargaḥ |

Linked texts (1)