The Compendium of Suśruta 79
Nibandhasaṅgraha 79
- Language
- Sanskrit
79.2
garbhaśyākaraṇānantaramutpannasya garbhasya saṃjātāṅgapratyaṅgatayā labdhaśarīrasaṃjñasya śarīrāvayavānā saṃkhyā kartuṃ yujyata ityāha, - athāta ityādi | pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ śarīramuktaṃ, tasya sakhyā avayavaśaḥ sakhyā, tasyā vyākaraṇaṃ vivaraṇaṃ yatra śārīre tadyākhyāsyāmaḥ; athavā śarīraśabdo'yaṃ samudāyavṛttiravayaveṣvapi vartate, teṣā sakhyā; śeṣa pūrvavat |
79.3
tatra śarīrāvayavasaṃkhyāvivaraṇaṃ pratipādayitukāma śarīraśabdavyapadeśyameva tāvat krameṇāha, - śukraśoṇitamityādi | ātmaprakṛtivikārasamūrcchitamiti ātmā kṣetrajñaḥ, prakṛtaya. pradhānādayo'ṣṭau, vikārā pañcabhūtānyekādaśendriyāṇi ceti ṣoḍaśa, tai. samūrcchitaṃ miśrībhūta 'garbha' iti sajñā labhate, etena yogināmupayogī pañcaviṃśatiko rāśirukta | tamidānīṃ bhiṣajāmupayogina ṣaḍdhātuka kṛtvā nirdiśannāha, -tami-
tyādi | cetanayā hetubhūtayā yāvadūrdhvaprasavakālamavasthitaṃ cetanāvasthitaṃ, anyathā kuthitaviśīrṇa syāt | taṃ vāyurvibhajati doṣadhātumalāṅgapratyaṅgavibhāgena, teja enaṃ pacati rūpādrūpāntareṇāvasthānaṃ prāpayati, āpa kledayanti vibhāgapariṇāmakāriṇoranilānalayoḥ śoṣaṇe'pyārdratā janayanti, pṛthivī saṃhanti adbhiḥ klinnamapi kaṭhinaṃ mūrtimat karoti; saṃharatītyanye paṭhanti, tanna, saṃpūvaisya hano vināśārthatvāt; ākāśaṃ vivardhayati anilānalavidārita(ta)srotasāmāpyāyanenordhvamadhastiryagvidhadhitamavakāśādānena vivardhayati | madhyamiha kaṇṭhādigudaparyantam |
79.4
aparamapyavayavavibhāgaṃ sakhyāśrayaṃ śarīre nirdeśannāha-ataḥ paramityādi | aso bāhuśira., gaṇḍo galla, sphik pādaḥ, ūru 'jāgha' iti loke | bāhūruprabhṛtayo dve dve ityatra prabhṛtigrahaṇācchroṇyukkṛṇīkukundarāṇāmevarodhaḥ | nanu srotāṃsi pratyaṅgeṣu kimiti na nirdiṣṭānītyāha, - srotāṃsītyādi | vakṣyamāṇānīti āśriteṣu lagādyavayaveṣvityarthaḥ |
79.5
etānyaṅgapratyaṅgānyadhyāśrayabhūtāni pratipādya eteṣvavayaveṣu ye samāśritāstvagādyavayavāsteṣā vyākaraṇamāha, - tasya punarityādi | tasyeti aṅgapratyaṅgātmakasya śarīrasya, sakhyānamiti sakhyāyate yena śarīra tat sakhyānam | ki tadityāha, -tvacaḥ kalā ityādi | tvagādika yogavahasroto'ntamekonatriṃśat | yogavahānīti dhamantyā saha yogaṃ vahanti yāni srotāsi tāni yogavahāni dhamanīvyākaraṇoditāni prāṇodakānnādivāhīnītyarthaḥ |
79.6
kecit suśrutādhyāyina saṃkṣepeṇa tvagādīn katicitsaṃkhyayopetān paṭhanti | tanmatamāha, -tvacaḥ saptetyādi | samāsaḥ saṃkṣepaḥ |
79.7
saṃkṣepeṇābhihitānāṃ tvagādīnā vistāramāha, - vistāro'ta ityādi | tvaco'bhihitā iti saṃkhyayā nāmabhiśca garbhavyākaraṇe, kalādayaścābhihitāḥ |
79.8
āśayānāha, - āśayāstvityādi | āśayo'dhiṣṭhānam | pittāśayādadha. pakvāśayaḥ, tasyaikadeśe ca vibhaktamalādhāra uṇḍuko vidyate, ata uṇḍukāt pakvāśayo bhinna ityarthaḥ | āśayakramastu vāgbhaṭenoktaḥ | yathā, - "raktasyādyaiḥ kramāt pare | kaphāmapittapakvānāṃ vāyormūtrasya ca kramāt | garbhāśayo'ṣṭama. strīṇā pittapakvāśayāntaraḥ-" iti |
79.9
antrānyāha, - sārdhetyādi | vyāmo bāhvoḥ sakarayostatayostiryagantaram |
79.10
śravaṇetyādi | nanvanyānyapi vamanīvyākaraṇoditāni srotāṃsi vaktavyānītyāha, - bahirmukhānīti | dhamanīvyākaraṇoditāni tvantarmukhāni | adhastādraktavahaṃ smarātapatrasyādha ārttavavahaṃ, smarātapatra bhagasyoparitane bhāge | uktaṃ ca, - "vipulapippalapatrasamākṛteravayavasya śirastalamāśritam | sakalakāmasiśāmukhacumbitaṃ nigaditaṃ madanātapavāraṇam -" iti |
79.11
ṣoḍaśetyādi | kaṇḍarā mahāsnāyu' | tāvatyo hastagrīvāpṛṣṭheṣviti hastayoścatasra, grīvāyā catasra', pṛṣṭhe catasraḥ | hastādigatānā kaṇḍarāṇāmagrimabhāgamāha, - tatretyādi | jejjaṭastu "hastapādagatānā kaṇḍarāṇāmagrāṇi ca nakhā agraprarohā" iti paṭhati | grīvayā saha hṛdayanibandhinīnāṃ catasṛṇā meḍhūṃ 'praroha' iti śeṣaḥ | śroṇyā saha pṛṣṭhanibandhinīnā pṛṣṭhaniścalavandhaṃ kurvatīnā pṛṣṭhajānā catasṛṇāmadhobhāgagatānā vimbaṃ maṇḍalamarthānnitambasya | mūrdhoruvakṣoṃ'sapiṇḍādīnā ceti pūrvavākyāt vimbamanuvartate, tenai mastakasya yat vimvaṃ maṇḍalaṃ tadgrīvāśritānā prāguktānāmeva catasṛṇāmuparigatānāṃ kaṇḍarāṇāmagraprarohaḥ, tathā pādagatānā catasṛṇāmuparigatānāmurumaṇḍala magrapraroha., tathā pṛṣṭhagatānā catasṛṇā kaṇḍarāṇāmuparigatānā vakṣomaṇḍalaṃ, ādiśabdagṛhītasya stanasya ca maṇḍalamagraprarohaḥ | hastagatānā catasṛṇāmuparigatānāmaṃsapiṇḍo bāhuśiro'grapraroha iti | mastakasya tayorvakṣastathā vakṣasrasthāṃ'sapiṇḍayośca yadvimbaṃ maṇḍalaṃ, ādiśabdāt stanapiṇḍayorapi maṇḍalaṃ, tāsāṃ ṣoḍaśānā yathāsamīpaṃ praroha. |
79.12
jālānyāha, - māṃsetyādi | māsādīnā caturṇāṃ pratyekaṃ catvāri jālāni | teṣā māsādijālānāṃ catvāryekaikasmin maṇibandhe gulphe ca | tayathā-māsasyaikaikamekasmin maṇibandhe gulphe ca, evaṃ sirāṇā snāyūnāmasthā caikaikaṃ jālakamiti catvāri jālakāni | parasparagavākṣitāni saṃjātaparasparacchidrāṇītyarthaḥ | yairgavākṣitamiti viracitanirantarajālakākārarandhranikaraparikalitamityartha. |
79.13
ṣaṭ kūrcā ityādi | kūrcā iva kūrcā., nāmnaivākṛtirūhyā; te punarmāṃsāsthisirānāyūnāṃ jālakaprabhavāṇā saṃtativiracitā. |
79.15
mahatya ityādi | peśīnibandhanārthamiti prayojanakathanam | gayī tu, mahatyo māṃsarajjavaścatasraḥ catasraḥ pṛṣṭhavaṃśamubhayata ityaṣṭau pratipādayati |
79.16
saghātānāha, -caturdaśāsthnāmityādi | trayo gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu, tāvanto'nyasmin sakthni, bāhvorevameva, evaṃ caturbhikhikairdvādaśa, trikaśirasoraikaika -trike eka, eka śirasītyevaṃ caturdaśa | yadyapi śroṇikāṇḍabhāge trikaṃ prasiddha, tathā'pyatra bāhugrīvāsthitrayasaghātastrika ucyate |
79.17
sīmantānāha,-caturdaśaivetyādi | tairyuktā asthisaṅghātā iti | tathāca bhoja, - "saghātāḥ sañcittā yaistu sīmantāstān pracakṣmahe" - iti | paramatamāha,-ye hyuktā ityādi | ekeṣāmācāryāṇā mate saghātā aṣṭādaśa, tadyathā-pūrvoktāścaturdaśa, śroṇikāṇḍamuparyakaṃ, vakṣauparyekaṃ, uradora sandhāne eka, asakūṭamuparyaka, evamaṣṭādaśa |
79.18
asthisaṃkhyāṃ kurvannāha, - trīṇītyādi | vedavādino bhāṣanta ityatrāyurvedavādina iti draṣṭavyaṃ, na punarveda eva, tadā tu trīṇye-
vāsthiśatānītyanṛtaṃ vaco vedaviruddhatvādapramāṇaṃ syāt | svamatamāha, - śalyatantre ityādi |
79.19
kathaṃ śākhāsu viṃśatyadhikaṃ śataṃ pūryate tadāha- ekaikasyāṃ tvityādi | talakūrcagulpeṣvityādi | tale pādatale pañca śalākā', tatsaṃbandhanamekamasthi, dve dve kūrcagulphayoriti daśa | triṃśaccatuṣkeṇa saviṃśamekaśatamū | yathā śroṇipārśvapṛṣṭhora su saptadaśottara śataṃ pūryate tathā''ha, śroṇyā pañcetyādi | śroṇyā pañceti yaduktaṃ tasyaiva vivaraṇamāha, -teṣāmityādi | gudabhaganitambadvaye catvāri, eva śroṇigatapañcakamārabhya akṣakāśritadvaya yāvat sarvaikye saptadaśottara śataṃ pūryate | grīvā pratyūrdhva yathā triṣaṣṭistathā''ha, - grīvāyāmityādi | gaṇḍakarṇaśaṅkheṣvityatra gaṇḍau ca karṇau ca śaṅkau ceti vigrahe ṣaḍasthīni bhavanti |
79.20
etānītyādi | kapālāni karparasajñāni | daśanā dantā ityartha | taruṇāni taruṇasajñāni | valayāni valayasajñāni | asthnā sthānaviśeṣeṇa dharmaviśeṣātnāmaviśeṣaḥ pañcavidhaḥ | śeṣāṇi nalakasajñānīti hastapādāṅgulitalakūrcanailakādiṣu |
taduktaṃ bhoje, - "hastapādāṅgulitale kūrceṣu maṇibandhayoḥ | bāhujaṅghādvaye cāpi jānīyānnalakāni tu—" iti | nāmaviśeṣakathanaṃ racanāviśeṣajñāpanāthaṃm |
79.23
śarīradhāraṇaviṣaye'strāṃ prādhānyaṃ darśayannāha, - bhavanti cātretyādi | atrāstri || 21-23 ||
79.25
asthyāśritān sandhīnāha, - sandhayastvityādi | ceṣṭāvantaścalā, sthirā acalāḥ | kaṭyā ceti cakārādgrīvāyāmapi calāḥ |
79.26
śākhāsvaṣṭaṣaṣṭervivaraṇamāha, - ekaikasyāmityādi | pādāṅguṣṭhe'sthitritayānvite'pi sandhidvayameva syāt | hastāṅguṣṭhe'sthitritayasaṃyukte'pi sandhidvayameva gaṇanīya, tṛtīyasya hastāṅguṣṭhasandhermaṇivandhasandhāvevāntarbhāvāt | idānīṃ śākhāsandhīnabhidhāya koṣṭhasandhīnyūrdhvāṅgabhāgasandhīṃśca darśayannāha, - traya ityādi | tāvanta eva grīvāyāmaṣṭāvityarthaḥ | trayaḥ kaṇṭhe galanalakāsthani | nāḍīṣu kaṇṭhapārśvanāḍīṣu, hṛdayaklomanibaddhāsu annapānavahāsu maṇḍalāsthisañjñāsvaṣṭādaśa | kākalkaṃ galamaṇiḥ, ghaṇṭiketi loke, tatraika', nāsāyā caikaḥ | dvau vartmamaṇḍalayostaruṇāsthisandhī | gaṇḍau ca karṇau ca śaṅkhau ceti vigrahe ṣaṭ sandhayaḥ | śaṅkhayoścetyatrāpyupariṣṭād dvāviti sambandhanīyam | taduktaṃ, - "grīvāsveṣṭau trayaḥ kaṇṭhe kaṇṭhanāḍyā navadvayam | vartmamaṇḍalagaṇḍā hakaṇṭhaśaṅkheṣvaṅgadvaye || bhrūśaṅkhadvitayasordhvaṃ saptasveṣu dvaya dvayam | kapāle pañca mūrdhyaiko nāsākākalayordvayam || dvātriṃśatā tryaśītiḥ syādeva dantāśritaiḥ saha" - iti |
79.27
ta ete sandhaya ityādi | yadyapyeṣāṃ nāmabhirevākṛtayo vyākhyātāstathā'pi keṣācit sandhīnāṃ sukhāyabodhanārthamākṛtirlikhyate | koro nāma gartastadākṛtayaḥ korā', koraḥ kalikāṃ
tadākṛtaya ityanthe | ulūkhalastaṇḍulakaṇḍanopayogī, tadākṛtayaḥ sandhayo'pyulūkhalā | samudraḥ saṃpuṭastadākṛtau bhavāḥ sāmudrāḥ | prataratyaneneti prataro melakaḥ, tadākṛtayaḥ pratarāḥ | maṇḍalo maṇḍalākṛtiḥ | śeṣāṇā ca nāmabhirevākṛtayo jñeyā. |
79.28
asthimātrāśritāḥ sandhayo'bhihitāḥ, nānyāśritāḥ sandhaya iti darśayannāha, —asthnāṃ tvityādi |
79.29
yathā śākhāsu snāyūnā ṣaṭśatāni pūryante tathā''ha — ekaikasyā tvityādi | ṣaṭ nicitā iti ṣaṭsnāyavo nibaddhā ityarthaḥ | koṣṭhasthāḥ kathyante, —ṣaṣṭi. kaṭyāmityādi | grīvā pratyūrdhvasthā. kathyante — ṣaṭtriṃśadityādi | mahāsnāyostu ‘kaṇḍarā’ iti sajñā |
79.36
bhavanti cātretyādi | vṛttā vartulāḥ | tāsāṃ ca sarvaśarīrāvayavanibandhanaṃ darśayannāha, — naurityādi | nṛyuktā prāṇisahitā, susamāhitā sughaṭitā | yathā snāyurvyāpāditā satī śarīriṇaṃ puruṣa hanti na tathā'sthyādīni hanyu || 30-36 ||
79.38
pañca peśīśatānītyādi | māsāvayavasaṃghātaḥ parasparaṃ vibhaktaḥ ‘peśī’ ityucyate | gayī tu, ‘koṣṭhe ṣaṣṭi’, grīvā pratyūrdhva catvāriṃśat’ iti paṭhati | ekaikasyā tvityādi | prapadaṃ pādāgram | koṣṭhagatā āha, — tisra. pāyāvityādi | gayī tu ‘ekā mer̤he, sevanyā caikā, dve apare vṛṣaṇayo, sphicordvayordaśa, tisro valisajñakā gude, dve vastiśirasi, saptodaraphalake yakṛdādibhiḥ saha, nābhyāmekā, pṛṣṭhe sanniviniviṣṭā. pañca, pārśvayo sandhidīrghā pañca, daśa vakṣasi, akṣakāṃsau prati sarvataḥ sapta, dve hṛdi, ekā āmāśaye, dve abhyantarata. koṣṭhe, iti koṣṭhe ṣaṣṭiṃ paṭhati | vṛddhavāgbhaṭo'pi koṣṭhe ṣaṣṭimevāha | grīvā pratyūrdhvagā āha, — grīvāyāmityādi | gayī tu “grīvāyā catasra , ekā kaṇṭhe, tathā kākalake'pyekā, tāluni dve, rasanāyā ṣaṭ, adharayordve, ghoṇāyā ca dve, dve karṇayo , pratyeka hanvoścatasra’, akṣaṇordve, alike catasra , mūrdhani ṣaṭ—” ityūrdhvakāye catvāriṃśat paṭhati |
79.39
strīṇāmityādi | avikāyo viśatervivaraṇamāha, -daśa tāsāmityādi | apatyapathe yonau catasra | catasṛṇāmeva vivaraṇamāha, - tāsāmityādi | mukhāśrite yonimukhāśrite | abhyantarata' prasṛte yonerabhyantarataḥ prasāra prāpte mūtrasrotaḥsvarūpe ityarthaḥ | bāhye nirgate, vṛtte vartule, yonikarṇikāsrotaḥpārśvadvayagatatvena dve māsapeśyau | garbhacchidrasaśritā iti garbhamārgamāśritāstisra āvartatrayarūpeṇa, tṛtīye cāvarte matsyamukhākārā garbhaśayyā yatra garbhastiṣṭhati ( tāsā śukrārtavapraveśinyaśca tisra. paśya0) | kā garbhaśayyetyāha, - pittapakvāśayayorityādi |
79.40
idānī tāsāṃ peśīnā sthānavaśānnānāsvarūpalamāha, - tāsāmityādi | tāsā peśīnām | bahalā bahutarā, pelavā alpāḥ, aṇavaḥ sūkṣmāḥ, tadviparītā sthūlā, pṛthavo vistīrṇāḥ, vṛttā vartulāḥ, hrasvā adīrghā, dīrghā āyatāḥ, sthirāḥ kaṭhināḥ, mṛdavaḥ komalā., ślakṣṇā. sparśasukhā, tadviparītā karkaśā || |
79.41
kecittantrakārā strīṇā meḍhramuṣkābhāvāttadāśritānā peśīnāmanyatrāvasthānaṃ paṭhanti | tanmatamāha, - bhavati cātretyādi | lakṣaṇamuṣkajā iti lakṣyate jñāyate pumānaneneti lakṣaṇaṃ liṅgaṃ śiśnamiti yāvat | phala garbhāśaya. | tā iti peśyaḥ | gayī tu, amuṃ tantrāntarīyaślokaṃ na paṭhati, kintu 'evametāni pañca peśīśatāni' ityatra puṃsāmiti padaṃ paṭhitvā puṃsāmeva pañcapeśīśatāni, strīṇā tu tisṛbhirūnāni pañcaśatānīti vyākhyāti | atrārthe ca bhojavākyaṃ dṛṣṭāntīkaroti | tathāca bhojavākyaṃ,-
marmasirādhamanīsrotasāmanyatra pravibhāgaḥ |
79.44
garbhaśayyāmainantarakīrtitāṃ pratipādayitumāha, - śaṅkhanābhyākṛtirityādi | tatsasthānāmiti alpamukhāmantamahāsuṣirānityartha |
79.45
mūḍhagarbhoddharaṇārthaṃ tatra garbhasthitirūpamāha, - ābhugna ityādi | ābhugnaḥ saṅkucitāṅgaḥ, svabhāvāt pūrvakarmāpekṣot |
79.46
idānī śalyatantrasyotkarṣa darśayannāha - tvakparyantasyetyādi |
79.48
sarvāvayavaparimāṇaṃ pratyakṣalakṣyaṃ saśayacchedanāya bhavati, tasmāttadupāyaṃ darśayannāha, - tasmānni saśayamityādi |
79.49
'tha punaḥ prāgdṛṣṭaṃ pratyakṣato dṛśyate ? ityāha, - tasmādityādi | pramṛṣṭānāmiti anenaine āgramoktāvayavasaṃkhyāvyapratyakṣatā dideśeti na piṣṭapeṣaṇāniśīrṇatvagādiḥ syāt, dīrghavyādhikṣīṇe hi tvagādimātrāsaṃbhavaḥ, sudhāyaveṣṭane matsyādibhakṣitatā'saṃpūrṇāvayavatā, apajarasye jalarayeṇa bhraśyati, prakāśe cakravikramaśakyam |
79.50
sarvavyāpino dehavaccakṣurindriyagrāhyo na kṣetrajña ityāha, - na śakya ityādi | triguṇatamā, sa cakṣuṣā draṣṭuṃ na śakyaḥ, yata sūkṣmattamaḥ | dṛśyate jñānacakṣubhiriti sadgurupadeśajñānānyeva cakṣūṃṣi tairityarthaḥ, tapāṃsi cāndrāyaṇādīni tāni cakṣūṃṣi dṛṣṭyastairapi |
79.51
śāstre dṛṣṭārthasya darśana sandehāpohakāraṇaṃ, tadāha, - śarīre caivetyādi | apāpodya nirākṛtyetyarthaḥ |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ śārīrasthāne pañcamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit