The Compendium of Suśruta 88
Nibandhasaṅgraha 88
- Language
- Sanskrit
88.4
prathamamāmāśayagatavāyościkitsitamāha - āmaśayeśyādi | charddayitvā vamanaṃ kārayitvā | vamanaṃ ca sotkleśe puruṣe bahudoṣe balavati jñeyaṃ, āmāśayagate chardanaṃ kaphasthānatvāt | yathākramamiti atra yathākramaśabdena pūrvakālāparakālakartavyāḥ sarvā evāśiptāḥ snehasvedanapānalaiṅgika vaigikamānika kāyaśuddhisaṃsarjanabhojanādayaḥ | deya iti dātumarha | ṣaḍdharaṇa iti ṣaṣṇāṃ citrakādīnāṃ dharaṇā mānaviśeṣā yatra yoge sa ṣaḍdharaṇo yoga | tatra dharaṇapramāṇaṃ madhyamairekaviṃśatibhirniṣpāvairbhavati | sukhāmbunā īṣadūṣṇāmbunetyarthaḥ | ṣaḍdharaṇāni kathaṃ saptadinānyupayujyante ? ucyate, - ekasmin dine karṣayogaḥ, sa cāṣṭādaśaniṣpāvairbhavati, tatra ṣaḍdharaṇebhyaḥ pratidinaṃ trayastrayo niṣpāvā ucchritā bhavanti, tataḥ ṣaḍbhistrikairaṣṭādaśaniṣpāvāḥ, tairaṣṭādaśabhiḥ saptamaṃ dinaṃ pūryate, athavā sañjñā ṣaḍdharaṇa iti | idānīṃ ṣaḍdharaṇayogamāha - citraketyādi | 'kaṭukā'tiviṣā kṣapā' iti kecit paṭhanti | vātavyādhipraśamana iti āmāśayagata eva vātavyādhirgṛhītavyo na punarākṣepakādaya., rūkṣaviṣayatvena vātakāritvādasya | anye tu 'mahāvyādhipraśamanaṃ' iti paṭhanti, mahāvyādhirhi medoyuto'nilo nānya. ||1-4||
88.5
pakvāśayagatavāyościkitsāmāha - pakvāśayetyādi | snehavirecanaṃ tilavakasarpirādivirecanam | vastaya śodhanīyāśceti 'śodhanadravyaniṣkāthāstatkalkasnehasaṃyutā' ityādyāḥ | prāśāśca lavaṇottarā iti nehalavaṇakalyāṇakalavaṇādayaḥ; anye tu prāśyanta iti prāśā āhārā, na tu lehāḥ; lavaṇottarā lavaṇapradhānā. | gayī tvannāha - pakvāśaya. punariha dvividhaḥ - pittavātāśayabhedena, tayormadhye pittāśayagate vāyau snehavirecanaṃ tilavakasiddhameraṇḍatailādibhirvā, vātāśayagatasya tu vāyormalakaphapitterāvṛtasya yathādoṣaṃ kapāyakalkasnehavastaya., tatra malāvṛtavāyau vidārikalkasiddha snehāukto vyuṣṇoṣṇakṣāraśca vasti., śleṣmāvaraṇavāyau vyaktakṣāroṣṇo vastiḥ, trivṛdādidravyamūtravidārikalkasiddha pittāvṛto, sa punarakṣāravasti' śīta, śeṣaṃ samam |
vastigatasya vāyościkitsitamāha - kārya ityādi | vastiviśodhano vidhiriti aśmarīcikitsitokto mūtrāghātādyuktaśca ||-
88.6
śrotrādiṣu prakupitavāyościkitsitamāha - śrotretyādi | adiśavdāttvagghrāṇajihvānetrāṇīndriyāṇi gṛhyante atra krama | 'sneha svedastathā'bhyaṅga' ityādiko doṣadūṣyapratyanīko yathāyathaṃ kārya, sa cendriyamātmyamapekṣya kartavya, tena lehaśabdātsamā-
dhātūpadhātugatasya vāyościkitsitamāha - tvagityādi | snehābhyaṅgopanāhāṃścetyatra cakāreṇa tvaggatavāyau hṛdyamannapānamanuktaṃ samuccīyate | tvagatra rasaḥ, sirā punarasṛja upadhātuḥ, prāpte gate ityarthaḥ | raktagate vāyau raktasrāvo raktādhiṣṭhānavātanivṛttyarthaḥ | yadā dravyaprabhāvaviśeṣeṇa kharjūramātuluṅgasauvarcalādilehābhyaṅgādibhirna praśamameti tadā niyamena raktāvaraṇaṃ parijñāya raktamokṣaṇaṃ kartavyaṃ, na punaranyathā | medogate punarahiāniāle cikitsā nopadiṣṭā, tasya snehāviṣayatvena vātavyādhikarmaṇāmaviṣayatvāt; mahāvātavyādhau punarāvaraṇaprasaṅgena medogatamanilaṃ vakṣyati |
88.8
snāyugatasya sandhyasthigatasya ca vāyościkitsāmāha - snehetyādi | sneho'tra bāhya ābhyantaraśca | atandrito'nalasaḥ; etena cirakālaṃ nirantaraṃ kriyeti darśayati |
88.9
asthani gate madhyasthe ca karma nirdeśannāha - niruddhe ityādi | tvaṅmāsaṃ śastreṇa vipāṭya, asthi pāṇimanthena ārāśastreṇa viddhvā, tatra randhre dvimukhī nāḍīṃ praṇidhāya, mukhamārutā cūpaṇena pavanāpakarṣaṇaṃ karaṇīyamiti | balī balayuktaḥ | 'bāhyābhyantarasnehaiśca'ityādi kecit paṭhanti | tatra bāhyasnehaḥ pariṣekāvagāhābhyaṅgamastiṣkaśirobhyaṅgādiḥ, ābhyantarastu pānavastyādiḥ; asya pāṭhasyābhāvānnirṇayo na kṛtaḥ |
śukragatasya vāyościkitsāmāha - śukretyādi | śukradoṣacikitsitamiti śukraśoṇitaśuddhyuktaṃ cikitsitaṃ vājīkaraṇoktaṃ mūtradoṣacikitsitoktaṃ ca kāryam, 'teṣvādyān śukradoṣāmīn' ityādikam ||-
88.11
dhātūpadhātugatamabhidhāya sarvāṅgagatasya vāyościkitsāmāhaavagāhetyādi | tatra vātaharakvāthapūrṇadroṇyādiṣvavagāho dravasvedaḥ | kuṭī caturdvārā bhūmāvāropitā'panītavidhūmāṅgāravātaharadravaṃsiktā, sā coṣmasvedaḥ | karṣūḥ puruṣāyāmamātranikhātadagdhāvanipradeśe vātaharadravasikte śayanaṃ, sa coṣmasvedaviśeṣaḥ | khinnatuṣadhānyādibhirāstṛtāyāṃ bhūmau pariśayanaṃ prastaraḥ, so'pi coṣmasvedaviśeṣa eva | snehapūrvā avagāhādayaḥ | ete ca sarvāṅgagate vāte sarvāṅgayoginaḥ, upanāhasvedastvavayavagate'pi vāte | tāpasvedastvatra rūkṣatvādayukta eva | yadyapi sarvāṅgo vātaprakopaḥ prāyo dhātukṣayanimittaḥ, tathā'pi śoṇitādhiṣṭhānatvādṛktamokṣo'pi yuktaḥ | sirāmokṣairiti bahuvacanātpañcānāṃ sirāṇāṃ mokṣaṇaṃ snehādibhirapraśāmyati vāte | ekāṅgagatasya vāyościkitsitamāha- ekāṅgamiyādi | śṛṅgaiśceti bahuvacanamasakṛtprayogajñāpanārtham | cakāreṇa sarvāṅgavātoktāvagāhādayo'pyanukṛṣyante | taiścāvagāhādibhirekāṅgagatamanavasthitameva vātaṃ jayet, avasthitaṃ śṛṅgaireva |
saṃsargajasya cikitsāmāha-balāsapittetyādi | valāsapittaraktaistu saṃsṛṣṭaṃ vātamavirodhibhiḥ pratikuryādityapaskāraḥ ||-
88.12
raktāvṛtasya vāyościkitsāmāha - suptītyādi | raktāvaraṇakriyayā suptyā lakṣito vāta suptivātaḥ | suptiḥ sparśajñānam | na puna rasāvaraṇakṛtatayā suptatayā lakṣito vātaḥ, tasya snehopanāhādiviṣayatvāt, anyadhātugatavāyau raktāpakarṣaṇasyāyuktatvāt | bahuśo bahūnya vārān, alpālapasrāvaṇāt, anyathā vātakopa syāt | dihyāllepayet | anye tu suptavātastvaggatavāta, 'vaivarṇya sphuraṇaṃ raukṣyaṃ supti stumacumāyanam' ityuktatvāt | teṣā mate laṅmāsetyādinā prāguktamapi śoṇitamokṣaṇamiha punaruktaṃ, lavaṇāgāradhūmairityādipradeho'dhika uktaḥ |
-
88.13
sarvavātavikāriṇāṃ bhojanānyāha - pañcamūlītyādi | pañcamūlī ādyā dvitīyā vā | phalairdāḍimādibhiramlaḥ | raso māṃsarasaḥ | dhānyayūṣa kulatthādivātaharo dhānyayūṣaḥ | susnigdhaśabdo yūṣarasābhyā saha sabadhyate | doṣaprakṛtisātmyāpekṣayā kṣīrādi prayojyam | 'vā tebhyo bhojanaṃ hitam' iti kecit paṭhanti |
-
88.15
upanāhasvedamāha-kākolyādirityādi | kākolyādi prasiddhaḥ | savātaghna iti saha vātaghnairbhadradārvādibhirvidārigandhādi-
bhirvartata iti savātaghnaḥ | sarvairamladravyasaṃyuta iti amladravyāṇi śuktakāñjikasurāsauvīrakadadhimastvavādīni, kecidācāryā evaṃ vadanti—amladravyāṇi dāḍimādīni | ānūpaudakamāsena saha vartata iti sānūpaudakamāsa, atrānūpaśabdo'yaṃ kulacareṣveva vartate, audakaśabdena tu kośasthā pādino matsyāśca gṛhyante, ye punarudakagrahaṇaṃ na paṭhanti te tu padmasvapi vartayanti | sarvaiḥsnehaiḥ| ghṛtatailavasāmajjabhistai samanvita | sukhoṣṇa īṣadūṣṇa | saṣṭalavaṇa iti spaṣṭāni vyaktāni saindhavādīni lavaṇāni yatra sa saṣṭalavaṇa | ulbaṇena saha vartata iti solbaṇa | upanāho bandhanam| eṣāṃ ca bhāgamānamāha,—“māṃsenātrauṣadhaṃ tulyaṃ yāvatā'mlena cāmlatā | tāvantaśca catuḥsnehāḥ snigdhatvaṃ ca yathā bhavet”— iti | dravyasvabhāvaṃ svedyadeśamapyavekṣya kalpanīyamityeke vadanti |
—
88.17
anagnimeva svedaṃ darśayannāha—kuñcyamānamityādi | kuñcyamānaṃ saṃkocyamānaṃ, tacca sirā gatena vāyunā, yadāha—“kuryāt sirāgata śūlaṃ sirākuñcanapūraṇam”—iti | rujārtaṃ vedanātam, atra pravānena vāyunā, etena pittaraktāvṛte vāte bandhanavidhirniṣiddha | anye tu ‘vātaka kārpāsikaurṇikaiḥ' iti paṭhanti, tatra vātakaṃ vatkalamayam | undra pānīyaviḍāla | carmagoṇī carmaprasevikra, chagalādigala ityartha |
-
88.18
avayavaviśeṣagate vāyo kriyāviśeṣamāha - skandhetyādi | vakṣaḥ stanāntarālam | trikamūrdhvatrikam | nasyamatra śirovirecanam | kuśalena kriyāvidā'vasthāvidā bhiṣajetyarthaḥ |
-
88.19
śirogate'pi viśeṣamāha - śira ityādi | cakāro'tra vamanaṃ śirovirecanaṃ cānuktamapi samucinoti | raktamokṣaṇaṃ punaratra kriyāntareṇāpraśāmyati vāte kartavyam | śirobastidhāraṇe dravyaniyamaṃ nirdiśannāha - snehamityādi | mātrā kālaviśeṣaḥ | tadyathā- “nimiṣonmeṣaṇe pusā sphoṭanaṃ vā tathā'ṅgula | yāvanmātraṃ ladhvevā'pi mātrā tūccāraṇa bhavet”-iti | yogato yuktyā | yukti cottaratantra kriyākalpe vyākhyāsyāma | nanu yati paścadaśasahasrāṇi, yatra tu sahasramātrādhāraṇamuktamiti
virodhaḥ, satyaṃ, tatrākṣiṇi sthitānā sirāṇāmalpantasūkṣmatvāttāvataiva kālena guṇo bhavatīti jejjaṭaḥ; gayī tu yogata iti yoge svasthavṛtte mātrāsahasradhāraṇopadeśaṃ manyate | tatra hi śālākyakriyākalpokte śirobastau yathādoṣaṃ ṣaḍaṣṭadaśasahasrāṇi dhāraṇamātrā uktā, na svasthasya śirobastidhāraṇamātrā tatroktā, ata iha svasthasya mātrāsahasradhāraṇopadeśa kṛta iti |
-
88.20
tatra snehavastimeva vātavyādhau darśayannāha - sarvāṅgetyādi |
-
88.26
idānīṃ sarvavātavyādhīnāmuktānāmanuktānā ca sāmānyena sakala pratyanīkaṃ darśayannāha - snehasveda ityādi | snehasveda iti snehasvedo na rūkṣasveda, tasya vātakāritvāt , anye tu sneha sveda iti vicchidya paṭhanti, tanmate snehānvitaṃ ca yaditi snehagrahaṇaṃ punaruktam | rasā māsarasā. | snehā ghṛtādayaḥ | snehānvitaṃ ca yaditi yatkiñcidbhakṣu ghṛtādiyuktamityartha , athavā snehaguṇayuktaṃ yat kiñcidbhakṣu | phalāmlāni dāḍimādyamlīkṛtāni | savāhana susakarasparśa | kauśeyetyādi 'āvaraṇāni' iti śeṣa | kauśeyaṃ kośakārakakṛmilālodbhūta 'tasara' iti loke, aurṇikaromāṇi meṣādiromajātāni romāṇītyarthaḥ | garbhagṛhāṇi abhyantaragṛhādīnītyartha | etāni ca yathāvasthaṃ yathāvyādhi ca prayojyāni || 21-26 ||
88.27
tilvakasarpirūpapādayati - tivṛdityādi | trivṛdādayo viḍaṅgāntā akṣasamā. karṣapramāṇā ityarthaḥ | suvarṇakṣīrī kaṅkuṣṭham | saptalā yavatiktābheda, śaṅkhinyapi tadbhedaḥ | vilvamātra ityādi | tilvaka, paṭṭikārodhra | kampillako rocanikā | etayoḥ pratyekaṃ kalko vilvamātro vilvapramāṇa ityarthaḥ | triphaletyādi triphalākvāthapātre dve, dadhipātre'pi dve, pātramāḍhakañcatu ṣaṣṭipabāni, sa ca dravatvād dviguṇo jñeya, ghṛtapātramapyevam | tilvakavidhimatidiśannāha-tilvaketyādi | kalpanā cethaṃ- tilvakasthāne'śoka, anye tu ramyaka, śeṣaṃ puna kampillakatrivṛdvantyādi triphalārasādi samānaṃ pūrveṇa | ramyako drekā parvatanimba. 'rājanimba' iti loke |
88.28
aṇutailamutpādayannāha-tiletyādi | aṇubhyastailadravyebhyo niṣpīdyata ityaṇutailam | tilapīḍanopakaraṇakāṣṭhāni cakrayaṣṭimarkerṭikāprabhṛtīni | analpakālaṃ tailaparipītāni cirakāla tailabhāvitānītyartha | aṇūni sūkṣmāṇi | khaṇḍaśa kalpayitvā kṛtvetyartha | avakṣudya suṣṭhu piṣṭvā cūrṇayitvā ca | āplāvya prakṣipyaṃ | ambupṛṣṭhāt pānīyopari, yadudeti yadutpadyate, tatsarakapāṇyoranyatareṇaikena, ādāya gṛhītvā, sarakaṃ mṛnmayaṃ pātra 'śarāva' iti loke, gayī tu sarakaṃ kāṃsyatāmrādibhājanaṃ; pāṇirhasta | vātannauṣadhāni bhadradārvādīni | prativāpa kalka | snehapākakalpena vipacediti snehacaturthāṃśo bheṣajakalka, snehāccaturguṇo drava ityarthaḥ | dravā punaratra vakṣyamāṇatailoditāḥ kvāthamāsarasakṣīrāmlāni catvāri samabhāgāni | aṇubhya ityādi kāraṇānutvena kārye'ṇutvavyapadeśa ityartha |
88.29
sahasrapākaṃ vyutpādayannāha - athetyādi | pañcamūlapramāṇaṃ tailaṃ bhūmibhāgapramāṇena parisaṃkhyāya | asitaṃ kṛṣṇabhūmipradeśamityartha | uṣitaṃ sthitam | apohya bhūmiṃ payasā sphoṭayitvā | nivṛttāmupaśāntatāpāmityartha. | vidārigandhādītyādi kalkakaṣāyakalpena vidārigandhādipakkena tailaghaṭaśatena tulyapayasā bhūmisiñcayet | tailamatra tilatailam | snigdheti tailakṣīrābhyāmārdrākṛtetyartha | mahati kaṭāhe atraikavacanaṃ jālyapekṣayā | tenaikasmin dvayostriṣu vā | abhyāṣiñcet plāvayet | vātaharauṣadhāni bhadradārvādīni | kvātha kvāthakalpena siddha, māsarasa jāṅgalamāsarasakalpena siddha, kṣīra gokṣīra, amlaṃ kāñjikam | bhāgasahasreṇeti atra bhāgaścaturthāṃśa ; tena vātaharakvāthamāsarasakṣīrāmlānā pratyeka bhāgasahasraṃ, tenaitaduktaṃ bhavati - pratipākaṃ kvāthādibhistailāpekṣayā pratyekaṃ pādikai samudāyatastailasamai sahasrapākaṃ yathā bhavatyevaṃ vārasahasraṃ pacediti gayī | jejjaṭastu kvāthādīnāṃ samudāyatastailāpekṣayā caturthāṃśānā sahasramapyekavārameva nikṣipya vipacediti manyate, sahasrapākamiti tu sañjñā, pratyekaṃ sahasravārān pāke sati tailopakṣaya syāt | etacca gayadāsena dūṣitaṃ, tadyathā-nahi sarvatailopakṣayo bhavati, kintu kiñcideva, pratipākaṃ kṣīrasya pādikasya praveśāt, alpa punarupakṣayo rājñā mahādhanānā yatkiñcideveti | tasmāt mahācāryābhyā vyākhyātatlāt pākaprakāradvayamapi pramāṇam | yadyapi dravasahasrabhāgena śataṃ vārān vipacediti kenaciduktaṃ tathā'pīdṛśaṃ na voddhavyaṃ, pramādavyākhyānatvāt | prativāpaścātra gandhakalkasyāvāpa ityartha | haimavattā iti haimavatā uttarāpathasabhūtā, te puna kastūrīśaṭīkuṣṭhamāṃsīsaralasuradārumurādaya | dakṣiṇapathagā candanajātīphalakaṅkolalavaṅgādaya | tai kalkīkṛtaistailapādikāai | vātaghnāni ceti vātaghnairapi śatapuṣpāmiśiprabhṛtibhirvātaharagaṇaparipaṭhitai | tatra śaṅkhādhmāpanāderacintyaśaktitvādatiśayavyutpādanārthā | anye tu dugdhavasābhyāmabhyāṣiñcediti paṭhanti, tanna paṭhitavyaṃ, vivekakatṛbhirupādhyāyairvyākhyātatvāt | śatapākamūtpādayannāha - evaṃ bhāgaśatetyādi | etat suvodham |
88.30
vātapradhāneṣu kaphapradhāneṣu vā tathā saṅkucitābhbhātādiṣu bhojanopayogini lavaṇāmyutpādayannāha-gandharvetyādi | gandharvahasta eraṇḍa., muṣkakaḥ kṛṣṇapuṣpamuṣkaka', naktamāla karañja , pūtīkaścirabilva, sarvapatrasamaṃ lavaṇaṃ saindhavaṃ deyamiti vṛddhavaidyā. | etadvātarogeṣu kaphaprāyeṣu |
88.31
evamityādi | snuhīkāṇḍa sehuṇḍayaṣṭi | catu lehasya lavaṇasya saindhavasya ca sarvadravyeṇa samatvaṃ boddhavyam | vātarogeṣu vātaprāyeṣu |
88.32
gaṇḍīretyādi | gaṇḍīro dvividhaḥ sthalajo jalajaśca, tatra sthalajo haritaśākapaṭhita, jalajo jalapippalīgaṇḍīra , palāśa. śaṭī, nādeyī jalajambūḥ, kṛṣṇagandhā śobhāñjanakaḥ, nīpo mahākadamba , nirdahanī moraṭa, agnimanya ityeke, apare citrakamāhu, vaijayantī araṇikā, bāṣpadvayaṃ bāṣpikādvayaṃ tacca lohitaṃ kṛṣṇaṃ ca sindhuviṣaye, keciddarpāmṛṅgayamiti paṭhanti, ikṣurakastālamakhānā, sarvadravyasamaṃ saindhavalavaṇaṃ, etat sarvamulūkhale sañcudya dahet | tadbhasma pṛthak kṛtvā lavaṇāt, kṣārakalpena parisrāvya, tatra lavaṇaṃ prakṣipya, kṣāravanmṛdagninā pacet | prativāpaścātra lavaṇapāda pippalyādehiṃṅgugvādervā | agnisaṅgo'gnimāndyam | ajīrṇamalasakavisūcikādi | kāsādibhirityādiśabdācchvāsahikkādaya kaphavātajā | kecit prativāpaṃ pippalyādiṃ manyante, hiṅgvādimapare, hiṅgvādiṃ pippalyādiṃ cānye, etantrayamapi pramāṇa, pūrveṣāmācāryāṇā samatatvāt |
88.33
lavaṇaphalānuśaṃsāmāha-viṣyandanādityādi | viṣyandanāt sravaṇāt | lavaṇaphalānuśaṃsāṃ kecidabhidadhati, anye'nārṣamāhurimaṃ pāṭham |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne caturtho'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit