The Compendium of Suśruta 97
Nibandhasaṅgraha 97
- Language
- Sanskrit
97.4
madhumehitvamityādi | śuklo māso jyeṣṭhaḥ | śucirāṣāḍha | yadyapyanyasmin kāle śilājatuprasravaṇaṃ dṛśyate tathā'pi śuciśukramāsaparigṛhītaṃ kharatarataraṇikiraṇatāpitābhya śilābhyo guṇavattara bhavati | jatuprakāśaṃ lākṣāprakāśam | sarvavyādhiḥ madhumehādi || 1-4 ||--
97.5
nanu śilānāṃ rūkṣakaṭhinānāṃ kathaṃ snigdhadrava kharasa saṃbha vatītyāha- trapvādīnāmityādi | trapvādīni trapusīsatāmragandhasuvarṇakṛṣṇalauhāni ṣaṭ, teṣāmanyatamānvayamekatamanvayam | ṣaḍyoni ṣaṭkāraṇakam | yattu śilājatunatuṣṭayaṃ tantrāntare proktaṃ, tatteṣāṃ caturṇāmapi mukhyānāṃ guṇakhyāpanāya, nānyayoniśilājatunivāraṇāya |
-
97.6
lohādityādi | rasa cāpīti cakāreṇa varṇaprabhāvaṃ ca vibhartītyanuktaṃ samucīyate | tatra yallohājjātaṃ syāt, tallohasyaiva vīryarasau bibharti | tāni ca lauhāni suvarṇādīni, tadguṇāstu suśrutādhyāyino'nnapānavidhyadhyāyānte paṭhanti| yadyapi jatuprakāśo lākṣāsadṛśo śilāsrāva śilājatuśabdenokta, tathā'pi suvarṇādiniryāsai'pi śilājatviti prayogaḥ sarvapāditailavadaupacārikau draṣṭavya |
-
97.7
teṣāṃ parasparāpekṣaṃ prādhānyaṃ nirdiśannāha-trapvityādi | trapusīsayorlohatvasya nātiprasiddhatvādaya iti viśeṣaṇam | trapusīsāya samudbhavaṃ śilājatu trapusīsāyasa, tadādibhūtaṃ yeṣāṃ tāni trapusīsāyasādīni trapusīmatāmrapyasuvarṇakṛṣṇalohajāni | prādhānyaṃ teṣāṃ kuta ityāha-śreṣṭhe śreṣṭhaguṇā iti |śreṣṭhe śreṣṭhadravye |
-
97.8
idānīṃ sāmānyalakṣaṇāmidhānamāha-tatsarvamityādi | śoṣaṇaṃ duṣṭaraktādeḥ | chedanaṃ kaphagranthādicchedakṛt |
-
97.9
teṣāṃ pravānalakṣaṇamupādānāyamupadiśannāha-teṣvityādi |
97.15
idānīmasyopayogavidhiṃ nirdiśannāha-tadbhāvitamityādi | sāragaṇaṃ tālasārādibhiḥ | tatra nālaśabdādyamaṃ madhanīkamaṭaguṇe jale niṣkathyāṣṭabhāgāvaśiṣṭena kaṣāyamānam | tasmāṃ viṃśatidināni triṃśaddināni vā bhāvayet | hatadoṣaḥ saṃśuddhadeha | dinodaye prabhāte eva, sārodakenaiva pibet | jāṅgalena rasena bhojayet, anyathā śoṣagalacchedanalāhātadoṣaḥ syāt | tulā palaśatam | girijācchilājatunaḥ | na so'sti roga ityatra rogaśabdo doṣeṣu vartate, athavā śalatānayejnamarkādiṣu | nānāvidhāsyāsyānyadravyabhāvanā copadiśannāha-bhāvanāloḍane ityādi || 10-16 ||-
97.18
śilājatuprayogeṇaiva mākṣikadhātuprayogamatidiśannāha-evaṃ ca mākṣikamityādi | tāpījaṃ tāpīnadījaṃ suvarṇamākṣikaṃ rajatamākṣikaṃ ca | tadbhāvita ityādi tābhyāṃ śilājatumākṣikadhātubhyāṃ bhāvito vyāptadeha | kulatthaṃkapotām̐ yāvajjīvaṃ vivarjayet || 17-18 ||-
97.19
idānīṃ madhumeharaharamapi yogamuddiśannāha-panetyādi | pañcakarmaguṇātītamityatra vamanādīnāṃ pañcakarmaguṇānāmaprāptaphalamityeke, tattu na samyak, yata pañcaśabdena pañcamadhānvisthitita kuṣṭhamucyaṃ, tatra karmāṇi saṃśodhanaśamanāmayaṅgagugguluśilājatuprabhṛtīni, teṣā guṇā phalāni, tānyatītaṃ; etaduktaṃ bhavatiasthigataṃ kuṣṭhaṃ saṃśodhanādibhiraprāptaviśeṣaṃ sādhayediti; anye tu, pūrvarūpakriyayā saha rasādivānnā caturṇāṃ kriyāsamūhaḥ pañcakarmāṇīti manyante, pramehasya tu pañca karmaguṇā pathimādhyāye kathitā | jijīviṣu pramehiṇaṃ tāvatsādhayedeva kuṣṭhinamapītyapiśabdārthaḥ |
-
97.34
idānīṃ janmabhūmimārabhya tuvarakarasāyanakalpaṃ prastautivṛkṣā ityādi | paściprocessārṇavabhūmiṣu paścimasamudrabhūmiṣu | vīcītaraṅga ityādi | ūrmiparamparāvikṣepapavanotkampitapallavā samudrodakasāttyāsannā ityarthaḥ | teṣā phalebhyo majjānamādāya, kusumambhavat kusumabhrakusumavattailaṃ vā gālayet, tattailagālanaṃ salilāpacayaṃ yāvat | tantu karīparāśau pakṣaṃ nidhātuṃ prayojayet, viśiṣṭatamaśaktyutpādanārtham| hataṃ malaṃ purīṣaṃ kaphādayo'pi yasya sa tathā; tatra kaphe vamanameva, vamanātpakṣādeva virecanaṃ, yadāhuḥ“pakṣādvireko vāntasya”iti, virecanādapi pakṣādeva tauvarakaṃ tailaṃ, tasyāpi śodhanatvāt; etena peyādisasarjanakrameṇa sañjātabalastuvarakasneha pivedityarthaḥ | caturthabhaktāntarita iti pakṣādūrdhvaṃ prathame'hni sāyaṃprāta prakṛtibhojanadvayaṃ, dvitīye'hni prātarbhuktvā sāya bhojanaṃ na kārya, phalāmbumuṣṇodakaṃ vā pāyayet sāyaṃ bhojanasthāne, tatastṛtīye'hani laghukoṣṭhāya prāta sneha dadyāt, evaṃ caturthabhaktamantarita bhavatītyarthaḥ | tailasyāpi pibenmātrāṃ pāṇitalapramāṇā karṣapramāṇāmityarthaḥ | alehalavaṇamalpasnehalavaṇā, yatto nañ īṣadarthe | pakṣaṃ pariharet, 'krodhādīn' iti śeṣaḥ | mahāvīryo mahāprabhāvaḥ | para utkṛṣṭatamaḥ || 20-34 ||
97.35
sāntardhūma ityādi | taile tuvarakotthe | saindhavaṃ lavaṇam | añjanaṃ sroto'ñjanaṃ, tasyotpattisthānaṃ varṇasā sindhuśca mahānada; athavā varṇasodbhājanaparihārāya saindhavamuktaṃ, tena sindhumahyanadodbhavamañjanameva grāhyam | majjādikaṃ tritayamantardhūmena dagdham | etena tuvarakasya ṣaḍvidha prayoga uktaḥ; tadyathā-tailaṃ pañcāhikaprayogeṇa kuṣṭhahara eka, tathā tadeva khadirāmbusiddha viśiṣṭāvasthakuṣṭhe dvitīya, tathā tadeva sarpirmadhukhadirakaṣāyavidhinā tṛtīyaḥ, tathā paro'pi pañcāśadāhiko nasyaprayogo rāsāyanikaścaturthaḥ, majjaprayoga pañcama, tathāhi 'śodhayanti naraṃ pītā' ityādi, añjanaprayogaḥ ṣaṣṭha 'sāntardhūma' ityādi |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyā cikitsāsthāne trayodaśo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit