Sushruta Samhita 5: Kalpasthāna
Suśrutasaṃhitā 5
- Language
- Sanskrit
Contents
- 5.1 prathamo+adhyāyaḥ/ — 86 parts
- 5.2 dvitīyo+adhyāyaḥ/ — 57 parts
- 5.3 tṛtīyo+adhyāyaḥ/ — 45 parts
- 5.4 caturtho+adhyāyaḥ/ — 46 parts
- 5.5 pañcamo+adhyāyaḥ/ — 87 parts
- 5.6 ṣaṣṭho+adhyāyaḥ/ — 33 parts
- 5.7 saptamo+adhyāyaḥ/ — 66 parts
- 5.8 aṣṭamo+adhyāyaḥ/ — 145 parts
kalpasthānam
prathamo+adhyāyaḥ/
5.1.1
athāto+annapānarakṣakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
5.1.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
5.1.3
dhanvantariḥ kāśipatistapodharmabhṛtāṃ varaḥ/
suśrutaprabhṛtīñchiṣyāñchaśāsāhataśāsanaḥ//
5.1.4
ripavo vikramākrāntā ye ca sve kṛtyatāṃ gatāḥ/
sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśam//
5.1.5
viṣairnihanyurnipuṇaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ/
striyo vā vividhān yogān kadācitsubhagecchayā//
5.1.6
viṣakanyopayogādvā kṣaṇājjahyādasūnnaraḥ/
tasmādvaidyena satataṃ viṣādrakṣyo narādhipaḥ//
5.1.7
yasmācca ceto+anityatvamaśvavat prathitaṃ nṛṇām/
na viśvasyāttato rājā kadācidapi kasyacit//
5.1.8
kulīnaṃ dhārmikaṃ snigdhaṃ subhṛtaṃ saṃtatotthitam/
alubdhamaśaṭhaṃ bhaktaṃ kṛtajñaṃ priyadarśanam//
5.1.9
krodhapāruṣyamātsaryamāyālasyavivarjitam/
jitendriyaṃ kṣamāvantaṃ śuciṃ śīladayānvitam//
5.1.10
medhāvinamasaṃśrāntamanuraktaṃ† hitaiṣiṇam/
paṭuṃ pragalbhaṃ nipuṇaṃ dakṣamālasyavarjitam†//
5.1.11
pūrvoktaiśca guṇairyuktaṃ nityaṃ sannihitāgadam/
mahānase prayuñjīta vaidyaṃ tadvidyapūjitam//
5.1.12
praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṇḍaṃ mahacchuci/
sajālakaṃ gavākṣāḍhyamāptavarganiṣevitam//
5.1.13
vikakṣasṛṣṭasaṃsṛṣṭaṃ savitānaṃ kṛtārcanam/
parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhaveccāpi mahānasam//
5.1.14
tatrādhyakṣaṃ niyuñjīta prāyo vaidyaguṇānvitam/
śucayo dakṣiṇā dakṣā vinītāḥ priyadarśanāḥ//
5.1.15
saṃvibhaktāḥ sumanaso nīcakeśanakhāḥ sthirāḥ/
snātā dṛḍhaṃ saṃyaminaḥ kṛtoṣṇīṣāḥ susaṃyatāḥ//
5.1.16
tasya cājñāvidheyāḥ syurvividhāḥ parikarmiṇaḥ/
āhārasthitayaścāpi bhavanti prāṇino yataḥ//
5.1.17
tasmānmahānase vaidyaḥ pramādarahito bhavet/
māhānasikavoḍhāraḥ saupaudanikapaupikāḥ//
5.1.18
bhaveyurvaidyavaśagā ye cāpyanye+atra kecana/
iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ//
5.1.19
vidyādviṣasya dātāramebhirliṅgaiśca buddhimān/
na dadātyuttaraṃ pṛṣṭo vivakṣan mohameti ca//
5.1.20
apārthaṃ bahu saṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat/
sphoṭayatyaṅgulīrbhūmimakasmādvilikheddhaset//
5.1.21
vepathurjāyate tasya trastaścānyo+anyamīkṣate/
†kṣāmo vivarṇavaktraśca nakhaiḥ kiñcicchinattyapi//
5.1.22
ālabhetāsakṛddīnaḥ kareṇa ca śiroruhān/
niryiyāsurapadvārairvīkṣate ca punaḥ punaḥ//
5.1.23
vartate viparītaṃ tu viṣadātā vicetanaḥ/
kecidbhayāt pārthivasya tvaritā vā tadājñayā//
5.1.24
asatāmapi santo+api ceṣṭāṃ kurvanti mānavāḥ/
tasmāt parīkṣaṇaṃ kāryaṃ bhṛtyānāmādṛtairnṛpaiḥ//
5.1.25
anne pāne dantakāṣṭhe tathā+abhyaṅge+avalekhane/
utsādane kaṣāye ca pariṣeke+anulepane//
5.1.26
srukṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca/
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājinām//
5.1.27
viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu nasyadhūmāñjanādiṣu/
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāmapyanantaram//
5.1.28
nṛpabhaktādbaliṃ nyastaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti ye/
tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ//
5.1.29
hutabhuk tena cānnena bhṛśaṃ caṭacaṭāyate/
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ//
5.1.30
bhinnārcistīkṣṇadhūmaśca nacirāccopaśāmyati/
cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣiprameva tu//
5.1.31
dṛṣṭvā+annaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyante jīvajīvakāḥ/
kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ krauñcastu madamṛcchati//
5.1.32
hṛṣyenmayūra udvignaḥ krośataḥ śukasārike/
haṃsaḥ kṣveḍati cātyarthaṃ bhṛṅgarājastu kūjati//
5.1.33
pṛṣato visṛjatyaśruṃ viṣṭhāṃ muñcati markaṭaḥ/
sannikṛṣṭāṃstataḥ kuryādrājñastān mṛgapakṣiṇaḥ//
5.1.34
veśmano+atha vibhūṣārthaṃ rakṣārthaṃ cātmanaḥ sadā/
upakṣiptasya cānnasya bāṣpeṇordhvaṃ prasarpatā//
5.1.35
hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhaṃ ca jāyate/
tatra nasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjaṃ naladaṃ madhu//
5.1.36
kuryācchirīṣarajanīcandanaiśca pralepanam/
hṛdi candanalepastu tathā sukhamavāpnuyāt//
5.1.37
pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhaśātaṃ karoti ca/
atra pralepaḥ śyāmendragopāsomotpalāni ca//
5.1.38
sa cet pramādānmohādvā tadannamupasevate/
aṣṭhīlāvattato jihvā bhavatyarasavedinī//
5.1.39
tudyate dahyate cāpi śleṣmā cāsyāt prasicyate/
tatra bāṣperitaṃ karma yacca syāddāntakāṣṭhikam//
5.1.40
mūrcchāṃ chardimatīsāramādhmānaṃ dāhavepathū/
indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ kuryādāmāśayaṃ gatam//
5.1.41
tatrāśu madanālābubimbīkośātakīphalaiḥ/
chardanaṃ dadhyudaśvidbhyāmathavā taṇḍulāmbunā//
5.1.42
dāhaṃ mūrcchāmatīsāraṃ tṛṣṇāmindriyavaikṛtam/
āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāśayaṃ gatam//
5.1.43
virecanaṃ sasarpiṣkaṃ tatroktaṃ nīlinīphalam/
dadhnā dūṣīviṣāriśca peyo vā madhusaṃyutaḥ//
5.1.44
dravadravyeṣu sarveṣu kṣīramadyodakādiṣu/
bhavanti vividhā rājyaḥ phenabudbudajanma ca//
5.1.45
chāyāścātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ/
bhavanti yamalāśchidrāstanvyo vā vikṛtāstathā//
5.1.46
śākasūpānnamāṃsāni klinnāni virasāni ca/
sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhāni bhavanti ca//
5.1.47
gandhavarṇarasairhīnāḥ sarve bhakṣyāḥ phalāni ca/
pakvānyāśu viśīryante pākamāmāni yānti ca//
5.1.48
viśīryate kūrcakastu dantakāṣṭhagate viṣe/
jihvādantauṣṭhamāṃsānāṃ śvayathuścopajāyate//
5.1.49
athāsya dhātakīpuṣpapathyājambūphalāsthibhiḥ/
sakṣaudraiḥ pracchite śophe kartavyaṃ pratisāraṇam//
5.1.50
athāvā+aṅkoṭhamūlāni tvacaḥ saptacchadasya vā/
śirīṣamāṣakā vā+api sakṣaudrāḥ pratisāraṇam//
5.1.51
jihvānirlekhavalau dantakāṣṭhavadādiśet/
picchilo bahulo+abhyaṅgo vivarṇo vā viṣānvitaḥ//
5.1.52
sphoṭajanmarujāsrāvatvakpākaḥ svedanaṃ jvaraḥ/
daraṇaṃ cāpi māṃsānāmabhyaṅge viṣasaṃyute//
5.1.53
tatra śītāmbusiktasya kartavyamanulepanam/
candanaṃ tagaraṃ kuṣṭhamuśīraṃ veṇupatrikā//
5.1.54
somavallyamṛtā śvetā padmaṃ kālīyakaṃ tvacam/
kapittharasamūtrābhyāṃ pānametacca yujyate//
5.1.55
utsādane parīṣeke kaṣāye cānulepane/
śayyāvastratanutreṣu jñeyamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ//
5.1.56
keśaśātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaśca rudhirāgamaḥ/
granthijanmottamāṅgeṣu viṣajuṣṭe+avalekhane//
5.1.57
pralepo bahuśastatra bhavitāḥ kṛṣṇamṛttikāḥ/
ṛṣyapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ//
5.1.58
gomayasvaraso vā+api hito vā mālatīrasaḥ/
raso mūṣikaparṇyā vā dhūmo vā+agārasaṃbhavaḥ//
5.1.59
śiro+abhyaṅgaḥ śirastrāṇaṃ snānamuṣṇīṣameva ca/
srajaśca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayedavalekhanāt//
5.1.60
mukhālepe mukhaṃ śyāvaṃ yuktamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ/
padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ kaṇṭakaiścopacīyate//
5.1.61
tatra kṣaudraghṛtaṃ pānaṃ pralepaścandanaṃ ghṛtam/
payasyā madhukaṃ phañjī bandhujīvaḥ punarnavā//
5.1.62
asvāsthyaṃ kuñjarādīnāṃ lālāsrāvo+akṣiraktatā/
sphikpāyumeḍhramuṣkeṣu yātuśca sphoṭasaṃbhavaḥ//
5.1.63
tatrābhyaṅgavadeveṣṭā yātṛvāhanayoḥ kriyā/
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śirorukkaphasṃsravaḥ//
5.1.64
nasyadhūmagate liṅgamindiryāṇāṃ ca vaikṛtam/
tatra dugdhairgavādīnāṃ sarpiḥ sātiviṣaiḥ śṛtam//
5.1.65
pāne nasye ca saśvetaṃ hitaṃ samadayantikam/
gandhahānirvivarṇatvaṃ puṣpāṇāṃ mlānatā bhavet//
5.1.66
jighrataśca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇe ca locane/
tatra bāṣperitaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtam//
5.1.67
karṇatailagate śrotravaiguṇyaṃ śophavedane/
karṇasrāvaśca tatrāśu kartavyaṃ pratipūraṇam//
5.1.68
svaraso bahuputrāyāḥ saghṛtaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ/
somavalkarasaścāpi suśīto hita iṣyate//
5.1.69
aśrūpadeho dāhaśca vedanā dṛṣṭivibhramaḥ/
añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhavedāndhyamathāpi ca//
5.1.70
tatra sadyo ghṛtaṃ peyaṃ tarpaṇaṃ ca samāgadham/
añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varuṇasya ca//
5.1.71
muṣkakasyājakarṇasya pheno gopittasaṃyutaḥ/
kapitthameṣaśṛṅgyośca puṣpaṃ bhallātakasya vā//
5.1.72
ekaikaṃ kārayet puṣpaṃ bandhūkāṅkoṭayorapi/
śophaḥ srāvastathā svāpaḥ pādayoḥ sphoṭajanma ca//
5.1.73
bhavanti viṣajuṣṭābhyāṃ pādukābhyāmasaṃśayam/
upānatpādapīṭhāni pādukāvat prasādhayet//
5.1.74
bhūṣaṇāni hatārcīṃṣi na vibhānti yathā purā/
svāni sthānāni hanyuśca dāhapākāvadāraṇaiḥ//
5.1.75
pādukābhūṣaṇeṣūktamabhyaṅgavidhimācaret/
viṣopasargo bāṣpādirbhūṣaṇānto ya īritaḥ//
5.1.76
samīkṣyopadravāṃstasya vidadhīta cikitsitam/
mahāsugandhimagadaṃ yaṃ pravakṣyāmi taṃ bhiṣak//
5.1.77
pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca/
virecanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca//
5.1.78
sirāśca vyadhayet kṣipraṃ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi/
mūsikā+ajaruhā vā+api haste baddhā tu bhūpateḥ//
5.1.79
karoti nirviṣaṃ sarvamannaṃ viṣasamāyutam/
hṛdayāvaraṇaṃ nityaṃ kuryācca mitramadhyagaḥ//
5.1.80
pibedghṛtamajeyākhyamamṛtākhyaṃ ca buddhimān/
sarpirdadhi payaḥ kṣaudraṃ pibedvā śītalaṃ jalam//
5.1.81
mayūrānnakulān godhāḥ pṛṣatān hariṇānapi/
satataṃ bhakṣayeccāpi rasāṃsteṣāṃ pibedapi//
5.1.82
godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca buddhimān/
dadyāt supiṣṭāṃ pālindīṃ madhukaṃ śarkarāṃ tathā//
5.1.83
śarkarātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe/
pārṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ//
5.1.84
sakṣaudraḥ saghṛtaścaiva śimbīyūṣo hitaḥ sadā/
viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni buddhimān//
5.1.85
pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasāmbubhiḥ/
chardayedguptahṛdayo bhakṣitaṃ yadi vai viṣam//
5.1.85_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne+annapānarakṣākalpo nāma prathamo+adhyāyaḥ//
dvitīyo+adhyāyaḥ/
5.2.1
athātaḥ sthāvaraviṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
5.2.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
5.2.3
sthābaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣamucyate/
5.2.3_1
daśādhiṣṭhānamādyaṃ tu dvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam//
5.2.4
mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca/
niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ//
5.2.5
tatra klītakāśvamāraguñjāsugandhagargarakakaraghāṭavidyucchikhāvijayānītyaṣṭau mūlaviṣāṇi; viṣapatrikālambāvaradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi; kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇukakhadyotakacarmarībhagandhāsarpaghātinandanasārapākānīti dvādaśa phalaviṣāṇi; vetrakādambavallījakarasbhamahākarambhāṇi pañca puṣpaviṣāṇi; antrapācakakartarīyasaurīyakakaraghāṭakarambhanandananārācakāni sapta tvaksāraniryāsaviṣāṇi; kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi; phenāśma(bhasma)haritālaṃ ca dve dhātuviṣe; kālakūṭavatsanābhasarṣapapālakakardamakavairāṭakamustakaśṛṅgīviṣaprapuṇḍarīkamūlakahālāhalamahāviṣakarkaṭakānīti trayodaśa kandaviṣāṇi; ityevaṃ pañcapañcāśat sthāvaraviṣāṇi bhavanti//
5.2.6
catvāri vatsanābhāni mustake dve prakīrtite
ṣaṭ caiva sarṣapāṇyāhuḥ śeṣāṇyekaikameva tu//
5.2.7
udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca/
jṛmbhāṅgodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣeṇa tu//
5.2.8
muṣkaśophaḥ phalaviṣairdāho+annadveṣa eva ca/
bhavet puṣpaviṣaiśchardirādhmānaṃ moha eva ca//
5.2.9
tvaksāraniryāsaviṣairupayuktairbhavanti hi/
āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ//
5.2.10
phenāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhedo gurujihvatā/
hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣairmūrcchā dāhaśca tāluni//
5.2.11
prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇyetāni nirdiśet/
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣāṃ vakṣyāmi vistaram//
5.2.12
sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuḥ stambha eva ca/
grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtranetratā//
5.2.13
sarṣape vātavaiguṇyamānāho granthijanma ca/
grīvādaurbalyavāksaṅgau pālake+anumatāviha//
5.2.14
prasekaḥ kardamākhyena viṅbhedo netrapītatā/
vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaśca jāyate//
5.2.15
gātrastambho vepathuśca jāyate mustakena tu/
śṛṅgīviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ//
5.2.16
puṇḍarīkeṇa raktatvamakṣṇorvṛddhistathodare/
vaivarṇyaṃ mūlakaiśchardirhikkāśophapramūḍhatāḥ//
5.2.17
cireṇocchvasiti śyāvo naro hālāhalena vai/
mahāviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodgamau bhṛśam//
5.2.18
karkaṭenotpatatyūrdhvaṃ hasan dantān daśatyapi/
kandajānyugravīryāṇi pratyuktāni trayodaśa//
5.2.19
sarvāṇi kuśalairjñeyānyetāni daśabhirguṇaiḥ/
rūkṣamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmamāśuvyavāyi ca//
5.2.20
vikāśi viśadaṃ caiva laghvapāki ca tat smṛtam/
tadraukṣyāt kopayedvāyumauṣṇyāt pittaṃ saśoṇitam//
5.2.21
matiṃ ca mohayettaikṣṇyānmarmabandhān chinatti ca/
śarīrāvayavān saukṣmyāt praviśedvikaroti ca//
5.2.22
āśutvādāśu taddhanti vyavāyāt prakṛtiṃ bhajet/
kṣapayecca vikāśitvāddoṣāndhātūnmalānapi//
5.2.23
vaiśadyādatiricyeta duścikitsyaṃ ca lāghavāt/
durharaṃ cāvipākitvāttasmāt kleśayate ciram//
5.2.24
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ yacca kṛtrimaṃ cāpi yadviṣam/
sadyo vyāpādayettattu jñeyaṃ daśaguṇānvitam//
5.2.25
yat sthāvaraṃ jaṅgamakṛtrimaṃ vā dehādaśeṣaṃ yadanirgataṃ tat/
jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā//
5.2.26
svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti/
vīryālpamāvānna nipātayettat kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi//
5.2.27
tenārdito bhinnapurīṣavarṇo vigandhavairasyamukhaḥ pipāsī/
mūrcchan vaman gadgadavāgviṣaṇṇo bhavecca duṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ//
5.2.28
āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe+anilapittarogī/
bhavennaro dhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ//
5.2.29
sthitaṃ rasādiṣvathavā yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān/
kopaṃ ca śītāniladurdineṣu yātyāśu pūrvaṃ śṛṇu tatra rūpam//
5.2.30
nidrā gurutvaṃ ca vijṛmbhaṇaṃ ca viśleṣaharṣāvathavā+aṅgamardaḥ/
tataḥ karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhamohān//
5.2.31
dhātukṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ dakodaraṃ chardimathātisāram/
vaivarṇyamūrcchāviṣamajvarān vā kuryāt pravṛddhāṃ prabalāṃ tṛṣāṃ vā//
5.2.32
unmādamanyajjanayettathā+anyadānāhamanyat kṣapayecca śukram/
gādgadyamanyajjanayecca kuṣṭhaṃ tāṃstān vikārāṃśca bahuprakārān//
5.2.33
dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ/
yasmāddūṣayate dhātūn tasmāddūṣīviṣaṃ smṛtam//
5.2.34
sthāvarasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇām/
śyāvā jihvā bhavetstabdhā mūrcchā śvāsaśca jāyate//
5.2.35
dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujastathā/
viṣamāmāśayaprāptaṃ kurute hṛdi vedanām//
5.2.36
tāluśoṣaṃ tṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam/
durvarṇe harite śūne jāyete cāsya locane//
5.2.37
pakvāmāśayayostodo hikkā kāso+antrakūjanam/
caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam//
5.2.38
kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca pañcame/
sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā//
5.2.39
ṣaṣṭhe prajñāpraṇāśaśca bhṛśaṃ cāpyatisāryate/
skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sannirodhaśca saptame//
5.2.40
prathame viṣavege tu vānte śītāmbusecitam/
agadaṃ madhusarpirbhyāṃ pāyayeta samāyutam//
5.2.41
dvitīye pūrvavadvāntaṃ pāyayettu virecanam/
tṛtīye+agadapānaṃ tu hitaṃ nasyaṃ tathā+añjanam//
5.2.42
caturthe snehasaṃmiśraṃ pāyayetāgadaṃ bhiṣak/
pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktaṃ pradāpayet//
5.2.43
ṣaṣṭhe+atīsāravat siddhiravapīḍaśca saptame/
mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet//
5.2.44
vegāntare tvanyatame kṛte karmaṇi śītalām/
yavāgūṃ saghṛtakṣaudrāmimāṃ dadyādviṣāpahām//
5.2.45
koṣātakyo+agnikaḥ pāṭhāsūryavallyamṛtābhayāḥ/
śirīṣaḥ kiṇihī śelurgiryāhvā rajanīdvayam//
5.2.46
punarnave hareṇuśca trikaṭuḥ sārive balā/
eṣāṃ yavāgūrniṣkvāthe kṛtā hanti viṣadvayam//
5.2.47
madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadradāru hareṇavaḥ/
punnāgailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ sitā//
5.2.48
viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgurdhyāmakaṃ tathā/
haridre dve bṛhatyau ca sārive ca sthirā sahā//
5.2.49
kalkaireṣāṃ ghṛtaṃ siddhamajeyamiti viśrutam/
viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghramevājitaṃ kvacit//
5.2.50
dūṣīviṣārtaṃ susvinnamūrdhvaṃ cādhaśca śodhitam/
pāyayetāgadaṃ nityamimaṃ dūṣiviṣāpaham//
5.2.51
pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī śāvaraḥ paripelavam/
suvarcikā sasūkṣmailā toyaṃ kanakagairikam//
5.2.52
kṣaudrayukto+agado hyeṣa dūṣīviṣamapohati/
nāmnā dūṣīviṣāristu na cānyatrāpi vāryate//
5.2.53
jvare dāhe ca hikkāyāmānāhe śukrasaṃkṣaya/
śophe+atisāre mūrcchāyāṃ hṛdroge jaṭhare+api ca//
5.2.54
unmāde vepathau caiva ye cānye syurupadravāḥ/
yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnairauṣadhaiḥ kriyām//
5.2.55
sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ savatsarotthitam/
dūṣīviṣamasādhyaṃ tu kṣīṇasyāhitasevinaḥ//
5.2.55_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sthāvaraviṣavijñānīyo nāma dvitīyo+adhyāyaḥ //2//
tṛtīyo+adhyāyaḥ/
5.3.1
athāto †jaṅgamaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
5.3.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
5.3.3
jaṅgamasya viṣasyoktānyadhiṣṭhānāni ṣoḍaśa/
samāsena mayā yāni vistarasteṣu vakṣyate//
5.3.4
tatra dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṃśaviśardhitatuṇḍāsthipittaśūkaśavānīti†//
5.3.5
tatra dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā divyāḥ sarpāḥ, bhaumāstu daṃṣṭrāviṣāḥ, mārjāraśvavānaramakaramaṇḍūkapākamatsyagodhāśambūkapracalākagṛhagodhikācatuṣpādakīṭāstathā+anye daṃṣṭrānakhaviṣāḥ, cipiṭapicciṭakakaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭakauṇḍinyakāḥ śakṛnmūtraviṣāḥ, mūṣikāḥ śukraviṣāḥ, lūtā †lālāmūtrapurīṣamukhasandaṃśanakhaśukrārtavaviṣāḥ, vṛścikaviśvambharavaraṭīrājīvamatsyocciṭiṅgāḥ samudravṛścikāścāla(ra)viṣāḥ, citraśiraḥsarāvakurdiśatadārukārimedakasārikāmukhā mukhasandaṃśaviśardhitamūtrapurīṣaviṣāḥ, makṣikākaṇabhajalāyukā mukhasandaṃśaviṣāḥ, viṣahatāsthi sarpakaṇṭakavaraṭīmatsyāsthi cetyasthiviṣāṇi, śakulīmatsyaraktarājivarakī(ṭī)matsyāśca pittaviṣāḥ, sūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavaraṭīśatapadīśūkavalabhikāśṛṅgibhramarāḥ śūkatuṇḍaviṣāḥ, kīṭasarpadehā gatāsavaḥ śavaviṣāḥ; śeṣāstvanuktā mukhasandaṃśaviṣeṣveva gaṇayitavyāḥ//
5.3.6
bhavanti cātra rājño+arideśe ripavastṛṇāmbumārgānnadhūmaśvasanān viṣeṇa/
saṃdūṣayantyebhiratipraduṣṭān vijñāya liṅgairabhiśodhayettān//
5.3.7
duṣṭaṃ jalaṃ picchilamugragandhi phenānvitaṃ rājibhirāvṛtaṃ ca/
maṇḍūkamatsyaṃ mriyate vihaṅgā mattāśca sānūpacarā bhramanti//
5.3.8
majjanti ye cātra narāśvanāgāste chardimohajvaradāhaśophān/
ṛcchanti(gacchanti) teṣāmapahṛtya †doṣān duṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta//
5.3.9
dhavāśvakarṇāsanapāribhadrān sapāṭalān siddhakamokṣakau ca/
dagdhvā sarājadrumasomavalkāṃstadbhasma śītaṃ vitaret saraḥsu//
5.3.10
bhasmāñjaliṃ cāpi ghaṭe nidhāya viśodhayedīpsitamevamambhaḥ/
kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitaṃ tu †śilātalaṃ tīrthamatheriṇaṃ vā//
5.3.11
spṛśanti gātreṇa tu yena yena govājināgoṣṭrakharā narā vā/
tacchūnatāṃ yāstyatha dahyate ca viśīryate romanakhaṃ tathaiva//
5.3.12
tatrāpyanantāṃ saha sarvagandhaiḥ piṣṭvā surābhirviniyojya mārgam/
siñcet payobhiḥ sumṛdanvitaistaṃ viḍaṅgapāṭhākaṭabhījalairvā//
5.3.13
tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu sīdanti mūrcchanti vamanti cānye/
viḍbhedamṛcchantyathavā mriyante teṣāṃ cikitsāṃ praṇayedyathoktām//
5.3.14
viṣāpahairvā+apyagadairvilipya vādyāni citrāṇyapi vādayeta/
tāraḥ sutāraḥ sasurendragopaḥ sarvaiśca tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ//
5.3.15
pittena yuktaḥ kapilānvayena vādyapralepo vihitaḥ praśastaḥ/
vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃ viṣāṇi ghorāṇyapi yāni †santi//
5.3.16
dhūme+anile vā viṣasaṃprayukte khagāḥ śramārtāḥ prapatanti bhūmau/
kāsapratiśyāyaśirorujaśca bhavanti tīvrā nayanāmayāśca//
5.3.17
lākṣāharidrātiviṣābhayābdahareṇukailādalavakrakuṣṭham/
priyaṅgukāṃ cāpyanale nidhāya dhūmānilau cāpi viśodhayeta//
5.3.18
prajāmimāmātmayonerbrahmaṇaḥ sṛjataḥ kila/
akarodasuro vighnaṃ kaiṭabho nāma darpitaḥ//
5.3.19
tasya kruddhasya vai vaktrādbrahmaṇastejaso nidheḥ/
krodho vigrahavān bhūtvā nipapātātidāruṇaḥ//
5.3.20
sa taṃ dadāha garjantamantakābhaṃ mahābalam/
tato+asuraṃ ghātayitvā tattejo+avardhatādbhutam//
5.3.21
tato viṣādo devānāmabhavattaṃ nirīkṣya vai/
viṣādajananatvācca viṣamityabhidhīyate//
5.3.22
tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ śeṣaṃ tadā taṃ krodhamīśvaraḥ/
vinyastavān sa bhūtesu sthāvareṣu careṣu ca//
5.3.23
yathā+avyaktarasaṃ toyamantarīkṣānmahīgatam/
teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ taṃ taṃ niyacchati//
5.3.24
evameva viṣaṃ yadyaddravyaṃ vyāpyāvatiṣṭhate/
svabhavādeva taṃ tasya rasaṃ samanuvartate//
5.3.25
viṣe yasmādguṇāḥ sarve tīkṣṇāḥ prāyeṇa santi hi/
viṣaṃ sarvamato jñeyaṃ sarvadoṣaprakopaṇam//
5.3.26
te tu vṛttiṃ prakupitā jahati svāṃ viṣārditāḥ/
nopayati viṣaṃ pākamataḥ prāṇān ruṇaddhi ca//
5.3.27
śleṣmaṇā++āvṛtamārgatvāducchvāso+asya nirudhyate/
visaṃjñaḥ sati jīve+api tasmāttiṣṭhati mānavaḥ//
5.3.28
śukravat sarvasarpāṇāṃ viṣaṃ sarvaśarīragam/
kruddhānāmeti cāṅgebhyaḥ śukraṃ nirmanthanādiva//
5.3.29
teṣāṃ baḍiśavaddaṃṣṭrāstāsu sajjati cāgatam/
anudvṛttā viṣaṃ tasmānna muñcanti ca bhoginaḥ//
5.3.30
yasmādatyarthamuṣṇaṃ ca tīkṣṇaṃ ca paṭhitaṃ viṣam/
ataḥ sarvaviṣeṣūktaḥ pariṣekastu śītalaḥ//
5.3.31
mandaṃ kīṭeṣu nātyuṣṇaṃ bahuvātakaphaṃ viṣam/
ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate//
5.3.32
kīṭairdaṣṭānugraviṣaiḥ sarpavat samupācaret/
svabhāvādeva tiṣṭhettu prahārādaṃśayorviṣam//
5.3.33
vyāpya sāvayavaṃ dehaṃ digdhaviddhāhidaṣṭayoḥ/
laulyādviṣānvitaṃ māṃsaṃ yaḥ khādenmṛtamātrayoḥ//
5.3.34
yathāviṣaṃ sa rogeṇa kliśyate mriyate+api vā/
ataścāpyanayormāṃsamabhakṣyaṃ mṛtamātrayoḥ//
5.3.35
muhūrtāttadupādeyaṃ prahārādaṃśabarjitam/
savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo+atisāryate//
5.3.36
ādhmāto+atyarthamuṣṇāsro vivarṇaḥ sādapīḍitaḥ/
udvamatyatha phenaṃ ca viṣapītaṃ tamādiśet//
5.3.37
na cāsya hṛdayaṃ vahnirviṣajuṣṭaṃ dahatyapi/
taddhi sthānaṃ cetanāyāḥ svabhavādvyāpya tiṣṭhiti//
5.3.38
aśvatthadevāyatanaśmaśānavalmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu/
yāmye sapitrye parivarjanīyā ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ//
5.3.39
darvīkarāṇāṃ viṣamāśughāti sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti/
ajīrṇapittātapapīḍiteṣu bālapramehiṣvatha garbhiṇīṣu//
5.3.40
vṛddhāturakṣīṇabubhukṣiteṣu rūkṣeṣu bhīruṣvatha durdineṣu/
śastrakṣate yasya na raktameti rājyo latābhiśca na saṃbhavanti//
5.3.41
śītābhiradbhiśca na romaharṣo viṣābhibhūtaṃ parivarjayettam/
jihvā sitā yasya ca keśaśāto nāsāvabhaṅgaśca sakaṇṭhabhaṅgaḥ//
5.3.42
kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuśca daṃśe hanvoḥ sthiratvaṃ ca sa varjanīyaḥ/
vartirghanā yasya nireti vaktrādraktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasya//
5.3.43
daṃṣṭrānipātāḥ sakalāśca yasya taṃ cāpi vaidyaḥ parivarjayettu/
unmattamatyarthamupadrutaṃ vā hīnasvaraṃ vā+apyathavā vivarṇam//
5.3.44
sāriṣṭamatyarthamaveginaṃ ca jahyānnaraṃ tatra na karma kuryāt//
5.3.44_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne jaṅgamaviṣavijñānīyo nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ //3//
caturtho+adhyāyaḥ/
5.4.1
athātaḥ sarpadaṣṭaviṣavijñānīyaṃ †kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
5.4.2
yathovāca bhagavān dhanvanatariḥ//
5.4.3
dhanvantariṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradam/
pādayorupasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati//
5.4.4
sarpasaṃkhyāṃ vibhāgaṃ ca daṣṭalakṣaṇameva ca/
jñānaṃ ca viṣavegānāṃ bhagavan vaktumarhasi//
5.4.5
tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃ varaḥ/
asaṃkhyā †vāsukiśreṣṭhā vikhyātāstakṣakādayaḥ//
5.4.6
mahīdharāśca nāgendrā hutāgnisamatejasaḥ/
ye cāpyajasraṃ garjanti varṣanti ca tapanti ca//
5.4.7
sasāgaragiridvīpā yairiyaṃ dhāryate mahī/
kruddhā niḥśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyurakhilaṃ jagat//
5.4.8
namastebhyo+asti no teṣāṃ kāryaṃ kiñciccikitsayā/
ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśanti ca mānuṣān//
5.4.9
teṣāṃ saṅkhyāṃ pravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ/
aśītistveva sarpāṇāṃ bhidyate pañcadhā tu sā//
5.4.10
darvīkarā maṇḍalino rājimantastathaiva ca/
nirviṣā vaikarañjāśca trividhāste punaḥ smṛtāḥ//
5.4.11
darvīkarā maṇḍalino rājimantaśca †pannagāḥ/
teṣu darvīkarā jñeyā viṃśatiḥ ṣaṭ ca pannagāḥ//
5.4.12
dvāviṃśatirmaṇḍalino rājimantastathā daśa/
nirviṣā dvādaśa jñeyā vaikarañjāstrayastathā//
First 200 of 574 passages. Read on
Commentaries (2)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Linked texts (9)
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Hṛdayapriyā — Pāñcumnattadu 1790, Sanskrit
- Hastyāyurveda — Pālakāpya, Sanskrit
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla 1575, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
Discussed in (9)
- A History of Indian Medical Literature — Meulenbeld 1999, English
- Indische Paläographie von circa 350 a. Chr. – circa 1300 p. Chr. — Bühler 1896, German
- Indian Medicine (Medicin), translated by C. G. Kashikar — Jolly & Kashikar 1901, English
- The Classical Doctrine of Indian Medicine: Its Origins and its Greek Parallels — Filliozat 1949, English
- History of Indian Medicine, containing Notices, Biographical and Bibliographical, of the Āyurvedic Physicians and their Works on Medicine — Mukhopadhyaya 1923, English
- The Surgical Instruments of the Hindus, with a Comparative Study of the Surgical Instruments of the Greek, Roman, Arab and the Modern European Surgeons — Mukhopadhyaya 1913, English
- A Concise History of Science in India — Bose et al. 1971, English
- A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. — Ray 1902, English
- The Positive Sciences of the Ancient Hindus — Seal 1915, English