Sushruta Samhita 1.1: prathamo+adhyāyaḥ /
Suśrutasaṃhitā 1.1
- Language
- Sanskrit
prathamo+adhyāyaḥ /
1.1.1
athāto vedotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
1.1.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
1.1.3
atha khalu bhagavantamamaravaramṛṣigaṇaparivṛtamāśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsaṃ dhanvantarimaupadhenavavaitaraṇaurabhrapauṣkalāvata-†karavīryagopurarakṣitasuśrutaprabhṛtaya ūcuḥ //
1.1.4
bhagavan śārīramānasāgantuvyādhibhirvividhavedanābhighātopadrutān sanāthānapyanāthavadviceṣṭamānān vikrośataśca mānavānabhisamīkṣya manasi naḥ pīḍā bhavati teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārthamātmanaśca prāṇayātrārthaṃ pragāhitahetorāyurvedaṃ śrotumicchāma ihopadiśyamānaṃ atrā+āyattamaihikamāmuṣmikaṃ ca śreyaḥ tadbhagavantamupapannāḥ smaḥ śiṣyatveneti //
1.1.5
tānuvāca bhagavān svāgataṃ vaḥ sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāśca bhavanto vatsāḥ //
1.1.6
iha khalvāyurvedo nāmopāṅgamatharvavedasyānutpādyaivaprajāḥ ślokaśatasahasramadhyāyasahasraṃ ca kṛtavān svayambhūḥ tato+alpāyuṣṭvamalpamedhastvaṃ cālokya narāṇāṃ bhūyo+aṣṭadhā praṇītavān //
1.1.7
tadyathā śalyaṃ śālākyaṃ kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyaṃ agadatantraṃ rasāyanatantraṃ vājīkaraṇatantramiti //
1.1.8
athāsya pratyaṅgalakṣaṇasamāsaḥ /
1.1.8_2
tatra śalyaṃ nāma vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānavraṇaviniścayārthaṃ ca //
1.1.8_3
śālākyaṃ nāmordhvajatrugatānāṃ śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ vyādhīnāmupaśamanārthaṃ //
1.1.8_4
kāyacikītsā nāma sarvāṅgasaṃśritānāṃ vyādhīnāṃ jvara{O.atīsāra}raktapittaśoṣonmādāpasmārakuṣṭhamehātisārādīnāmupaśamanārtham //
1.1.8_5
bhūtavidyā nāma devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛpiśācanāgagrahādyupasṛṣṭacetasāṃ śāntikarmabaloharaṇādigrahopaśamanārtham //
1.1.8_6
kaumārabhṛtyaṃ nāma kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ duṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ca vyādhīnāmupaśamanārtham //
1.1.8_7
agadatantraṃ nāma sarpakīṭalūtāmūśikādidaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ vividhaviṣasaṃyogopaśamanārthaṃ ca //
1.1.8_8
rasāyanatantraṃ nāma vayaḥsthāpanamāyurmedhābalakaraṃ rogāpaharaṇasamarthaṃ ca //
1.1.8_9
vājīkaraṇatantraṃ nāmālpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāmāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthaṃ ca //
1.1.9
evamayamāyurvedo+aṣṭāṅga upadiśyate atra kasmai kimucyatāmiti //
1.1.10
ta ūcuḥ asmākaṃ sarveṣāmeva śalyajñānaṃ mūlaṃ kṛtvopadiśatu bhagavāniti //
1.1.11
sa uvācaivamastviti //
1.1.12
ta ūcurbhūyo+api bhagavantam asmākamekamatīnāṃ matamabhisamīkṣya suśruto bhagavantaṃ prakṣyati asmai copadiśyamānaṃ vayamapyupadhārayiṣyāmaḥ //
1.1.13
sa hovācaivamastviti //
1.1.14
vatsa suśruta iha khalvāyurvedaprayojanaṃ vyādhyupasṛṣṭānāṃ vyādhiparimokaṣaḥ svasthasya rakṣaṇaṃ ca //
1.1.15
āyurasmin vidyate+anena vā+āyurvindatītyāyurvedaḥ //
1.1.16
tasyāṅgavaramādyaṃ pratyakṣāgamānumānopamānairaviruddhamucyamānamupadharaya //
1.1.17
etaddhyaṅgaṃ prathamaṃ prāgabhighātavraṇasaṃrohāt yajñaśiraḥsandhānācca / śrūyate hi yathā rudreṇa yajñasya śiraśchinnamiti tato devā aśvināvabhigamyocuḥ bhagavantau naḥ śreṣṭhatamau yuvāṃ bhaviṣyathaḥ bhavadbhyāṃ yajñasyaśeraḥ sandhātavyamiti / tāvūcaturevamastviti / atha tayorarthe devā indraṃ yajñabhagena prāsādayan / tābhyāṃ yajñasya śiraḥ saṃhitam iti //
1.1.18
aṣṭāsvapi cāyurvedatantreṣvetadevādhikamabhimataṃ āmāśukriyākaraṇādyantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyācca //
1.1.19
tadidaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ vṛttikaraṃ ceti //
1.1.20
brahmā provāca tataḥ prajāpatiradhijage tasmādaśvinau aśvibhyāmindraḥ indrādaḥaṃ mayā tviha pradeyamarthibhyaḥ prajāhitahetoḥ //
1.1.21
bhavati cātra
1.1.21_2
ahaṃ hi dhanvantarirādidevo jarārujāmṛtyuharo+amarāṇām /
1.1.21_3
śalyāṅgamaṅgairaparairupetaṃ prāpto+asmi gāṃ bhūya ihopadeṣṭum //
1.1.22
asmin śāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ityucyate / tasmin kriyā so+adhiṣṭhānaṃ kasmāt lokasya dvaividhyāt loko hi dvividhaḥ sthāvaro jaṅgamaśca dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaśca tadbhūyastvāt pañcātmako vā tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajarāyujāṇḍajodbhijjasaṃjñaḥ tatra puruṣaḥ pradhānaṃ tasyopakaraṇamanyat tasmāt puruṣo+adhiṣṭhānam //
1.1.23
tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya ucyante //
1.1.24
te caturvidhāḥ āgantavaḥ śārīrāḥ mānasāḥ svābhāvikāśceti //
1.1.25
teṣāmāgantavo+abhighātanimittāḥ //
1.1.25_2
śārīrāstvannapānamūlā vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ //
1.1.25_3
mānasāstu krodhaśokabhayaharṣaviṣāderṣyābhyasūyādainyamātsaryakāmalobhaprabhṛtaya icchādveṣabhedairbhavanti //
1.1.25_4
svābhāvikāstu kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛtayaḥ //
1.1.26
ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānāḥ //
1.1.27
teṣāṃ saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyakprayuktā nigrahahetavaḥ //
1.1.28
prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca sa ṣaṭsu raseṣvāyattaḥ rasāḥ punardravyāśrayāḥ dravyāṇi punaroṣadhayaḥ / tāstu dvividhāḥ sthāvarā jaṅgamāśca //
1.1.29
tāsāṃ sthāvarāścaturvidhāḥ vanaspatayo vṛkṣā vīrudha oṣadhaya iti / tāsu apuṣpāḥ phalavanto vanaspatayaḥ puṣpaphalavanto vṛkṣāḥ pratānavatyaḥ stambinyaśca vīrudhaḥ phalapākaniṣṭhā oṣadhaya iti //
1.1.30
jaṅgamāḥ khalvapi catuvidhāḥ jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāḥ / tatra paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo+aṇḍajāḥ kṛmikīṭapipīlikāprabhṛtayaḥ svedajāḥ indragopamaṇḍūkaprabhṛtaya udbhijjāḥ //
1.1.31
tatra sthāvarebhyastvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryāsasvarasādayaḥ prayojanavantaḥ jaṅgamebhyaścarmanakharomarudhirādayaḥ //
1.1.32
pārthivāḥ suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmṛtkapālādayaḥ //
1.1.33
kālakṛtāḥ pravātanivātātapacchāyājyotsnātamaḥśītoṣṇavarṣāhorātrapakṣamāsartvayanādayaḥ saṃvatsaraviśeṣāḥ //
1.1.34
ta ete svabhāvata eva doṣāṇāṃ sañcayaprakopapraśamapratīkārahetavaḥ prayojanavantaśca //
1.1.35
bhavanti cātra ślokāḥ
1.1.35_2
śārīrāṇāṃ vikārāṇāmeṣa vargaścatuvidhaḥ /
1.1.35_3
prakope praśame caiva heturuktaścikitsakaiḥ //
1.1.36
āgantavastu ye rogāste dvidhā nipatanti hi /
1.1.36_2
manasyanye śarīre+anye teṣāṃ tu dvividhā kriyā //
1.1.37
śarīrapatitānāṃ tu śārīravadupakramaḥ /
1.1.37_2
mānasānāṃ tu śabdādiriṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ //
1.1.38
evametat puruṣo vyādhirauṣadhaṃ kriyākāla iti catuṣṭayaṃ samāsena vyākhyātam / tatra puruṣagrahaṇāttatsaṃbhavadravyasamūho bhūtādiruktastadaṅgapratyaṅgavikalpāśca tvaṅnāṃsāsthisirāsnāyuprabhṛtayaḥ vyādhigrahaṇādvātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ sarva eva vyādhayo vyākhyātāḥ oṣadhagrahaṇāddravyarasaguṇavīryavipākānāmādeśaḥ kriyāgrahaṇācchedyādīni snehādīni ca karmāṇi vyākhyātāni kālagrahaṇāt savakriyākālānāmādeśaḥ //
1.1.39
bhavati cātra /
1.1.39_2
bījaṃ cikitsitasyaitatsamāsena prakīrtitam /
1.1.39_3
saviṃśamadhyāyaśatamasya vyākhyā bhaviṣyati //
1.1.40
tacca saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu sūtranidānaśārīracikitsitakalpeṣvarthavaśāt saṃvibhajya uttare tantre śeṣānarthān vyākhyāsyāmaḥ //
1.1.41
bhavati cātra /
1.1.41_2
svayambhuvā proktamidaṃ sanātanaṃ paṭheddhi yaḥ kāśipatiprakāśitam /
1.1.41_3
sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpairasukṣaye śakrasalokatāṃ vrajet //
1.1.41_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vedotpattirnāma prathamo+adhyāyaḥ //
Commentaries (2)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Linked texts (3)
- Āyurvedadīpikā (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya) — Sanskrit
- Āyurvedīya Hitopadeśa — Raṇajitrāya Desāī, Sanskrit
- Anupānadarpaṇa — Jñānasarāmaśarman, Sanskrit
Discussed in (11)
- A History of Indian Medical Literature — Meulenbeld 1999, English
- A History of Indian Philosophy — Dasgupta 1922, English
- Indian Medicine (Medicin), translated by C. G. Kashikar — Jolly & Kashikar 1901, English
- A Concise History of Science in India — Bose et al. 1971, English
- A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. — Ray 1902, English
- Indische Paläographie von circa 350 a. Chr. – circa 1300 p. Chr. — Bühler 1896, German
- Vanaspati: Plants and Plant-Life as in Indian Treatises and Traditions — Majumdar 1927, English
- History of Indian Medicine, containing Notices, Biographical and Bibliographical, of the Āyurvedic Physicians and their Works on Medicine — Mukhopadhyaya 1923, English
- The Surgical Instruments of the Hindus, with a Comparative Study of the Surgical Instruments of the Greek, Roman, Arab and the Modern European Surgeons — Mukhopadhyaya 1913, English
- The Classical Doctrine of Indian Medicine: Its Origins and its Greek Parallels — Filliozat 1949, English
- Hindu Medicine — Zimmer 1948, English