The Compendium of Suśruta 87
Nibandhasaṅgraha 87
- Language
- Sanskrit
87.2
athāta ityādi |
87.3
tatra prathamaṃ bhagnasya kṛcchrasādhyatvamāha, —alpāśina ityādi| anātmavato'jitendriyasya apathyasevina ityarthaḥ | vātātmakasya vātaprakṛteḥ | upadravairiti upadravā jvarādhmānamūtrapurīṣasaṅgādayaḥ | amuṃ pāṭhaṃ jejjaṭo na manyate; gayī tu manyata ityasmābhiraṅgīkṛtaḥ |
87.4
idānīmasevyānāha, —lavaṇamityādi |
87.5
idānīṃ sevyānāha, —śālirityādi | kṣīra vraṇe sāmānyektyā niṣiddhamapi bhagne'pavādatvāt prayujyate; anye punarravaṇe eva bhagne uṣṇa kṣīraṃ deyamityāhu ; kecittu bhagne kṣīradānaṃ viruddhaṃ, navadhānyādivargapaṭhitatvena pākapūyajanakatvādityāhuḥ; kecit kṣīrasarpiriti ca samastamekapadaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca-kṣīrādutthitaṃ sarpiḥ kṣīrasarpiriti | satīno vartulakalāyaḥ, satīnānā vātakarāṇāmapi sarpirādisaṃskṛtatvādyūṣo bhagne yujyata eva | bṛṃhaṇaṃ dehavṛddhikaram |
87.6
bhagnavraṇabandhanadravyaṃ kuśā, tadarthaṃ dravyaṃ nirdiśannāha—madhūkoḍumbarāśvatthetyādi | upasaṃharedekatra kuryāt | vaṃśasarjavaṭānāṃ ceti 'tvaca' iti śeṣaḥ | kuśāśabdena bhagnavandhanārthaṃ vaṃśavetrādikaṃ procyate, anye kuśyamiti paṭhanti, tatrāpi sa evārtha |
87.7
bhagnalepanadravyāṇi nirdiśannāha—ālepanārthamityādi | saṃharedekatra kuryāt | śālipiṣṭamityasya sthāne ‘amlapeṣitamāharet’ iti kecit paṭhanti, amlapeṣitaṃ kāñjikapiṣṭam |
87.8
bhagnavraṇaviśeṣe bandhanakālāvadhiṃ nirdiśannāha, — saptāhādityādi |
—
87.10
idānīṃ trividho bandho vraṇe nirdiṣṭo gāḍhaḥ, samaḥ, śithila iti; tatra bhagneṣu gāḍhaśithilayordvandhayordoṣāvahatvāt samameva bandhaṃ nirdiśannāha—tatrātiśithilamityādi | sandhisthairyaṃ sandhīnāṃ dṛḍhatā |
87.11
tasya pittaprakṛtau kāle coṣṇe pariṣekaṃ nirdiśannāha— nyagrodhetyādi | saṃdhānārthaṃ pākādiparihārārthaṃ ca vātottare sapitte saśūle ca pariṣekantaramāha—pañcamūlītyādi | pañcamūlī svalpā, tasyāḥ śītavīryatvāt |
vātakaphaprakṛtau saśūle saśīte ca kāle cakratailamāha,— sukhoṣṇamityādi | avacārya ‘pariṣeke’ iti śeṣaḥ | cakratailaṃ sadya pīḍitodbhūtameke vadanti, anye punaraṇutailakalpena gṛhītamapakvaṃ tailaṃ cakratailamāhu ||—
87.12
vibhajya kālamityādi | śītameva ceti cakārāddoṣādyapekṣayoṣṇamapi |
—
87.13
bhagne ābhyantaramauṣadhaṃ nirdiśannāha, — gṛṣṭikṣīramityādi | gṛṣṭi prathamaprasūtā gauḥ, madhurauṣadhāni kākolyādīni, prātaḥ pibenna tu bhukte | kalpanā ceyaṃ —kākolyādīnā madhurāṇā karṣamātraṃ dravyamaṣṭaguṇaṃ kṣīra caturguṇodakasiddhaṃ kṣīraśeṣaṃ sarpirlākṣākarṣamātraprakṣepānvitaṃ; tacca laghau koṣṭhe deyaṃ, iyaṃ ca dinaṃ prati mātrā |
—
87.14
idānīṃ savraṇasya bhagnasya cikitsitamāha—savraṇasyetyādi | vraṇa pratisārya lepayitvetyarthaḥ | kaiḥ pratisārya ? kaṣāyaiḥ, kiṃ viśiṣṭaiḥ ? sarpirmadhūttaraiḥ ghṛtamadhupradhāneḥ; kaṣāyo'tra nyagrodhādikalkaḥ | śeṣamāhārādikamityarthaḥ |
—
87.15
idānīṃ kāladoṣādyayaṃ sādhyatvaṃ bhagne nirdiśannāha—prathame ityādi | evamiti uktāhārācāreṇetyarthaḥ | sukaraṃ sukhasādhyam |
—
tasyaiva sukaratve kālāvadhiṃ darśayannāha—prathame ityādi | sthiro dṛḍha ityarthaḥ | dviguṇāt kālād dvābhyā māsābhyāmityarthaḥ | triguṇāditi tribhirmāsairityarthaḥ |
87.17
idānīṃ dvividhānāmapi sandhimuktakāṇḍabhagnānāṃ pratīkāropāyānāha—avanāmitamityādi | avanāmitamadhogatam | unnahyedūrdhva kuryādityarthaḥ | atikṣiptamatipreritaṃ, upari vartayedupāra nayedityarthaḥ | gayau tu avanāmitamityādi paṭhitvā pañca sthāpanopāyānāha, sa ca pāṭho'bhāvātna likhitaḥ |
—
87.18
idānīṃ saṃkṣepataḥ sthāpanopāyānāha—ācchanairityādi | pīḍanagrahaṇena namanonnamanaparivartanāni gṛhyante | saṃkṣepaḥ samyak preraṇamityarthaḥ, tasya ca piccitaṃ viṣayaḥ; etena, āñchanādibhirupāyaiḥ prāk saṃdhāya bandhanairupacaredityarthaḥ | sandhīnīti vāhulyena nirdeśaḥ, tena kāṇḍabhagnānapyetairupāyaiḥ sthāpayet | calānapyacalānapīti hastapādakaṭīhanugatāḥ sandhayaścalā', tadviparītā acalāḥ | gayī tu sakṣepaśabdena ākuñcanamāha, pīḍanagrahaṇena ca namanonnamanākuñcanāni gṛhyante iti sakṣepagrahaṇamanarthakamiti kṛtvā jejjaṭasya pāṭhaṃ dūṣayitvā''pāta nikāpūrvakaṃ pāṭhāntaraṃ paṭhati | tathāhiṃ, —' tatra sthāpanamuktamevopasaṃharannuktaṃ ca sandhisyāneṣu nirdiśannāha—āñchanotpīḍanonnāmasaṅkocairbandhanaistathetyādi—'śeṣaṃ pūrvavat |
87.21
idānīmutpiṣṭaviśliṣṭayościkitsitamāha—utpiṣṭamityādi | utpiṣṭaṃ viśliṣṭaṃ ca sandhi vaidyo na ghaṭṭayenna cālayeta, utpiṣṭaṃ cūrṇitaṃ, viliṣṭaṃ vighaṭitaṃ svasthānācyutamityarthaḥ | pradeho lepaḥ |
-
87.22
pratyaṅgabhagnacikitsitamāha - pratyaṅga bhagnasyetyādi | aṅgamaṅgaṃ prati pratyaṅgaṃ, nakhādīnārabhya yāvacchira iti |
87.23
nakhasandhimityādi | samutpiṣṭaṃ cūrṇitaṃ, raktānugataṃ duṣṭaraktasravaddhaṃ, ārayā carmakārāstreṇāvamathya raktaṃ srāvayedityarthaḥ |
87.24
aṅgulibhagnacikitsitamāha-bhagnāmityādi | sthāpayitvā saṃsthāpanairnamanonnamanādibhi , aṇunā sūkṣmeṇetyarthe , sthūlapaṭṭena 'tvābādhā syāt |
87.25
talabhagnacikitsitamāha- abhyajyetyādi |
87.26
jaṅghā pādayopari nalakāśrayā | susamāhitaḥ sāvadhānaḥ | dattvā vṛkṣatvacaḥ śītā iti nyagrodhādiśītavṛkṣāṇā kuśān dattvetyarthaḥ |
87.27
cakrayogenāñche diti vartulām kuśān dattvā nāmayitvā cakravadāñchedbadhnīyādityarthaḥ | gayī tu sabhramabhramrādvalavattarapuruṣahastadvayopari gṛhītapāṣṇipādadvayatvāt bhramaṇajavena nirantarabhrāntasya bhagnavata puruṣakāyasya cakrākāropalambhādyuktaścakrayoga ityāha | sphuṭitaṃ piccitaṃ cāpīti ūrdhvasthīti saṃbandhanīyam | apiśabdāt sphuṭitapiccitasadṛśeṣvanyeṣu bhagneṣu yadasthinirmuktaṃ tvagādibhirasaṃśliṣṭaṃ tadapanīya badhnīyādityartha | pūrvavat samamityartha |
kaṭibhagnacikitsāmāha-āñchedūrdhvamityādi | āñchedūrdhvamadho vā'pīti ūrdhvaṃ gatamasthi adha. kṛtvā badhnīyāt, adhogataṃ tu ūrdhvaṃ kṛtvā badhnīyādityarthaḥ | bastibhi. snehavastibhiḥ | nanu kaṭibhagnamasādhyamuktaṃ, tathācā, - "bhinnaṃ kapālaṃ kavyā tu sandhimuktaṃ tathā cyutam | jaghanaṃ prati piṣṭaṃ ca varjayettu vicakṣaṇaḥ-" iti, vyarthameva cikitsitaṃ ? naivaṃ, prati piṣṭaṃ ceti
cakāro varjayedityatra draṣṭavya., tenānena yāpyatvaṃ samuccīyate | etaduktaṃ bhavati - kapālabhedo varjyaḥ, sandhimuktasandhivyute tu yāpye, tena tadviṣayacikitsitamidaṃ sārthakūmiti gayī; jejjaṭastu varjayedityatra varjanaśabda kṛcchrasādhyatvapratipādanārtho, na tu niṣedhārtha ityāha |
87.30
parśukābhagnacikitsitamāha - parśukāsvathetyādi | parśukāḥ pṛṣṭhabhāganibandhanānyasthīni, teṣā namanameva bhagnatvam | tiṣṭhata iti ūrdhvasthitaśarīrasya nopaviṣṭasyetyartha | dakṣiṇāsvathavā vāmāsu parśukāsviti sabandhaḥ | anumṛjya ghṛtāktahastena samīkaraṇārthamavamṛjya | nibandhanī māsarajjava ityarthaḥ | kavalikāṃ vaṃśādividalaśakalā, vastramayītyanye | veṣṭayediti 'veṣṭitakabandhena' iti śeṣaḥ | susamāhita sāvadhāno vaidya | droṇī kāṣṭhaviracitā nauriva |
87.31
skandhabhagnacikitsitamāha-musalenetyādi | utkṣipet ūrdhvaṃ nayet, asansandhau bāhuśira sandhau, visahate viśliṣṭe, svastikena bandhaviśeṣeṇetyartha |
87.32
kūrparasandhibhagnacikitsitamāha-kaurparamityādi | bāhumadhye kūrparasandhiḥ | anumārjayedanumardayet, pracyutasya sandhvyasthno mārgopalambhārtha mārjana vidheyam |
-
87.33
kūrparasandhicikitsita saṃkṣepārthamanyatrātidiśāha- evamityādi | evaṃ kūrparasandhicikitsitaprakāreṇetyarthaḥ | gulphaḥ pāṣṇyuparigranthi, maṇivandho hastatalasyoparitanaḥ sandhiḥ |
87.35
prāk pādatalagikitsitamukta, atha hastatalacikitsitamāha-ume tale ityādi | ubhe tale iti ekaṃ pāṇitalaṃ, dvitīyaṃ pādatalaṃ, ityubhe tale iti jejjaṭaḥ; gayī tu ume api hastatale;
tatraikasya bhaṅge vāma dakṣiṇena, dakṣiṇaṃ vāmena, ubhayostu bhaṅge tatsamāena kāṣṭhamayena kṛtvā dve api badhnīyādevaṃ dārthyaṃ bhavatīti | mṛtpiṇḍādidhāraṇamātmakarmaprāgdhyartham | jejjaṭastu mṛtpiṇḍaṃ dhārayet pūrvaṃ ityādi pāṭhaṃ na manyate kintu 'prāggomayamayaṃ piṇḍaṃ dhārayenmṛnmayaṃ tata' iti paṭhati |
87.36
natonnatayorakṣakayościkitsitamāha—sannamityādi | sannamadha praviṣṭam, unnamayet musaleneti sabandhaḥ; svinnamunnataṃ musalenādhaḥ pīḍayet | akṣakoṃ'sasandherupariṣṭādbhavati |
bāhubhagnacikitsite ūrubhagnacikitsatamatidiśannāha—ūruvadityādi | kūrparāṃrāyormadhye bāhuḥ ||—
87.38
grīvāyā tu vivṛttāyāmityādi | vivṛttāyā vakrāyā, kṛkāṭikābhāgasandhau gatoṃ'vaṭṭaḥ, hanū mukhasandhau, avaṭo hanvośca gṛhītvā unnamayediti jejjaṭaḥ, gayau tu, adhaḥ praviṣṭāyāmavaṭau gṛhītvā, vivṛttāyā hanvoriti kramamāha | kuśāṃ samaṃ dattveti samamiti dattvetyasya viśeṣaṇaṃ, veṣṭayedityasya viśeṣaṇamidamityanye, etena nātigāḍha nātiśithilamityarthaḥ | atandrito'nalasa , 'vaidya' iti śeṣaḥ |
—
87.40
hanubhagnacikitsitamāha—hanvāsthanītyādi | samānīyeti dakṣiṇaṃ vāmena, vāma dakṣiṇena samānīyetyartha | visaṃhate viśliṣṭe svasthānāccyute ityartha | pañcāṅgī vandhaviśeṣa | vātaghnamathurairiti vātaghnāni bhadradārvādīni, vidārīgandhādīnītyanye, madhurāṇi kākolyādīni, tai siddhaṃ sarpirghṛtaṃ, kalkakaṣāyābhyāmityarthaḥ |
87.42
dantabhagnacikitsitamāha—abhagnānityādi | sandhānīyeriti madhughṛtādibhiḥ, nyagrodhādīnāṃ kaṣāyāṇāṃ kalkaiścūrṇaiścetyarthaḥ |
—
87.44
nāsābhagnacikitsitamāha—nāsāmityādi | sannāmabhighātenāntaḥpraviṣṭām | vivṛttā vakrām | tatra sannā śalākayonnamya, vakrā punā ṛjukṛtvetyartha | dvimukhyau nāḍyau antarbahirmukhyau, niḥśvāsocchvāsasiṃhāṇakādinirgamārtham | ghṛtasekaṃ ghṛtapariṣekam |
87.45
karṇabhagnacikitsitamāha—bhagnamityādi | bhagnaṃ kuṭilaṃ,antaḥpraviṣṭa vā | sadya kṣatavidhānamiti madhughṛtābhyaṅgaśītapariṣekādi | atra 'sadya kṣatavidhiśvāpi nayane nirgate bahi '—iti kecit paṭhanti | tanna paṭhanīya, bhinnaṃ netramakarmaṇyamityādinaiva siddhatvāt, anye tu cakṣurbhagnadvayapratipādanārthaṃ paṭhanīyamiti manyante |
87.46
kapālabhagnacikitsitamāha—mastuluṅgādbhinnetyādi | mastuluṅgātte tu prāgabhihitaiva bālavartirityabhiprāyaḥ |
śītān pradehān sekāśca śītān; noṣṇān kathamapi, atisutaraktatvena pākabhayāt |
87.49
jaṅghorubhaṅgeṣu paścātkarmaviśeṣaṃ nirdiśannāha—atha jaṅgetyādi | bhagnānā kāṇḍabhagnānā, dvividhānāmityapare | kapāṭaśayanamavaśyaṃ kāryam | calanaṃ kapāṭaśayanenaiva saha deśāntaranayanārtham, ādhārabhūtaśayanacālanārthamityanye | ādheyabhūtaśarīrāvayavacalanaparihārārthaṃ kīlāḥ | kīlānā pañcasakhyātvaṃ jaṅghorvordvayorekatarasya bhagnamapekṣya, tatra jaṅghābhagne tu gulphasandhairubhayato dvau dvau, ekaśca tale evaṃ pañca, ūrubhagne jānusandherubhayato dvau, dvau vakṣaṇasandherubhayata , tale caika ityatrāpi pañca, ubhayabhaṅgāpekṣayā tu saptabhireva kīlairbandhanam | tathāhi,—ubhayato vahirdvau gulphayodvau ca jānuno , dvau ca vakṣaṇayo , tale caika evaṃ sapta | atra “jaṅghorvoḥ
pārśvayordvau dvau tale caikaśca kīlaka” iti kecit paṭhanti, tannibandhakārairna paṭhitaṃ, tasmānna paṭhanīyam | gayadāsaścātra pāṭhāntara kimapi paṭhati; taccābhāvānna likhitam |
87.50
amumeva jaṅgorubhagnakapāṭaśayanādividhimanyatrāpi darśayannāha-śroṇyāmityādi | śroṇi. kaṭiḥ | vakṣa uraḥ | akṣako'sasandheruparibhāgaḥ | bhagnasandhivimokṣeṣviti bhagneṣu tathā sandhivimokṣeṣvapi dvividheṣu bhagneṣu samācaredityarthaḥ | vidhimenamiti kapāṭaśayanakīlakaniyamanādikam |
87.51
sadyobhagnavidhānaṃ nirdiśya cirabhagnavidhānamāha-sandhonityādi | buddhyā ceti 'svayamapyūhya' iti śeṣaḥ |
87.52
ciravimuktasandhimabhidhāya cirakāṇḍabhagnavidhimāha-kāṇḍabhagna ityādi | āpothya viśleṣya | samayet samaṃ kuryādityartha |
kalpayet chindyāt | vraṇānte vraṇaikadeśe | samāhita. sāvadhānaḥ; yathā'nyatra vraṇo na bhavati tathā chindyādityartha | sandhyante sandhisamīpa ityartha | kiviśiṣṭe sandhyante ? savraṇe vraṇayukta ityartha |
87.54
idānī kāyaviśeṣeṇa bhagnakriyā nirdiśannāha-ūrdhvakāya ityādi | mastikyaṃ śirobastiprakāraḥ, sa ca snehāktapicuplutādibhi | nasyaṃ praśākhāsviti prakṛṣṭā śākhā praśākhāstāsu, jānujaṅghābāhudvayagate bhagne nasyaṃ, ghṛtapānaṃ bastiśca sarvatraiveti jejjaṭa ; gayo tu mastikyādikaṃ nasyāntaṃ sarvamūrdhvakāyagatabhagna eva, praśākhāsu bastiriti vyākhyānayati |
87.66
bastikarṇapūraṇapānanasyādyuvāsanasādhanatailaṃ nirdiśannāhaata ityādi | vāsayediti prathamaṃ saptarātraṃ yāvat | asthire jale vahati pānīye | gavā kṣīreṇeti 'bhāvyadravyasamena' iti śeṣaḥ, bhāvayed dvitīyaṃ saptarātram | madhukāmbuneti 'bhāvyadravyasamena' iti śeṣaḥ | tataḥ kṣīre puna pītāniti kṣīreṇa bhāvyadravyasamena punarbhāvitān, caturthasaptarātramiti tātparyārthaḥ | kākolyādiṃ sayaṣṭyāhvamiti yaṣṭimadhuni kākolyādyukte'pi punaryahvikāmahaṇaṃ dvibhāgārtha, yathālābhaparibhāṣāparihāreṇāvaśyaṃ prakṣepārtha vā | kākolyādiśatapuṣpāntānā cūrṇapādaṃ tilacūrṇapādaistribhiryojayanti tantrāntaradarśino vṛddhavaidyā iti jejjaṭādayaḥ | gayo tu tilacūrṇasamaṃ tatra militaṃ cūrṇamiṣyata ityāha | sarvagandhaśṛtaṃ paya ityatra sarvagandhā elādaya , anye ca kaṭukaphalādayaḥ, tai śṛta kathitaṃ, paya kṣīram | atra ca kṣīrapāke iyaṃ paribhāṣā smaraṇīyā,-"kvāthyādaṣṭaguṇaṃ kṣīra kṣīrāttoyaṃ caturguṇam | kṣīrāvaśeṣaṃ kartavyaṃ kṣīrapāke tvayaṃ vidhi " | yāvatā ca kṣīreṇa tilacūrṇamutsādanīyaṃ bhavati tāvanmātraṃ śṛtaṃ karaṇīyam | tata śṛtena kṣīreṇoṣṇenaiva kākolyādicūrṇasahitaṃ tattilacūrṇamārdrīkṛtya cakreṇa pīḍayet | pīḍanādutpannaṃ tailaṃ yathā saskāryaṃ taṃ prakāramāha-caturguṇenetyādi | aṃśumatī śālaparṇī | kālānusāriṇamiti tagara, tagarasya dviruccāraṇaṃ bhāgadvayapratipādanārtham | saireyaka kaṇṭaśeluka | kṣīraśuklā kṣīravidārī | anantā utpala-
sārivā | madhūlikā markaṭatṛṇaviśeṣa | śṛṅgāṭakaṃ trikaṇṭakaṃ jalajaṃ phalam | pūrvoktānyaupadhāni kākolyādīni śatapuṣpāntāni, etāni sarvāṇi ca tāvatā bhāgena samena kalpayitavyāni, yāvatā tailapādikāni bhavanti | mṛdunā'gnineti vahnermānamucyate; "śāstravit subhiṣak tena mṛdunā vahninā śanai | pacet snehamadhaścordhvaṃ cālayitvā nirantaram || bhavatyevaṃ pākasiddhiranyathā dagdhatāṃ vrajet" - iti | sarvakarmasu pānābhyaṅgādiṣu | gandhatailamidaṃ nāmneti asya tailasya gandhatailamiti saṃjñā, vaitaraṇe punarasyāṇu tailasañjñā | rājāmeveti rājñāmevedaṃ tailaṃ paṇḍitairvidhātavya, mahāsambhārasādhyatvāt; na punaranyeṣām niṣiddham || 55-66 ||-
87.68
trapusa karkaṭībhedaḥ | akṣo vibhītakaḥ | priyālaścāraḥ | madhurai kākolyādibhi | tāni ca snehātpādikāni | vasāṃ dattvā yathālābhamiti yadi labhyate tadā nikṣipedityarthaḥ | secane pariṣeke | amuṃ pāṭhaṃ kecidanārṣaṃ manyante || 67-68 ||
87.69
idānīṃ bhagne vāhyānāmābhyantarāṇāṃ ca pākakāriṇā parihārāya pākapraśamakāriṇā ca sevanāyāha - bhagnaṃ naitītyādi | naiti na gacchatītyarthaṃ | prayateta prayatnaṃ kurvītetyarthaṃ |
87.70
samyagrūḍhalakṣaṇamāha - bhagnamityādi | anāvṛddhamanākulam | anulbaṇamanunnatam | sukhaceṣṭāpracāramiti ceṣṭāpracāra ākuñcanaprasāraṇādika |
iti śrīdṛḍhahaṇaviracitāyā nivandhasagrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā cikitsāsthāne tṛtīyo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit