The Compendium of Suśruta 66
Nibandhasaṅgraha 66
- Language
- Sanskrit
66.2
athāta ityādi | mūḍho niruddhagatiḥ | taduktaṃ—"sarvāvayavasaṃpūrṇo manobuddhyādisayuta | viguṇāpānasambhūḍho mūḍhagarbho'bhidhīyate"—iti |
66.3
tasya hetuṃ darśayannāha,—grāmyadharmetyādi | grāmyadharmo maithunaṃ, yānaṃ rathādi, vāhanamaśvādi, adhvagamanaṃ panthāṃ mārgagamanaṃ, praskhalanamāguunādi, prapatanaṃ prāsādāde. sakāśādatiśayena patanaṃ, prapīḍanamaśiśayena pīḍanaṃ, pradhāvanamatiśayena dhāvanaṃ, abhighāta śalaloṣṭakaṇādibhiḥ prahāra., vegābhighāto vātādyavarodha., preṅkholanaṃ hindolana, garbhaśātana meṣajena garbhapātanam | kecidetadvayamanvayā paṭhanti, tattanmātrāsa likhitam | yaindhanamatra garbhāśayaprativaddhāḥ sirā peśyaśca | mocane upamānamāha,—phalamityādi | etenaitadukta bhavati—yathā vṛkṣe'paripakvaṃ phalamabhighātairakāla eva patati tadvadyathoktapātanahetusāmarthyādaprasavakāla eva garbha patati | atikramya udaram, vivarairantarāle, śapasaṃsramāno'dhaḥpatan, koṣṭaśabdenāmāśyapakvāśayādisthānaṃ, sakṣobhaścalanaṃ, tasyāḥ striyā, mūḍho vimārgagāmī, anyatamamekata maṃ, āpādya nirvatrtya | taruṇa garbhamapāno mūḍha san cyāvayatīti sacanva | taruṇamaghanāṅgamavyaktacetanam | mūḍhagarbhasya niruktimāha,—tamevetyādi | asambagāgataṃ vilomabhāgenāgataṃ, avāggamanāt | apatyapathaṃ yonim | anuprāptamāśritam | anirasyamānamaniḥsarantam | samohitaṃ mūcchitatam |
66.4
tasya cāturvidhyamāha,—tata ityādi | tataḥ asambagāgamanāt | tān prakārān prakaṭayannāha,—tatrodhvarvāhuśira ityādi | kāiyasaṅgī niruddhakāyaḥ | ekaśirobhuja iti eko bhuja śirasā saha yasya nirgacchatītyarthaḥ | parigha iveti parigho'rgalādaṇḍaḥ |
66.5
tānevānekaprakārān darśayannāha, — tatretyādi | ābhugnaṃ saṅkucitam | ekena sakthnā yonimukhaṃ pratipadyata iti sambandhanīyam | ābhugnaṃ sakthiśarīraṃ yasyetyarthaḥ | yonimukhaṃ pratipadyata ityatrāpi sambandhanīyam | pidhāya ācchādya | antaḥpārśvāpavṛttaśirā pārśvamadhyanikṣiptaśirāḥ | ekena bāhunā yonimukhaṃ pratipadyata iti saṃvandhanīyam | kaścidityādi atrāpi yonimukhaṃ pratipadyata iti sambandhanīyam | kaścidābhugnamadhya ityādi yonimukhaṃ pratipadyata ityatrāpi sambandhanīyam | aṣṭavidhā samāsena, vistareṇa tu tiryaggrīvājṅgāprakāreṇānantāḥ |
66.6
teṣvasādhyānnirdiśannāha, — tatretyādi | dvāvantyau saptamāṣṭamāvasādhyau svabhāvenaiva | anyeṣvapyavasthayā'sādhyatvaṃ darśayannāha, — śeṣānapītyādi | viparītendriyārthādibhiḥ pīḍitā jananī yairmūḍhagarbhaiste tathāvidhāstān | viparītendriyārthā rūpādyarthagrahaṇabhrāntāḥ | yoninirbhraṃśo yonivirnirgamanam | yonisaṃvaraṇaṃ yonisaṅkocaḥ | prasūtāyā vāyurasraṃgārodhya bastiśiraḥprabhṛtiṣu śūlaṃ karoti sa makkallaḥ | bhramaścakrādhirūḍhasyeva bhramaṇam |
66.8
svabhāvaprajananakāle yathā mūḍhagarbho na bhavati tathā ślokadvayena darśayannāha, — kālasyetyādi | yathā kālasya pariṇāmena kālakṛtaparipākena vṛntānmuktaṃ phalaṃ svabhāvena patituṃ prapadyate patana prāpnoti, anyathā kālaparipākābhāvena patituṃ na prapadyate patanaṃ na prāpnoti | evaṃ kālaprakarṣeṇa nāḍīnibandhanānmukto yo garbhāśayastho garbhaḥ sa jananāya prapadyate janma prāpnotītyarthaḥ |
66.9
mūḍhagarbho yathā bhavati tathā darśayannāha, — kṛmivātābhighātairityādi | garbhavicyutirdvividhā dravasya srāvarūpeṇa, ghanāvayavasya pātarūpeṇa | tatra dravasya sravaṇe mūḍhagarbhanāma nāsti, viguṇānilasammohānirgamalakṣaṇasyābhāvāt |
66.10
paratastvastīti darśayannāha, — ācaturthādityādi | garbhavicyuti garbhavimuktiḥ prasravet srāvarūpā bhavet | etena māsacatuṣṭayaṃ yāvanmūḍhagarbhatā nāstītyuktam | tata ityādi | tataścaturthamāsāddhvaṃ sthira(ta) śarīrasya vicyutiḥ pāta- pātarūpā bhavet | etena vicyutiriyaṃ na srāvarūpā, tasmāccaturthamāsānantaraṃ ghanāvayavatvānmūḍhagarbho bhavatītyuktam |
asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyorlakṣaṇaṃ darśayannāha — pravidhyatītyādi | pravidhyati tāḍayati atiśayena dhunotītyarthaḥ | anye 'apaviddhaśirā' iti paṭhanti; tatrāvanataśīrṣetyartha | yā strī nirapatrapā lajjārahitā, nīloddhatasirā kṛṣṇoddhatasirā, sā garbha sa ca tāṃ tatheti sā strī garbha hanti, sa ca garbhavartī strīṃ hantītyarthaḥ | tathā anena prakāreṇa |
66.12
garbhiṇīrakṣārthamantarmṛtasya garbhasyāpakarṣaṇāya lakṣaṇaṃ taddarśannāha, — garbhāspandanamityādi | āvī prasavavedanā, athavā āvīśabdena yonermūtrakaphaprasekādīnyāvīliṅgānyunyante |
māturmṛtāyā api jīvato garbhasyāpakarṣaṇaṃ darśayannāha, — vastamāretyādi | vastamāraśchāgalavanmaraṇam | etena grīvāmoṭanenāśrutamamakliṣṭaṃ maraṇamuktaṃ, tena vipannāyā mṛtāyāḥ striya ityarthaḥ | ayamabhiprāya.-yathā vastraṃ nirucchvāsaṃ kṛtvā yājñikā mārayanti evaṃ yā mṛtā tasyā ityartha | tatkṣaṇādghaṭikādvayamadhye, paratastu garbho'pi mriyata iti bhāvaḥ | anye tatkṣaṇādityatra muhūrtāditi paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ | janmakāle navamamāsādikāla ityartha | taṃ garbham | pāṭayitvā strīkukṣiṃ vidārya | atra kecit—“yadā so'ntarmṛto garbho śūno vastirivātataḥ| tenāvṛtāyā nāryāstu kukṣirānahyate bhṛśam | utkṣipyanta ivāṅgāni mūtravastiśca bhidyate || kloma līhā yakṛccaiva phuphphusaṃ hṛdaya tathā | garbheṇa pīḍitaṃ hyetadūrdhva prakrāmati striyā || sā śūyate muhyati ca kṛcchrocchvāsā ca jāyate | pūtigandhastathā khedo jihvā tālu ca śuṣyati || vepate bhrāmyati tayā jīvitaṃ coparudhyate | etairliṅgairvijānīyānmṛta garbha cikitsaṃka.”— iti paṭhanti, tanna paṭhanīyaṃ punaruktatvāta, jejjaṭādibhi parihṛtatvācca | śrībrahmadevena tu kiṃcidvyākhyātaṃ, tena tvārṣānārṣacintā na kṛtā |
14 ||
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṅgrahahvāyā suśrutavyākhyāyāmaṣṭamo'dhyāyaḥ |
navamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit