Sushrutasamhita 6.66: ṣaṭṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.66
- Language
- Sanskrit
ṣaṭṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/
6.66.1
athāto doṣabhedavikalpamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.66.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.66.3
†aṣṭāṅgavedividvāṃsaṃ divodāsaṃ mahaujasam/
chinnaśāstrārthasaṃdehaṃ sūkṣmāgādhāgamodadhim/
6.66.4
viśvāmitrasutaḥ śrīmān suśrutaḥ paripṛcchati/
dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrtitāḥ//
6.66.5
kati tatraikaśo jñeyā dviśo vā+apyathavā triśaḥ/
tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃśayacchinmahātapāḥ//
6.66.6
prītātmā nṛpaśārdūlaḥ† suśrutāyāha tattvataḥ/
trayo doṣā dhātavaśca purīṣaṃ mūtrameva ca//
6.66.7
dehaṃ sandhārayantyete hyavyāpannā rasairhitaiḥ/
puruṣaḥ ṣoḍaśakalaḥ prāṇāścaikādaśaiva ye//
6.66.8
rogāṇāṃ tu sahasraṃ yacchataṃ viṃśatireva ca/
†śataṃ ca pañca dravyāṇāṃ trisaptatyadhikottaram//
6.66.9
vyāsataḥ kīrtitaṃ taddhi bhinnā doṣāstrayo guṇāḥ/
dviṣaṣṭidhā bhavantyete bhūyiṣṭhamiti niścayaḥ//
6.66.10
traya eva pṛthak doṣā dviśo nava samādhikaiḥ/
trayodaśādhikaikadvisamamadhyolbaṇaistriśaḥ//
6.66.11
pañcāśadevaṃ tu saha bhavanti kṣayamāgataiḥ/
†kṣīṇamadhyādhikakṣīṇakṣīṇavṛddhaistathā+aparaiḥ//
6.66.12
dvādaśaivaṃ samākhyātāstrayo doṣā dviṣaṣṭidhā/
miśrā dhātumalairdoṣā yāntyasaṃkhyeyatāṃ punaḥ//
6.66.13
tasmāt prasaṅgaṃ saṃyamya doṣabhedavikalpanaiḥ/
rogaṃ viditvopacaredrasabhedairyathairitaiḥ//
6.66.14
bhiṣak kartā+atha karaṇaṃ rasā doṣāstu kāraṇam/
kāryamārogyamevaikamanārogyamato+anyathā//
6.66.15
adhyāyānāṃ tu ṣaṭṣaṣṭyā grathitārthapadakramam/
evametadaśeṣeṇa tantramuttaramṛddhimat//
6.66.16
spaṣṭagūḍhārthavijñānamagāḍhamandacetasām/
yathāvidhi yathāpraśnaṃ bhavatāṃ parikīrtitam//
6.66.17
sahottaraṃ tvetadadhītya sarvaṃ brāhmaṃ vidhānena yathoditena/
na hīyate+arthānmanaso+abhyupetādetadvaco brahmamatīva satyam//
6.66.17_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre doṣabhedavikalpo nāma ṣaṭṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ//66//
6.66.17_2
iti sauśrute āyurvedaśāstre uttarasthānaṃ samāptam//
Commentaries (2)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Discussed in (7)
- A History of Indian Medical Literature — Meulenbeld 1999, English
- A History of Indian Philosophy — Dasgupta 1922, English
- History of Indian Medicine, containing Notices, Biographical and Bibliographical, of the Āyurvedic Physicians and their Works on Medicine — Mukhopadhyaya 1923, English
- The Surgical Instruments of the Hindus, with a Comparative Study of the Surgical Instruments of the Greek, Roman, Arab and the Modern European Surgeons — Mukhopadhyaya 1913, English
- Indische Paläographie von circa 350 a. Chr. – circa 1300 p. Chr. — Bühler 1896, German
- Hindu Medicine — Zimmer 1948, English
- Indian Medicine (Medicin), translated by C. G. Kashikar — Jolly & Kashikar 1901, English