The Compendium of Suśruta 68
Nibandhasaṅgraha 68
- Language
- Sanskrit
68.2
athāta ityādi |
1 |
68.3
idānī saprāptihetusvarūpaniruktīrāha,-tvaṅmāṃsetyādi | tvaṅmāsaśoṇitagatā kupitā doṣā. śophaṃ kurvantīti sabandha. | kibhūtaṃ śophaṃ ? sarvāṅgasāriṇam | iha asmin śāstre, taṃ visarpamāhuriti sabandha | punarapi kibhūtaṃ ? asthitamanavasthitaṃ, deśādeśāntaragamanāt, anye tu āsthita prāptaṃ, ki tat?
āramaliṅgaṃ, etena vātādidoṣaliṅgaṃ prāptamityarthaḥ; anye tu ihāsthitaṃ kacidevāvayave sthitamiti vyākhyānayanti | vistṛtaṃ vistīrṇaṃ, anunnataṃ tanutvāt śophasya | visaraṇācceti cakārāt nānāprakāraṃ visarpatītyartha samuccīyate | tvaṅmāṃsaśoṇitagatā iti saṃprāptiḥ | kupitā doṣā iti hetuḥ | sarvāṅgasāriṇamityādi svarūpam | sarvato visaraṇācceti niruktiḥ|
68.4
teṣāṃ doṣabhedena viśiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ darśayannāha, - vātātmaka ityādi | asita kṛṣṇaḥ | aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ | idaṃ śuddhavātavisarpalakṣaṇamuktam | gaṇḍairityādi | gaṇḍairamiddhasadṛśaiḥ sphoṭairayukta iti saṃbandhaḥ | atidūṣitatvāt | kābhyāṃ 2 vātapittābhyām | idaṃ pittānugatavātavisarpalakṣaṇamuktam | apare tu sakalenāpi ślokena śuddhavātavisarpalakṣaṇamāhuḥ, tanmate'tidūṣitatvaṃ vātenaiveti boddhavyam |
68.5
pittātmaka ityādi | jvarādibhiḥ prabhedāntairbahulaśabdaḥ pratyekaṃ saṃbadhyate | kṣatajaprakāśa iti raktāmiva yaḥ prakāśata ityarthaḥ | pūrvārdhena kevalapittārabdho visarpa uktaḥ | doṣapravṛddhītyādi doṣapravṛddhyā pittakaphavṛddhyā hataṃ māṃsaṃ sirāśca yasmin sa tathā | srosojakardamanibha iti añjanasadṛśakardamadravyatulyaḥ | anenottarārdhena kaphapittātmako visarpa ukta |
śleṣmātmaka ityādi | sarati visarpati | kaphavātābhyāṃ granthivisarpaḥ, sa asādhya eva | sa purastādeva granthinirdeśa (?) iti nātra nirdiṣṭaḥ, atraiva vātakaphavisarpaliṅgena nirdiṣṭenāvadhṛyata ityanye ||-
68.6
sānnipātikaṃ darśayannāha, - sarvātmaka ityādi | trividhavarṇaruja iti pratyekaṃ vātādidoṣanirdiṣṭakṛṣṇapītasitādivarṇaiḥ,
vātādidoṣajanitavisarpanirdiṣṭatodadāhakaṇḍvādivedanaḥ | avagāḍho'bhyantaramūlaḥ | praṇāśaṃ śaṭanaṃ, māṃsasirāpraṇāśātparato na sidhyati māṃsasirāpraṇāśāt pūrvaṃ kṛcchrataḥ sidhyati |
68.7
sadya ityādi | doṣabahulasya pittaṃ raktaṃ ca śophaṃ karotīti saṃbandhaḥ | kiṃ kṛtvā ? sadyaḥkṣatavraṇamupetya prāpya | kiṃbhūtaṃ śophaṃ ? śyāvamityādiviśeṣaṇaviśiṣṭam | doṣabahulasyeti kuṣṭhavātaraktādipūrvarūpadoṣadūṣitadhāto, taduktaṃ tayo pūrvarūpe 'kṣatavisarpaṇam' iti, anye tu tridoṣabahulasyetyarthamāhuḥ | kīrṇa vyāptam |
68.8
teṣāṃ sādhyāsādhyatvamāha, - sidhyantītyādi | na siddhimeti na sādhyatā yāti | darśitapūrvaliṅgā iti gaṇḍayukto vātavisarpa , srosojakardamanibhaḥ pittavisarpa iti | anye tu 'pittātmako'ñjanavapuśca tathā na sidhyet' iti paṭhanti, cakāreṇa gaṇḍaiairyadā'tiviṣamairityuktavaiśiṣṭyo vātiko'pyasādhya iti samuccīyata iti vyākhyānayanti | gaṇḍairyadā tu viṣamairityādinā vātajasya, srosojakardamanibhairityādinā pittajasyāsādhyatvamuktaṃ yat punarucyate tat kṣatajasyāsādhyatāprasaṅgena, prasaṅgoktaṃ ca na paunaruktyamarhati |
68.9
nāḍīṃ nirdiśannāha, - śophamityādi | vraṇamityatropekṣata iti saṃbandha | asādhuvṛtto'hitāhārācāraḥ | sthānāni tvagādīni
bhagavāstucchannābhihitāni | tasya pūyasya | atraśveti cakāro nāḍīniruktipakṣāntarasamuccaye | tāmeva nāḍīniruktimāha, - nāḍīva yadvahati tena matā tu nāḍī, yena hetunā nāḍīvat praṇālīvadvahati yāti tena hetunā nāḍītyarthaḥ | śopha na pakvamityādi hetuḥ, abhyantaramityādisaṃprāptiḥ, nāḍīvetyādi niruktiḥ |
-
68.10
saṅkhyā niyamayannāha, -doṣairityādi | doṣai pṛthagiti tisra, ekatraiśca sannipatitairanyā, aparāśca tisra | samūrcchitairapi ca dvidoṣasaṃyogotthāḥ, anyathā apicakārau nirarthakau syātām | samūrcchitairmiśrībhūtairityartha | śalyanimittato'nyā abhighātajā'paretyartha | gayadāsācāryastu tribhirdoṣai pṛthak tisra, ekatra samūrcchitairanyā sannipātikī, śalyanimittā ca pañcamīti pañcaiva nāḍya iti vyākhyānayati |
teṣā vātādīnā pratyekaṃ viśiṣṭa lakṣaṇamāha, -tatrānilādityādi | phenānuviddha phenamiśram ||-
68.11
tṛṭtāpetyādi | tṛṭtāpādīnā hetu, tṛṣādīn karotītyartha. |
jñeyā kaphādityādi | bahughanā'rjunapicchilāstreti vipulasāndraśvetapicchilasrāvatītyartha | atrāsraśabda srāvavācī cintya eva | anye tu 'kaphādbahughanā'rjunapicchirastram' iti paṭhanti, tatra srak srāva ityartha | stimitarugiti mandavedanaityartha. ||-
68.12
dvandvajā āha, -doṣadvayābhihitetyādi | vyatikaraprabhavā dvandvajā, vātapittajā pittakaphajā vātakaphajā ceti tisraḥ | gayadāsācāryastu doṣadvayābhihitetyādi dvandvajānā lakṣaṇaṃ na paṭhanti |
68.13
sānnipātikīmāha, -dāhajvaretyādi | asukṣayakarī prāṇāpahāriṇī, kābhiva kālarātrimiva yamabhaginīmiva |
68.14
śalyanimittā darśayannāha, -naṣṭamityādi | udīriteṣu sthāneṣu tvagādiṣu | mathitamunmathitamiva | uṣṇamuṣṇasparśa; 'uṣṇaṃ karoti' iti pāṭhe srāvamityadhyāhāra |
68.15
idānī stanarogāṇā sakhyā hetuṃ ca darśayannāha, -yāvatya ityādi | yāvatyo yāvatpramāṇā gatayaḥ, yaiśca kāraṇairvātapittakaphasannipātābhighātai, tāvantastāvatpramāṇā |
68.16
idānī samānāyāmapi jātāvasabhūtagarbhāṇāṃ te rogā na bhavantīti darśayannāha, - dhamanya ityādi | kanyānāmasabhūtagarbhāṇā strīṇāmityartha. | avisaraṇamaprasaraṇam |
68.17
tāsāmena sagarbhāṇā prajātānā ca tā eva dhamanyo vivṛtadvārā bhavantīti darśayannāha, - tāsāmevetyādi | prajātānā prasūtānām | tā iti dhamanya | vivṛtāḥ prasṛtadvārā, jāyante bhavantītyarthaḥ | sabhavantīti 'stanarogā' iti śeṣa |
68.18
'sakṣīrā vā'pyadugdhāṃ vā prāpya doṣā' iti strīkṣīrasya stanarogāṇā hetutvenoktatvāt strīkṣīrasyaiva sabhavamāha, - rasaprasāda ityādi | -rasaprasāda rasasya prasādo dhāma sārasteja ityartha | prādhānyātpakvāhāranimittaśabdena rasa kathyate, tena rasaja ityartha | stanyaniruktimāha, -kṛtsnadehādityādi | rasadhātorvyānavikṣiptasya sarvadehagatatvāt |
68.22
tasya śarīrābhyantarasthasyādṛśyasyāpi prasiddhopamānena pravarttane hetuṃ darśayannāha, – viśasteṣvapītyādi | śukralakṣaṇaṃ 'stanyamucyate' iti śeṣaḥ | kuta ityāha, – yathā śukraṃ viśasteṣu chinnaiṣvapi gātreṣu na dṛśyete tasmāt | dvitīyaṃ hetumāha, – sarvadehāśritatvāditi śukravat samastaśarīrāśritatvāt | śukradṛṣṭāntena stanyasyābhyantaradarśanaṃ pratipādya tenaiva dṛṣṭāntena sāmagrītastasya pravarttanādvahiḥ pratyakṣatāṃ pratipādayannāha, – tadevetyādi | tadeva śukraṃ pravarttate bahirni sarati | saharṣāt viśiṣṭasparśasaṃkalparalakṣaṇāt | viśiṣṭasparśasaṃkalpe hetucatuṣṭayaṃ darśayannāha, – iṣṭayuvaterityādi | iṣṭayuvatidarśanādihetucatuṣṭaye saharṣe suprasanna eva manasi bhavatīti manaso'pi suprasannasya kāraṇatva darśayannāha, – suprasannamityādi | suprasannamīrṣyādyanabhibhūtam | evaṃ stanyamapi striyāḥ pravarttate, śukramāhārarasayonitvāt pravarttate stanyamapi tathā, tasmāt pravarttate | nanu śukramāhārayonyapi saharṣāt kāraṇāt pravarttate, atra ca kiṃ kāraṇamityāha, – tadevetyādi | tadeva stanyaṃ śukravat sapravarttate | apatyasaṃsparśādikāraṇacatuṣṭaye'pi sneho mūlakāraṇamiti tadeva darśayannāha, – sneha ityādi | prasrave stanyasravaṇe | atrāpi catvāro hetavaḥ, paramiṣṭayuvatisthāne'trāpatyagrahaṇaṃ, mūlahetuharṣasthāne snehaḥ || 19–22 ||–
68.24
stanyasya pravarttanaṃ prabhavaṃ cābhidhāya prakṛtimabhidhātukāma parityājyatayā prathamaṃ vikṛtiṃ darśayannāha, – tadityādi | kṣipta ceti cakāreṇānuktamapi tanutvādika samuccīyate | sakaṭukamīṣattiktaṃ, tikte'pi kaṭukaśabdasya pravṛtteḥ | ambhasi ceti cakārānnīlalohitāśca rājyo draṣṭavyāḥ | picchilaṃ ceti cakāreṇa doṣaplavava sūcyate | avasīdati buḍati | abhighātāt patanapīḍanādikāt |
68.25
nirdoṣasya stanyasya lakṣaṇamāha, – yadityādi | ekībhavati su0 saṃ0 34 ekatvaṃ yāti milatītyarthaḥ | avivarṇamīṣatpītādivarṇaṃ, prasannaṃ prakṛtistham |
68.26
stanarogahetuṃ stanyaṃ prakṛtivikṛtibhirabhinirdiśya stanarogasaṃprāptiṃ darśayannāha-sakṣīrāvityādi | sakṣīrau garbhiṇyāḥ, tasyā dohasyāsaṃbhavāt | adugdhau prasūtāyā, tasyā dohasya saṃbhavāt | tatra yadā dohyāvadugdhau bhavataḥ, tadā kṣīrabharapīḍitā doṣākupitā stanarogāya jāyante | stanarogāya kalpate stanarogārthaṃ samartho bhavati |
68.27
teṣāmapi saṃkṣepārtha lakṣaṇamatideśena nirdiśannāha, – pañcānāmapītyādi | teṣā stanarogāṇā, samānāni tulyāni, 'bhavanti' ityadhyāhāraḥ |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyā nidānasthāne daśamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit