The Compendium of Suśruta 90.5
Nibandhasaṅgraha 90.5
- Language
- Sanskrit
90.5
tatretyādi | balavantamiti āturopakrame kṛtamapi balagrahaṇaṃ punariha kṛtam; anvarthatve hyanarthanivṛttyarthamuktamapyucyate, yathaiva hi vyasanasaṅkaṭe pathi śanaiḥ śanairahirahiriti, manojavasya sattvasya prādhyarthamityanye, upacayalakṣaṇasya balasya prādhyarthamityapare, apare tvevaṃ vadanti - nanu, arśobhyābhyupadrutasya kathaṃ balavattvaṃ syāt ? atrocyate, balavānatra vṛddhatvarahito nātyantahīnaprāṇaḥ sattvabhūyiṣṭho vā | arśovyādhāvabhuktavataḥ karma kurvīteti sūtrasthāne proktaṃ, tadatra kathaṃ snigdhaṃ dravaprāyamannaṃ bhuktavantamityāyuktaṃ ? bhuktavato hi karmaṇi kriyamāṇe hikkāśvāsādaya utpadyeraṃstathā vṛddhavedyāḥ; tatreke dvitricaturaḥ pañcadināni pūrṇāni snigdhādibhojanaṃ na tu tadaharityāhu, anye tu tadahareva snigdhālpabhojanānantaramarśaḥkarmetyāhuḥ, 'prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayedāturaṃ bhiṣak' iti prāgevoktatvāt, yat punarabhuktavataḥ karmetyuktaṃ sūtrasthāne, tanmukhāstāritānāmarśāsāṃ karmaṇi bhojanapratiṣedhāthamāhyata | sādhāraṇe kāle nātiśītoṣṇe | phalake kāṣṭhaphalake | vastrakambalakopaviṣṭamiti vasanondukaniviṣṭam | parikarmiṇa sarvakarmaṇā kartāraḥ paricārakāḥ | kṣāraṃ pātayedatra tantrāntaradṛṣṭyā trividhāmapi kṣāramātrāmrāha - "kṣāramātrā nakhotsedhapramāṇā''khyā prakīrtitā | dviguṇā madhyamā mātrā triguṇā mahatī matā || pitte śleṣmaṇi vāte ca yathāsaṃkhyaṃ prayojayet"iti | yantramukhapidhānaṃ dāhaśattyutkarṣārtham | tīkṣṇauṣadhaśaktikṛtaṃ kṣārabalaṃ, vyādhibalamavagāḍhottānādibhedena | atra sarvamapyarśaḥ kṣāreṇa samyagdagdhaṃ pakvajāmbavapratīkāśamiti sāmānyalakṣaṇamuktaṃ; tantrāntarīyāstu pṛthak, tathāhi, - "pakvajāmbavakāśamarcavarṇaṃ dagdhe'nilārśasi | pittaje bhṛṅgamāyūrakaṇṭhavarṇaṃ vinirdiśet || vṛhatīpuṣpavarṇatvaṃ samyagdagdhe kaphārśasi" - iti | dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ, śuktaṃ cukūṃ, phalāmlo bījapūrarasaḥ | tata ityādi | uṣṇodakopaviṣṭamiti kaphavātānuvandhe uṣṇodakāvagāhaḥ, kevalayostu raktapittayoḥ śītodakāvagāhaḥ |