The Compendium of Suśruta 5
Nibandhasaṅgraha 5
- Language
- Sanskrit
5.2
adhītaśāstrasya punararthato vyākhyānaṃ prabhāṣaṇaṃ, tadadhikṛtya kṛto'dhyāya prabhāṣaṇīya |
5.4
idānī prabhāṣaṇasya prayojanaṃ darśayitumāha-adhigatamityādi | etenaitaduktaṃ-saguṇamapi candanaṃ voḍhuṃ gardabhasya tadguṇānajānata kevalaṃ vyarthobhāṇi bhavati, tadvadadhītamapi śāstramarthadvāreṇāprabhāvitaṃ tadadhyetu puruṣasya kevalaṃ pariśramakaraṃ bhavatītyartha | anye tu 'aprabhāvitaṃ' ityatra 'ananubhāṣita' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-anuśabda paścādarthe, tenādhyayanasyānu paścādarthasya prakarṣeṇa bhāṣaṇamanubhāṣaṇaṃ, na kathamapi prathamam | yathā khara iti artheṣu mūḍhā ajñānāt gardabhavat śāstraṃ vahanti |
5.5
tasmādityādi | saviśamadhyāyaśataṃ sahottaratantreṇa viśatyadhikamadhyāyaśatam | anupadapādaślokaṃ anuśabdo vīpsārthaḥ, tenāyamartha - padaṃ padaṃ pādaṃ pādaṃ ślokaṃ ślokamanuvarṇayitavyaṃ ācāryeṇa vyākhyātavyamityartha | kasmāditi hiṃśabdo yasmādarthe, yasmāt sūkṣmā dravyādivibhāgāstasmādanuvarṇayitavyamiti piṇḍārtha | tatra dravyaṃ sthāvarādi, rasā ṣaṭ madhurādaya, guṇā gurvādaya, vīryaṃ śītoṣṇaṃ dvividhamaṣṭavidhaṃ vā, dvau vipākau madhurakaṭū, doṣā vātādaya, dhātavo rasādaya, dhātugrahaṇāt stanyārtavalasīkāvasādayaścopadhātavo gṛhyante, dvau malau śakṛnmūtre, anye tu sapta malānācakṣate; tatra dvau pūrvoktau, pañcānā cendriyādhiṣṭhānānā pañca, tayāhi-dūṣikāsihānakakarṇagūtharromakūpaprajananamalāśceti, malā purīṣādayo dhātumalāścetyeke, āśayā sapta śārīroktā vātādīnā, strīṇāmaṣṭamo garbhāśaya, sasottaraṃ marmaśata, sapta sirāśatāni, nava snāyuśatāni; sandhayo dvaśottare dve śate, asthīni śatāni trīṇi, āśayādīnā vyaktiṃ śārīre vakṣyati, garbhasaṃbhavadravyāṇi śukraśoṇitādīni, ātmapañcamahābhūtamano-
sīlante, samūha saṃghātaḥ; eteṣā vibhāgā bhedā | yasmāt sūkṣmā iti hetupadaṃ sarvatra sabadhyate | tathā pranaṣṭaśalyoddharaṇādivikalpā iti pranaṣṭaśalyaṃ tvagādiṣu nilīnaṃ, vraṇaviniścayo vātādibhedena śuddhyā ca ṣoḍaśavidha, bhagnaṃ sakṣepeṇa dvividhaṃ—sandhimuktaṃ, kāṇḍabhagnaṃ ca, pranaṣṭaśalyoddharaṇādibhi saha vikalpaśabda pratyekaṃ sambadhyate, vikalpā bhedā | sādhyāpyāpatyāhyeyatā ca vikṣārāṇāmiti atra caśabdāt sukhasādhyatā kṛcchrasādhyatā ca gṛhyate | kimeta eva para sūkṣmā ityukta gṛhṇāha—evamādayaścānye viśeṣā iti |—ādiśabda prakāravācī, tena evaprakā rāścānye viśeṣā sūkṣmā iti prakāravācinā ādiśabdena dyolyante, te ca śastrakarmaṇāmaṣṭavidhatādayo bhedā | sahastraśo ye vicintyamānā iti sahastraśa sahastravārān, ye iti dravyādīnā bhedā , vicintyamānā 'guruṃ vinā' iti śeṣa | vimalavipulabuddherapīti vimalā buddhimiyāsaśayajñānavarjitā | iyaṃbhūtasyāpi puruṣasya buddhiṃ vyākulīkuryu , alpabuddhestu kā kathā ? | ‘sahastraśo ye'nucintyamānā’ ityanye paṭhanti, vyākhyānayanti ca—śrutasya paścādapi cintyamānā , ki punaraśrutā ityanuśabdārtha | anupadpādetyādipunarukti śāstrasya vipamalarūpāyanāya |
5.6
idānīmanyaśāstropapannānāmarthānā śiṣyahitatvena vijñānāpāyamāha—anyaśāstropapannānāmityādi |—anyaśāstrāṇi vyākaraṇasākhyavaiśeṣikajyotī śāstrādīni, anyaśāstrāṇi kāyaciki tsādīnītyanye | upapannā nivaddhā | ihopanītānā atrānītānām | arthavaśāt prayojanādhīnatvāt | teṣāmiti arthānām | tadvidyebhya vyākaraṇadividebhyya | ‘anyaśāstropapannānām’— ityatra ‘anyaśāstraviṣayopapannānā’—iti kecit paṭhanti, ‘ihopanītānā’—ityatra ca ‘ihopapatitānā’—iti | nahīti hiśabdo yasmādarthe |
5.7
amumevārtha ślokena spaṣṭīkartumāha—ekamityādi | nahi bahuśruto'tra sakṣiptamanaparyān vījabhūtānanyaśāstrasaṃskārādanāyāsenābagacchati |
5.8
na kathaṃcidanadhītaśāstro bahuśrutamātreṇaiva vaidyo bhavati, katha na bhavatīti darśayannāha—śāstraṃ gurumukhoddīrṇamityādi |—rogān śāstīti upavedo'pi śāstramucyate, āyurāyogyadānena dhamārthakāmādīnā śāsanādvā śāstraṃ, maraṇātrāyata iti vā śāstram | uddīrṇa upadiṣṭam | ādāya gṛhītvā, nahyādānamātreṇa gṛhītaṃ kitu upāsya ca pāṭhato'rthataścābhyasya | asakṛt anekavāram | anye tu taskarā iti anye tu punarvaidyāstaskarā. caurāḥ; kasmāt ? vyādhitebhyo vaidyacchadmanā vittāpaharaṇāt, prāṇahantṛtvācca |
5.9
anyaśāstropapannārthavijñānopāyamabhidhāya svaśāstropapannānāmarthānā mithyājñāne samyagjñānārtha samānatantrāṇi darśayitumāha—aupadhenavamityādi | etaiścaturbhiraupadhenavādibhi samānatantraisvakīyaśāstrārthānā mithyājñānasaśayajñānāni sphoṭanīyāni | anye tu guroreva prabhāṣaṇasya mithyājñānādaya auṣadhenavādiśāstrairnirvarttanta iti vyākhyānayanti | etenaitaduktaṃ-aupadhenavādigāstrairnibṛttamithyājñānādinā guruṇā prabhāṣaṇa kartavyamiti | yadyapi gurumusādeva śiṣyasya mithyājñānādayo nivṛttāstathā'pyāgamāntarapratyayārthamaupadhenavādigāstrāṇi nirdiṣṭāni | etānyeva paratantrāṇyāgamāntarapratyayārtha kuta ityāha—śeṣāṇā śalyatantrāṇāmityādi | —śeṣāṇā karavīrya(ra)gopurarakṣitaprabhṛtipraṇītaśalyatantrāṇā, pratyaye tu pratyayo na bhavati, kasmāt ? teṣā tantrāṇāmetanmūlatvāt | anye tu śeṣāṇā karavīryādipraṇītānā śalyatantrāṇā madhye aupadhenavāditantrāṇi suvyākhyātatvena mūlāni pradhānānīti vyākhyānayanti |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nivandhasagrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā sūtrasthāne prabhāṣaṇīyo nāma caturtho'dhyāya |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit