Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 1.16: ṣoḍaśo+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.16

Language
Sanskrit

ṣoḍaśo+adhyāyaḥ /

1.16.1

athātaḥ karṇavyadhabandhavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

1.16.2

yathovāca bhagavān dhanavatariaḥ //

1.16.3

rakṣābhūṣaṇanimittaṃ bālasya karṇau vidhyete / tau ṣaṣṭhe māsi saptame vā śuklapakṣe prśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣe kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ dhātryaṅke kumāradhārāṅke vā kumāramupaveśya bālakrīḍanakaiḥ pralobhyābhisāntvayan bhiṣagvāmahastenākṛṣya karṇaṃ daivakṛte chidra ādityakarāvabhāsite śanaiḥ śanairdakṣiṇahastenarju vidhyet pratanukaṃ sūcyā bahalamārayā pūrvaṃ dakṣiṇaṃ kumārasya vāmaṃ kumāryāḥ tataḥ picuvartiṃ praveśayet //

1.16.4

śoṇitabahutvena vedanayā cānyadeśaviddhamiti jānīyāt nirupadravatayā taddeśaviddhamiti //

1.16.5

tatrājñena yadṛcchayā viddhāsu sirāsu kālikāmarmarikālohitikāsūpadravā bhavanti / tatra kālikāyāṃ jvaro dāhaḥ śvayathurvedanā ca bhavati marmarikāyāṃ vedanā jvaro granthayaśca lohitikāyāṃ manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni bhavanti / teṣu yathāsvaṃ pratikurvīt //

1.16.6

kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhādgāḍhataravartitvāddoṣasamudāyādapraśastavyadhādvā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra vartimupahṛtyāśu madhukairaṇḍamūlamañjiṣṭhāyavatilakalkairmadhughṛtapragāḍhairālepayettāvadyāvat surūḍha iti surūḍhaṃ cainaṃ punarvidhyet vidhānaṃ tu pūrvoktameva //

1.16.7

tatra samyagviddhamāmatailena pariṣecayettryahāttryahācca vartiṃ sthūlatarāṃ dadyāt pariṣekaṃ ca tameva //

1.16.8

atha vyapagatadoṣopadrave karṇe vardhanārthaṃ laghuvardhanakaṃ kuryāt //

1.16.9

evaṃ vivardhitaḥ karṇaśchidyate tu dvidhā nṛṇām /

1.16.9_2

doṣato vā+abhighātādvā sandhānaṃ tasya me śṛṇu //

1.16.10

tatra samāsena pañcadaśakarṇabandhākṛtayaḥ / tadyathā nemisandhānaka utpalabhedyako vallūraka āsaṅgimo gaṇḍakarṇa āhāryo nirvedhimo vyāyojimaḥ kapāṭasandhiko+ardhakapāṭasandhikaḥ saṃkṣipto hīnakarṇo vallīkarṇo yaṣṭikarṇaḥ kākauṣṭhaka iti / teṣu pṛthulāyatasamobhayapālirnemisandhānakaḥ vṛttāyatasamobhayapālirutpalabhedyakaḥ hrsvavṛttasamobhayapālirvallūrakaḥ abhyantaradīrghaikapālirāsaṅgimaḥ bāhyadīrghaikapālirgaṇḍakarṇaḥ apālirubhayato+apyāhāryaḥ pīṭhopamapālirubhayataḥ kṣīṇaputrikāśrito nirvedhimaḥ sthūlāṇusamaviṣamapālirvyāyojimaḥ abhyantaradīrghaikapāliritarālpapāliḥ kapāṭasandhikaḥ bhāhyadīrghaikapāliritārālpapālirardhakapāṭasandhikaḥ / tatra daśaite karṇabandhavikalpāḥ sādhyāḥ teṣāṃ svanāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ / saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ / tatra śuṣkaśaṣkulirutsannapāliritarālpapāliḥ saṃkṣiptaḥ anadhiṣṭhānapāliḥ paryantayoḥ kṣīṇamāṃso hīnakarṇaḥ tanuviṣamālpapālirvallīkarṇaḥ grathitamāṃsastabdhasirāsaṃtatasūkṣmapāliryaṣṭikarṇaḥ nirmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭhaka iti / baddheṣvapi tu śophadāharāgapākapiḍakāsrāvayuktā na siddhimupayānti //

1.16.11

bhavanti cātra /

1.16.11_2

yasya pālidvayamapi karṇasya na bhavediha /

1.16.11_3

karṇapīṭhaṃ same madhye tasya viddhvā vivardhayet //

1.16.12

bāhyāyāmiha dīrghāyāṃ sandhirābhyantaro bhavet /

1.16.12_2

ābhyantarāyāṃ dīrghāyāṃ bhāhyasandhirudāhṛtaḥ //

1.16.13

ekaiva tu bhavet pāliḥ sthūlā pṛthvī sthirā ca yā /

1.16.13_2

tāṃ dvidhā pāṭayitvā tu chittvā copari sandhayet //

1.16.14

gaṇḍādutpāṭya māṃsena sānubandhena jīvatā /

1.16.14_2

karṇapālīmāpālestu kuryānnirlikhya śāstravit //

1.16.15

atonyatamaṃ bandhaṃ cikīrṣuragropaharaṇīyoktopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ viśeṣataścātropaharet surāmaṇḍaṃ kṣīramudakaṃ dhānyāmlaṃ kapālacūrṇaṃ ceti / tato+aṅganāṃ puruṣaṃ vā grathitakeśāntaṃ laghu bhuktavantamāptaiḥ muparigṛhītaṃ ca kṛtvā bandhamupadhārya chedyabhedyalekhyavyadhanairupapannairupapādya karṇaśoṇitamavekṣya duṣṭamaduṣṭaṃ veti tatra vātaduṣṭe dhānyāmloṣṇodakābhyāṃ pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe surāmaṇḍoṣṇodakābhyāṃ prakṣālya karṇau punaravalikhyānunnatamahīnamaviṣamaṃ ca karṇasandhiṃ sanniveśya shtitaraktaṃ sandadhyāt / tato madhughṛtenābhyajya picuplotayoranyatareṇāvaguṇṭhya sūtreṇānavagāḍhamanatiśithilaṃ ca baddhvā kapālacūrṇenāvakīryācārikamupadiśeddvivraṇīyoktena ca vidhānenopacaret //

1.16.16

bhvati cātra /

1.16.16_2

vighaṭṭanaṃ divāsvapnaṃ vyāyāmamatibhojanam /

1.16.16_3

vyavāyamagnisaṃtāpaṃ vākśramaṃ ca vivarjayet //

1.16.16_4

(?āmatailaparīṣekaṃ trirātramavacārayet /

1.16.16_5

tatastailena saṃsṛṣṭaṃ tryahādapanayet picum //)

1.16.17

na cāśuddharaktamatipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā saṃdadhyāt / sa hi vātaduṣṭe rakte rūḍho+api paripuṭanavān pittaduṣṭe dāhapākarāgavedanāvān śleṣmaduṣṭe stabdhaḥ kaṇḍūmān atipravṛttarakte śyāvaśophavān kṣīṇo+alpamāṃso na vṛddhimupaiti //

1.16.18

āmatailena trirātraṃ pariṣecayet trirātrācca picuṃ parivartayet / sa yadā surūḍho nirupadravaḥ savarṇo bhavati tadainaṃ śanaiśśanairabhivardhayet / ato+anyathā saṃrambhadāhapākarāgavedanāvān punaśchidyate vā //

1.16.19

athāsyāpraduṣṭasyābhivardhanārthamabhyaṅgaḥ / tadyathā godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjānau payaḥ sarpistailaṃ gaurasarṣapajaṃ ca yathālābhaṃ saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāpāmārgāśvagandhāvidārigandhākṣīraśuklājalaśūkamadhuravargapayasyāprativāpaṃ tailaṃ vā pācayitvā svanuguptaṃ nidadhyāt //

1.16.20

sveditonmarditaṃ karṇaṃ snehenaitena yojayet /

1.16.20_2

ataḥnupadravaḥ samyagbalavāṃśca vivardhate //

1.16.21

yavāśvagandhāyaṣṭyāhvaistilaiścodvartanaṃ hitam /

1.16.21_2

śatāvaryaśvagandhābhyāṃ payasyairaṇḍajīvanaiḥ //

1.16.22

tailaṃ vipakvaṃ sakṣīramabhyaṅgāt pālivardhanam /

1.16.22_2

ye tu karṇā na vardhante svedasnehopapāditāḥ //

1.16.23

teṣāmapāṅgadeśe tu kuryāt pracchānameva tu /

1.16.23_2

bāhyacchedaṃ na kurvīta vyāpadaḥ syustato dhruvāḥ //

1.16.24

baddhamātraṃ tu yaḥ karṇaṃ sahasaivābhivardhayet /

1.16.24_2

āmakośī samādhmātaḥ kṣiprameva vimucyate //

1.16.25

jātaromā suvartmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ sthiraḥ /

1.16.25_2

surūḍho+avedano yaśca taṃ karṇaṃ vardhayecchanaiḥ //

1.16.26

amitāḥ karṇabandhāstu vijñeyāḥ kuśalairiha /

1.16.26_2

yo yathā suviśiṣṭaḥ syāttaṃ ttathā viniyojayet //

1.16.26_3

(?karṇapālyāmayānnṇnāṃ punarvakṣyāmi suśruta /

1.16.26_4

karṇapalyāṃ prakupaitā vātapittakaphāstrayaḥ //

1.16.26_5

dvidhā vā+apyathā saṃsṛṣṭāḥ kurvanti vividhā rujaḥ /

1.16.26_6

visphoṭaḥ stabdhatā śophaḥ pālyāṃ doṣe tu vātike //

1.16.26_7

dāhavisphiṭajananaṃ śophaḥ pākaśca paittike /

1.16.26_8

kaṇḍūḥ saśvayathuḥ stambho gurutvaṃ ca kaphātmake //

1.16.26_9

yathādoṣaṃ ca saṃśodhya kuryātteṣāṃ cikitsitam /

1.16.26_10

svedābhyaṅgaparīṣekaiḥ pralepāsṛgvimokṣaṇaiḥ //

1.16.26_11

mṛdvīṃ kriyāṃ bṛṃhaṇīyairyathāsvaṃ bhojanaistathā /

1.16.26_12

ya evaṃ vetti doṣāṇāṃ cikitsāṃ kartumarhati //

1.16.26_13

ata ūrdhvaṃ nāmaliṅgairvakṣye pālyāmupadravān /

1.16.26_14

atpāṭakaścotpuṭakaḥ śyāvaḥ kaṇḍūyuto bhṛśam //

1.16.26_15

avamanthaḥ sakaṇḍūko granthiko jambulastathā /

1.16.26_16

srāvī ca dāhavāṃścaiva śṛṇveṣāṃ kramaśaḥ kriyām //

1.16.26_17

apāmārgaḥ sarjarasaḥ pāṭalālakucatvacau /

1.16.26_18

utpāṭake pralepaḥ syāttailamebhiśca pācayet //

1.16.26_19

śampākaśigrupūtīkān godāmedo+atha tadvasām /

1.16.26_20

vārāhaṃ gavyamaiṇeyaṃ pittaṃ sarpiśca saṃsṛjet //

1.16.26_21

lepamutpuṭake dadyāttailamebhiśca sādhitam /

1.16.26_22

gaurīṃ sugandhāṃ saśyāmāmanantāṃ taṇḍulīyakam /

1.16.26_23

śyāve pralepanaṃ dadyāttailamebhiśca sādhitam /

1.16.26_24

pāṭhāṃ rasāñjanaṃ kṣaudraṃ tathā syāduṣṇakāñjikam //

1.16.26_25

dadyāllepaṃ sakaṇḍūke tailamebhiśca sādhitam /

1.16.26_26

vraṇībhūtasya deyaṃ syādidaṃ tailaṃ vijānatā //

1.16.26_27

madhukakṣīrakākolījīvakādyairvipācitam /

1.16.26_28

godhāvarāhasarpāṇāṃ vasāḥ syuḥ kṛtabṛṃhaṇe //

1.16.26_29

pralepanamidaṃ dadyādavasicyāvamanthake /

1.16.26_30

prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ samaṅgāṃ dhavameva ca //

1.16.26_31

tailamebhiśca saṃpakvaṃ śṛṇu kaṇḍūmataḥ kriyām /

1.16.26_32

sahadevā viśvadevā ajākṣīraṃ sasaindhavam /

1.16.26_33

etairālepanaṃ dadyāttailamebhiśca sādhitam //

1.16.26_34

granthike guṭikāṃ pūrvaṃ srāvayedavapāṭya tu /

1.16.26_35

tataḥ saindhavacūrṇaṃ tu ghṛṣṭvā lepaṃ pradāpayet //

1.16.26_36

likhitvā tatsrutaṃ ghṛṣṭvā cūrṇairlodhrasya jambule /

1.16.26_37

kṣīreṇa pratisāryainaṃ śuddhaṃ saṃropayettataḥ //

1.16.26_38

madhuparṇī madhūkaṃ ca ma madhukaṃ madhunā saha /

1.16.26_39

lepaḥ srāviṇi dātavyastailamebhiśca sādhitam //

1.16.26_40

pañcavalkaiḥ samadhukaiḥ piṣṭaistaiśca ghṛtānvitaiḥ /

1.16.26_41

jīvakādyaiḥ sasarpiṣkairdahyamānaṃ pralepayet //)

1.16.27

viśleṣitāyāstvatha nāsikāyā vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat /

1.16.27_2

nāsāpramāṇaṃ pṛthivīruhāṇāṃ patraṃ gṛhītvā tvavalambi tasya //

1.16.28

tena pramāṇena hi gaṇḍapārśvādutkṛtya baddhaṃ tvatha nāsikāgram /

1.16.28_2

vilikhya cāśu pratisaṃdadhīta tat sādhubandhairbhiṣagapramattaḥ //

1.16.29

susaṃhitaṃ samyagato yathāvannāḍīdvayenābhisamīkṣya baddhvā /

1.16.29_2

prānnamya caināmavacūrṇayettu pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiśca //

1.16.30

saṃchādya samyak picunā sitena tailana siñcedasakṛttilānām /

1.16.30_2

ghṛtaṃ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇe snigdho virecyaḥ sa yathopadeśam //

1.16.31

rūḍhaṃ ca sandhānamupāgataṃ syāttadardhaśeṣaṃ tu punarnikṛntet /

1.16.31_2

hīnāṃ punarvardhayituṃ yateta samāṃ ca kuryādativṛddhamāṃsām //

1.16.32

nāḍīyogaṃ vinauṣṭhasya nāsāsandhānavadvidhim /

1.16.32_2

ya evameva jānīyāt sa rājñaḥ kartumarhati //

1.16.32_1

iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne karṇavyadhabandhavidhirnāma ṣoḍaśo+adhyāyaḥ //

Commentaries (2)