Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 90

Nibandhasaṅgraha 90

Language
Sanskrit

90.3

tatretyādi | acirakālajāni avatsarāṇi | sthirāṇi avisarpīṇi | pṛthūni viśālāni | kaṭhināni akomalāni ||1—3||

90.5

tatretyādi | balavantamiti āturopakrame kṛtamapi balagrahaṇaṃ punariha kṛtam; anvarthatve hyanarthanivṛttyarthamuktamapyucyate, yathaiva hi vyasanasaṅkaṭe pathi śanaiḥ śanairahirahiriti, manojavasya sattvasya prādhyarthamityanye, upacayalakṣaṇasya balasya prādhyarthamityapare, apare tvevaṃ vadanti - nanu, arśobhyābhyupadrutasya kathaṃ balavattvaṃ syāt ? atrocyate, balavānatra vṛddhatvarahito nātyantahīnaprāṇaḥ sattvabhūyiṣṭho vā | arśovyādhāvabhuktavataḥ karma kurvīteti sūtrasthāne proktaṃ, tadatra kathaṃ snigdhaṃ dravaprāyamannaṃ bhuktavantamityāyuktaṃ ? bhuktavato hi karmaṇi kriyamāṇe hikkāśvāsādaya utpadyeraṃstathā vṛddhavedyāḥ; tatreke dvitricaturaḥ pañcadināni pūrṇāni snigdhādibhojanaṃ na tu tadaharityāhu, anye tu tadahareva snigdhālpabhojanānantaramarśaḥkarmetyāhuḥ, 'prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayedāturaṃ bhiṣak' iti prāgevoktatvāt, yat punarabhuktavataḥ karmetyuktaṃ sūtrasthāne, tanmukhāstāritānāmarśāsāṃ karmaṇi bhojanapratiṣedhāthamāhyata | sādhāraṇe kāle nātiśītoṣṇe | phalake kāṣṭhaphalake | vastrakambalakopaviṣṭamiti vasanondukaniviṣṭam | parikarmiṇa sarvakarmaṇā kartāraḥ paricārakāḥ | kṣāraṃ pātayedatra tantrāntaradṛṣṭyā trividhāmapi kṣāramātrāmrāha - "kṣāramātrā nakhotsedhapramāṇā''khyā prakīrtitā | dviguṇā madhyamā mātrā triguṇā mahatī matā || pitte śleṣmaṇi vāte ca yathāsaṃkhyaṃ prayojayet"iti | yantramukhapidhānaṃ dāhaśattyutkarṣārtham | tīkṣṇauṣadhaśaktikṛtaṃ kṣārabalaṃ, vyādhibalamavagāḍhottānādibhedena | atra sarvamapyarśaḥ kṣāreṇa samyagdagdhaṃ pakvajāmbavapratīkāśamiti sāmānyalakṣaṇamuktaṃ; tantrāntarīyāstu pṛthak, tathāhi, - "pakvajāmbavakāśamarcavarṇaṃ dagdhe'nilārśasi | pittaje bhṛṅgamāyūrakaṇṭhavarṇaṃ vinirdiśet || vṛhatīpuṣpavarṇatvaṃ samyagdagdhe kaphārśasi" - iti | dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ, śuktaṃ cukūṃ, phalāmlo bījapūrarasaḥ | tata ityādi | uṣṇodakopaviṣṭamiti kaphavātānuvandhe uṣṇodakāvagāhaḥ, kevalayostu raktapittayoḥ śītodakāvagāhaḥ |

90.6

tannimittāḥ śoṇitasrāvasammittāḥ | śyāma. kṛṣṇa. |

90.7

mahāntītyādi | dāha punaragnikṛtaḥ, kṣāradāhasyoktatvāt | doṣapūrṇānīti doṣairvātapittakapharaktaiḥ pūritāni | eṣa ityādi | atra sarvaśabdena meḍhrādisthānagatānāmarśasāmavarodhaḥ | dahanagrahaṇamatropalakṣaṇaṃ, tena snehādi śastraṃ cānuktamupalakṣayet |

90.8

āsādyetyādi | godhūmasya gurutve'pi pūyavṛddhyarthaṃ kṣāravraṇe kledanārtha copayogaḥ, tata uktaṃ, - godhūmamannaṃ sarpi.snigdhamupa-
seveteti | vāstukadṛṣṭavāstuka, jīvantī ḍoḍikā, aśvavalā hisphītiyo methikāmeda, cillī kṣetravāstuka, cuñcu cuñcuriti loke | anuktamapyannapānauṣadhadravya nirdiśannāhayadi tyādi | sṛṣṭamūtrapurīpaṃ ceti sṛṣṭaṃ vinmūtraṃ yeneti, arśaḥkṛtamārgavirodhakupitavātavibandhasya mūtrasya purīṣasya ca visargakaram| purīṣaṃ ceti cakāreṇa tatroditamanyadapi palāṇḍyādi samuccīyate |

90.9

dagdheṣvityādi | sāmānyata sāmānyena sarvāśaugnividhinā, viśeṣatastu vātādyarśasā dahanavidhinā | dagdheṣu ceti cakāreṇā dagdheṣvapi vivirayam | tameva viśeṣaṃ nirdiśannāha-sarpīṣītyādi | sarpīpi ca dīpanīyavātaharasiddhānītyatra vātaharāṇi bhadradāryādīni, dīpanīyāni pippalyādīni | atra ca kāthakalkavidhi. sāmānyarūpādyakkalkavidhinā, tatra siddhe ghṛte vātavyādhipaṭhitaṃ hiṅgvādikūrṇamāvāpya yojyam | uttareṣu triṣvapi pippalyādikalkamāmananti vṛddhāḥ | pittetyādi | pṛthakaparṇyādayo ropaṇaghṛtasādhanamiśrakoktā | muruṅgī madhuśigru, tadādimuruḍyādirvaruṇādiṣvantargaṇaḥ | madhuśigrustatkārī, meghaśrṛṅgītyeke | kapāya iti siddha sarpirityatrāpi savadhyate | śleṣmārśa - sityādi | śleṣmārśa su surasādīnā kapāye siddhaṃ sarpirityatrāpi sabadhyate | surasādi. surasādisturasetyādi. | upadravacikitsāsūtramupadaśeśannāha-upadravānityādi | ye copadravā gulmādyo jvarādyaśca tānātmīyenauṣadhena pratikuryāt |

90.10

idānīṃ kṣārādīnāmati tīkṣṇatvādiyogātteṣā duryoge bahutarānarthakaratvāt suyogaikahetu nirdiśannāha-paraṃ cetyādi | paramuttamam |

90.11

ata ityādi | lauhaṃ suvarṇarūpyādilohamayam | dāntaṃ hastyādidantamayam | śāṅgaṃ mahiṣādiśrṛṅgamayam | vārkṣaṃ vṛkṣamayaṃ, vṛkṣāḥ sāravṛkṣā' śiṃśapāśālmalyādayaḥ | āyataṃ dīrgham | pariṇāho vartulatā | talāyatamiti talaṃ hastastalam | kecidatra striyāḥ pṛthagyantrābhidhānagranthamapaṭhitvā strīpuṃsayostulyameva yantramityāhu | anye 'talāyata' ityatra 'tadāyataṃ' iti paṭhitvā vyākhyānayanti-strīpuṃsayoryantravartulatve bhedaḥ, dairye tu tadāyata puruṣayantrāyata mityartha | adhāṃṅgulocchitoparivṛttakarṇikamiti adhāṃṅgulocchrāye upari vṛttā karṇikā yasyetyarthaḥ | 'apavṛttakarṇikaṃ' iti kecit paṭhanti, apakṛṣṭā vṛttakarṇikā yasyeti, tatrāpyuttarapadalopena samāsa', artho'pi sa eva | yantrākṛtisamāsa iti yantrākārasakṣepa ityarthaḥ; vistārastu nānāsthānasthitārśa srota pramāṇākārā+yā dravyākārapramāṇacchidrereveti |

90.12

ālepayogeṣu pramādivacanaṃ pratyekamava yogānā mahāvalatvasūcanārtha, uttarottaravalīyastvena prayogakālāvadhāraṇārthīmatyanye | gomūtrapittapiṣṭo gomūtragopittābhyā piṣṭa | kṛtavedhana' kośātakī | jambūrbhūmijambūḥ | uttamāraṇī yovāmalī | arkau'rkakṣīram | alarka. śvetākaṃvṛkṣaḥ |

90.13

ata ityādi | harītakyādiyuto guḍo'pyagnidīpana , saṃyogaśaktitvāt | uktaṃ ca,-"guḍa kartā'gnisādasya, saha na tvebhayādibhiḥ | kuṣṭhaṃ tatkāryakārī ca dantibhallātakaiḥ saha" iti | bhallātakacūrṇayuktaṃ cetyādiyogaṃ yāvadāseveteti kriyā'pi sambadhyate | brahmacārītyādi gomūtraharītakī gāḍhaviṭkamandāgne. | brahmacaryaṃ yogasya raukṣyāt | apāmārgamūlayogaḥ pittaraktārśasi, gayadāsastu kaphānubandharaktajeṣu | śatāvarīmūlakalkaṃ vātapittānubandharaktajeṣu | citraketyādi | sīdhu śasyaka., parādhyaṃ śreṣṭham | cūrṇa karṣapramāṇaṃ, etacca kaphamandāgnau baddhapurīṣe vā | bhallātaketyādi | bhallātakacūrṇa ṣaḍaṅgādivadāhāratvena karṣamātraṃ, bhallātakacūrṇārthavasaktavastu ṣoḍaśaguṇā eva, takrapramāṇaṃ punaratra yāvatā nātyaccha nātisāndraṃ ceti | jejjaṭācāryastu punaścaturthāśaṃ bhallātakacūrṇamicchati, tannecchati gayī | tatra prasaṅgenāparārśoharatakraprayogaṃ nirdiśannāha-kalaśe ityādi | āsphotā sārivā | pippalītyādi | niranno'nnavarjam | ete ca takraprayogākaphavātajeṣu śuṣkārśa su | śuṣkārśasā vātakaphajānāmannapāne takraṃ nirdiśya, ārdrāṇā raktapittajānāmannapāne gorasameva nirdiśannāha-śṛṅgaveretyādi | auṣadhabhṛtakṣīrapānapakṣe "dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīra kṣīrāttoya caturguṇam | kṣīrāvaśeṣa kartavya kṣīrapāke svayaṃ vidhi "-iti nyāyena, tṛṣṇāpanayanapakṣe tu ṣaḍaṅgakalpanayā karṣamātreṇaiva | 'śṛṅgaverādisiddhaṃ paya ' ityanye paṭhanti, tatra pippalyādyantargataḥ śṛṅgaverādiḥ; athavā prakāravācyatrādiśabda | ayaṃ yoga kaphavātānubandharaktajeṣu | kuṭajetyādi kuṭajatvacāṃ śatapalaphāṇite pippalyādicūrṇa ṣaṭpalaṃ, kṣaudrapramāṇaṃ tu prayogakāle yāvatā'valehaḥ syāt | kuṭajaphāṇitaṃ tu kaphapittānubandharaktajeṣu | hiṅgvādi | hiṅgvādikaṃ vātakaphajeṣu, takrāhāro vātakaphānubandharaktajeṣu, vātapittānubandhajeṣu kṣīrāhāraḥ | kṣāretyādi | kulmāṣā yavaudana. | citrakamūlasyāpi ṣaḍaṅgodakakalpena kaṣāya | tāneva yavakṣāreṇa lavaṇān lavaṇīkṛtān | citraketyādi | atrāpi palāśakṣārapramāṇasya tadudakapramāṇasya ca ṣaḍaṅgoddeśataḥ siddhiḥ | pāṭaletyādi | kṣārapalaṃ trikarṣamardhapalaṃ vā kvāthakalpena kathitamardhāvaśeṣitaṃ suparisrutaṃ saghṛtakarṣa peyaṃ; jīrṇe ca tasmin sadyo ghṛtakṣīramadhurarasamevānnaṃ bhojyaṃ, ojoaṃśabhayāt | kuṭajetyādi | kuṭajamūlavandākayoḥ palaṃ trikarṣamardha palaṃ vā takrapaladvayena | ghṛtakṣīramadhurarasabhojanaścitrakādikalkaṃ pūtīkakṣārodakena pibet | kṣārodakasiddhamiti pūtīkakṣārodakāḍhakasiddhaṃ pāṭalākṣārodakāḍhakasiddhaṃ vā sarpi prasthamātraṃ pānakāle pippalyādicūrṇapādaprakṣepa peyam | bhojanamatrāpi sadyo ghṛtakṣīramadhurarasaṃ, kṣārasya kharatīkṣṇatvāt | etacca vātajeṣu rukṣakoṣṭheṣu cāvasracānaleṣu |

90.14

dvipañcamūlītyādi | eṣā samabhāgānāṃ tulā palaśatam | asminnariṣṭe dhātakīpuṣpāṇi paladvayaṃ trayaṃ vā'nuktānyapyadhivāsanārtha vṛddhā āmananti | tulā tulāmityanye paṭhanti, vyākhyānayanti ca-dvipañcamūlyādīnā ca pratyekaṃ tulā palaśataṃ, tannecchati gayī | yavapalle yavarāśāvityarthaḥ | tantrāntare cāsya 'dantyariṣṭa' iti sajñā |

90.15

pippalītyādi | indravāruṇyā prokte'pi palapañcake kaṭukatvaparihārāyārdha kṣipanti vṛddhavaidyāḥ | carake'pyayaṃ paṭhyate'bhayāriṣṭa. |

90.16

acirotpannānāmalpadoṣaliṅgānā sādhanārthamadṛśyānā yāpyānā yāpanārthaṃ ca snehādikarmāṇi nirdiśannāha - tatretyādi | tatrārśaḥsu vamanasya niṣiddhasyāpi kaphaprasekādyavasthāsu kartavyatāprasaṅga | kecidvātaprāyeṣvityādikaṃ granthamanāṣemityācakṣate, gayadāsavyākhyātatvānmayā'pi vyākhyātaḥ | pittajeṣvityādi | na vāmayati nāpi virecayati vyādhinā sahaikībhūya tameva vyādhiṃ śamayediti saśamanam |

90.17

acirotpannānāmalpaliṅgānā ca sādhanārthaṃ cirajātānāmahaśyānā yāpanārthaṃ viśiṣṭaprayogaṃ nirdiśannāha - ata ityādi | phala paryāptamiti pūrvoktatvāt paripakvānyeva labdhāni, bhūmivibhāgoktauṣadhadoṣaparihāreṇānupahatānyapi labdhāni, punastadvacanaṃ prayogasya mahāphalatvena gauravotpādanārtham | kaṣāyasya śuktimiti atraikāpekṣayā śuktimānaṃ, yathā cātra bhallātakānāṃ kvāthyānā parivṛddhistathā kvāthyodakasyāpi buddhyā vṛddhi parikalpanīyā | bhallātakāni tadasthīni pakvāni (tantrāntaradarśanātte), śucau śukre vā māsi gṛhītvā yavapalle māṣapalle vā nidhāya, mārgaśīrṣe pauṣe vā prayuñjīta | evamuktaprakāreṇa saptatiṃ yāvadutkarṣeṇa bhallātakasahasraṃ pañcatriṃśatā divase pūryate, śataṃ yāvadutkarṣeṇa sahasradvayavidhānaṃ syāt, tatrādya dinacatuṣṭayaṃ saṃskāramātrajanakatvādantyaṃ ca bhallātakasaṃskārāpakarṣaṃṇatvānna vṛddhā bhiṣajo gaṇayanti, tataḥ sahasradvayaṃ pūryata eva | evaṃ bhallātakaprayogaśca trividhaḥ | tatra śatāntaḥ śarīrabaladoṣāpekṣayā pravaraḥ, saptatyanto madhyama, triṃśadantaḥ punaradhama prayoga, eva tantrāntarād vyākhyāyate | grīṣmakāle gṛhītānyāpūrṇarasānyanāmayāni bhallātakāsthīni yavapalle māṣapalle vā caturmāsāvasthitāni hemante prayoktumārabheta, madhurasnigdhaśītopasasṛṣṭaśarīraḥ prathamaṃ daśa
bhallātakāni sakṣudyāṣṭaguṇena salilena kvāthya kṛtvā'ṣṭabhāgāvaśeṣaṃ sadugdhaghṛtenāntarmukhamabhyajya pivet, tānyekakago bhallātakotkarṣeṇa triṃśatkṛtvā punaraikekamapakarṣayedyāvaddaśabhallātaprayogaḥ; nāta paramutkarṣaḥ kartavyaḥ | anena krameṇa sahasrabhallātakaprayoga para na ghaṭate, yathā'tra ghaṭate tathāvidhaḥ pāramparyopadeśo vyākhyāyate- triṃśadrātro maptarātraṃ triṃśatprayogaḥ kartavyaḥ, tata ekaikamapakarṣayedyāvaddaśa, punaranyasminnapi dine daśeti, eva bhallātakasahasramupayujyata iti ghaṭate | sarvatra kuṣṭhārśobhirvimukta iti vacanaṃ na yathārthavacanaṃ, kākaṇakasa kuṣṭhasyāditvapravṛttānā ca kuṣṭhānā tathā tridoṣajānā cārśasā sahajānāṃ cāsādhyatvāt, raktapittajānāmapyarśasāṃ bhallātakavipayatvāt | tuvarakabhallātatayoryāvaccūrṇaṃ niṣiddhaṃ, tato'lpaśṛtaśītajalaṃ peyam |

90.18

bhallātakaprayogāntaraṃ darśayati - dvivraṇīyetyādi | pratisasṛṣṭabhakta iti yavāgvādikramabhukta ityarthaḥ | dvādaśabhirantra kāle ṣaṭ dināni, virecanadivasena saha sapta dināni ca, taduttaraṃ bhojanamaṣṭame, tasyāpohe sapta, tadā saptame vā'hani bhojana; navame punarahani bhallātakamajjasnehaṃ piveta | yathāvalamiti puruṣarogavalānatikrameṇa prasṛtiṃ prakuñcaṃ vā'ṣṭabhāgamadhuyuktaṃ dviguṇaghṛta pūrvavaddhatābhyaktatālyoṣṭhaḥ śītaṃ piveta; śītodakādyupacāraśca | prasṛti paladvayaṃ, prakuñca palam | rakṣedātmānaṃ 'krodhādibhya' iti śeṣa. |

90.20

khadirādīnā kuṣṭhādiharatvaṃ purātanāgamanirdiṣṭaiḥ ślokairāha - bhavanti cātretyādi | dvābhyā kuṭajabhallātakābhyā yathāsaṃviṣayamupayujyamānābhyā pratyekaśo vātādidoṣatrayajanitānyarśāsi nivartante | tadyathā- vātakaphajāni bhallātakena, raktapittajāni kuṭajena | evamevābhipretya sarvāṇi, na punaḥ sānnipātikasarvadopañcāpekṣayā sarvāṇīti | evaṃ kuṣṭheṣvapi sādhyatvena dārṣṭāntikaṃ draṣṭavyam | haridrāprayogeṇa pramehā iva ṣoḍaśa, kṣārāndīn nātivarttante tathā dṛśyā gudodbhavā, ṣoḍaśa pramehā vātajapramehacatuṣṭayaṃ vihāya |
anyadapi cikitsitaṃ doṣocchrāyāpekṣayāha— ghṛtānītyādi | lehāḥ kuṭajāvalehādaya, navyāyasādayo'yaskṛtayo mahākuṣṭhamadhumehādicikitsitanirdiṣṭā | surā nānāvidhā' paittikādibhedena virecanādhyāyavidhividheyā | āsavāśca nānāvidhauṣadhakvāthaguḍādikṛtā dhātakyādicūrṇādhivāsitāḥ | ‘vīkṣya doṣaṃ yathāphalam’ ityanye paṭhanti, tatra phalamuktamanatikramyetyarthaḥ |

90.22

varjyān nirdiśannāha— vegāvarodhetyādi | vātamūtrapurīṣādīnā khamārgeṇa svabhāvataḥ pravṛttyabhimukhībhāvo vega | utkaṭukāsanamutkaṭikasya cirāsanasthitiḥ |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā cikitsāsthāne ṣaṣṭho'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)