The Compendium of Suśruta 1.14: caturdaśo+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.14

Language: Sanskrit

caturdaśo+adhyāyaḥ /

1.14.1

athātaḥ śoṇitavarṇanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ //

tatra pāñcabhautikasya caturvidhasya ṣaḍrasasya dvividhavīryasyāṣṭavidhāvīryasya vā+anekaguṇasyopayuktasyāhārasya samyakpariṇatasya yastejobhūtaḥ sāraḥ paramasūkṣmaḥ sa rasa ityucyate tasya ca hṛdayaṁ sthānaṁ sa hṛdayāccaturviṁśtiṁdhamanīranupraviśyordhvagā daśa daśa cādhogāminyaścatasraśca tiryaggāḥ kṛtsnaṁ śarīramaharahastarpayati vardhayati dhārayati yāpayati cādṛṣṭahetukena karmaṇā / tasya śarīramanusarato+anumānādgatirupalakṣayitavyā kṣayavṛddhivaikṛtaiḥ / tasmin sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsā kimayaṁ saumyastaijasa iti / atrocyate sa khalu dravānusārī snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādibhirviśeṣaiḥ saumya ityavagamyate //

1.14.4

sa khalvāpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgamupaiti //

1.14.5

bhavataścātra /

1.14.5_2

rañjitāstejasā tvāpaḥ śarīrasthena dehinām /

1.14.5_3

avyāpannāḥ prasannena raktamityabhidhīyate //

1.14.6

rasādeva striyā raktaṁ rajaḥsaṁjñaṁ pravartate /

1.14.6_2

tadvarṣāddvyādaśādūrdhvaṁ yāti pañcāśataḥ kṣayam //

1.14.7

ārtavaṁ śoṇitaṁ tvāgneyaṁ agnīṣomīyatvādgarbhasya //

1.14.8

pāñcabhautikaṁ tvapare jīvaraktamāhurācāryāḥ //

1.14.9

vesratā dravatā rāgaḥ spandanaṁ laghutā tathā /

1.14.9_2

bhūmyādīnāṁ guṇā hyete dṛśyante cātra śoṇite //

1.14.10

rasādraktaṁ tato māṁsaṁ māṁsānmedaḥ prajāyate /

1.14.10_2

medaso+asthi tato majjā majjñaḥ śukraṁ tu jāyate //

1.14.11

tatraiṣāṁ (? sarva ) dhātūnāmannapānarasaḥ prīṇayitā //

1.14.12

rasajaṁ puruṣaṁ vidyādrasaṁ rakṣetprayatnaḥ /

1.14.12_2

annātpānācca matimānācārāccāpyatandritaḥ //

1.14.13

tatra rasa gatau dhātuḥ aharahargacchatītyato rasaḥ //

1.14.14

sa khalu trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā ekaikasmin dhātāvavatiṣṭhate evaṁ māsena rasaḥ śukrībhavati strīṇāṁ cārtavam //

1.14.15

bhavati cātra /

1.14.15_2

aṣṭādaśasahasrāṇi saṅkhyā hyasmin samuccaye /

1.14.15_3

kalānāṁ navatiḥ proktā svatantraparatantrayoḥ //

1.14.16

sa śabdārcirjalasantānavadaṇunā viśeṣeṇānudhāvatyevaṁ śarīraṁ kevalam //

1.14.17

vājīkaraṇyastvoṣadhayaḥ svabalaguṇotkarṣādvirecanavadupayuktāḥ śukraṁ virecayanti //

1.14.18

yathāhi puṣpamukulastho gandho na śakyamihāstīti vaktumatho naivā(ā.naiva cā)stīti athavā+a(? ca)sti satāṁ bhāvānāmabhivyaktiriti kṛ(ā.jñā)tvā kevalaṁ saukṣmyānnābhivyajyate sa eva puṣpe vivṛtapatrakeśare kālāntareṇābhivyaktiṁ gacchati evaṁ bālānāmapi vayaḥpariṇāmācchukraprādurbhāvo bhavati romarājyādayaśca viśeṣā nārīṇām / (? rajasi copacīyamāne śanaiḥ śanaiḥ stanagarbhāśayayonyabhivṛddhirbhavati //

1.14.19

sa evānnaraso vṛddhānāṁ (? jarā)paripakvaśarīratvādaprīṇano bhavati //

1.14.20

ta ete śrīradhāraṇāddhātava ityucyante //

1.14.21

teṣāṁ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte tasmāttadadhikṛtya vakṣyāmaḥ / tatra phanilamaruṇaṁ kṛṣṇaṁ parūṣaṁ tanu śīghragamaskandi ca vātena duṣṭaṁ nīlaṁ pītaṁ haritaṁ śyāvaṁ visramaniṣṭaṁ pipīlikāmakṣikāṇāmaskandi ca pittaduṣṭaṁ gairikodakapratīkāśaṁ snigdhaṁ śītalaṁ bahalaṁ picchilaṁ cirasrāvi māṁsapeśīprabhaṁ ca śleṣmaduṣṭaṁ sarvalakṣaṇasaṁyuktaṁ kāñjikābhaṁ viśeṣato durgandhi ca sannipātaduṣṭaṁ (? pittavadraktenātikṛṣṇaṁ ca) dvidoṣaliṅgaṁ saṁsṛṣṭaṁ / (? jīvaśoṇitamanyatra vakṣyāmaḥ )//

1.14.22

indragopakapratīkāśamasaṁhatamavivarṇaṁ ca prakṛtisthaṁ jānīyāt //

1.14.23

visrāvyāṇyanyatra vakṣyāmaḥ //

1.14.24

athāvisrāvyāḥ sarvāṅgaśophaḥ kṣīṇasya cāmlabhojananimittaḥ pāṇdurogyarśasodariśoṣigarbhiṇīnāṁ ca śvayathavaḥ //

1.14.25

tatra śastravisrāvaṇaṁ dvividhaṁ pracchānaṁ sirāvyadhanaṁ ca //

1.14.26

tatra ṛjvasaṁkīrṇaṁ sūkṣmaṁ samamanavagāḍhamanuttānamāśu ca śastraṁ pātayenmarmasirāsnāyusandhīnāṁ cānupaghāti //

1.14.27

tatra durvine durviddhe śītavātayorasvinne bhuktamātre skandatvācchoṇitaṁ na sravatyalpaṁ vā sravati //

1.14.28

madamūrcchāśramārtānāṁ vātaviṇmūtrasaṁginām /

1.14.28_2

nidrābhibhūtabhītānāṁ nṛṇāṁ nāsṛk pravartate //

1.14.29

tadduṣṭaṁ śoṇitamanirhriyamāṇaṁ kaṇḍūśopharāgadāhapākavedanā janayet //

1.14.30

atyuṣṇe+atisvinne+atividdhe+ajñairvasrāvitamatipravartate tadatipravṛttaṁ śiro+abhitāpamāndhyamadhimanthatimiraprādurbhāvaṁ dhātukṣayamākṣepakaṁ pakṣāghātamekāṅgavikāraṁ tṛṣṇādāhau hikkāṁ kāsaṁ śvāsaṁ pāṇḍurogaṁ maraṇaṁ cāpādayati //

1.14.31

bhavanti cātra /

1.14.31_2

tasmānna śite nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite /

1.14.31_3

yavāgūṁ pratipītasya śoṇitaṁ mokṣayedbhiṣak //

1.14.32

samyaggatvā yadā raktaṁ svayamevāvatiṣṭhate /

1.14.32_2

śuddhaṁ tadā vijānīyāt samyagvisrāvitaṁ ca tat //

1.14.33

lāghavaṁ vedanāśāntirvyādhervegaparikṣayaḥ /

1.14.33_2

samyagvisrāvite liṅgaṁ prasādo manasastathā //

1.14.34

tvagdoṣā granthayaḥ śophā rogāḥ śoṇitajāśca ye /

1.14.34_2

raktamokṣaṇaśīlānāṁ na bhavanti kadācana //

1.14.35

atha khalvapravartamāne rakte elāśītaśivakuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṅgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālaphalairyathālābhaṁ tribhiścaturbhiḥ samastairvā cūrṇīkṛtairlavanātailapragāḍhairvraṇamukhamavagharṣayedevaṁ samyak pravartate //

1.14.36

athātipravṛtte rodhramadhukapriyaṅgupattaṅgagairikasarjarasarasāñjanaśālmalīpuṣpaśaṅkhaśuktimāṣayavagodhūmacūrṇaiḥ śanaiḥ śanairvraṇamukhamavacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet sālasarjārjūnārimedameṣaśṛnṅgadhavadhanvantvagbhirvā cūrṇitābhiḥ kṣaumeṇa vā dhmāpitena samudraphenalākṣācūrṇairvā yathoktairvraṇabandhanadravyairgāḍhaṁ badhnīyāt śītāccchādanabhojanāgāraiḥ śītaiḥ pariṣekapradehaiścopācaret kṣārenāgninā vā dahedyathoktaṁ vyadhanādanantaraṁ vā tāmevātipravṛttāṁ sirāṁ vidhyet kākolyādikvāthaṁ vā śarkarāmadhumadhuraṁ pāyayet eṇahariṇorabhraśaśamahiṣavarāhāṇāṁ vā rudhiraṁ kṣirayūṣarasaiḥ susnigdhaiścāśnīyāt upadravāṁśca yathāsvamupacaret //

Commentaries (2)

Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit

Linked texts (4)

Indische Paläographie von circa 350 a. Chr. – circa 1300 p. Chr. — G. Bühler, German
Kalyāṇakāraka (Kumārasenadeva) — Kumārasenadeva, Sanskrit
Kalyāṇakāraka — Devanandin Pūjyapāda, Sanskrit
Indian Medicine (Medicin), translated by C. G. Kashikar — Julius Jolly & C. G. Kashikar, English