The Compendium of Suśruta 1.16: ṣoḍaśo+adhyāyaḥ /
Suśrutasaṃhitā 1.16
- Language
- Sanskrit
ṣoḍaśo+adhyāyaḥ /
1.16.1
athātaḥ karṇavyadhabandhavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
1.16.2
yathovāca bhagavān dhanavatariaḥ //
1.16.3
rakṣābhūṣaṇanimittaṃ bālasya karṇau vidhyete / tau ṣaṣṭhe māsi saptame vā śuklapakṣe prśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣe kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ dhātryaṅke kumāradhārāṅke vā kumāramupaveśya bālakrīḍanakaiḥ pralobhyābhisāntvayan bhiṣagvāmahastenākṛṣya karṇaṃ daivakṛte chidra ādityakarāvabhāsite śanaiḥ śanairdakṣiṇahastenarju vidhyet pratanukaṃ sūcyā bahalamārayā pūrvaṃ dakṣiṇaṃ kumārasya vāmaṃ kumāryāḥ tataḥ picuvartiṃ praveśayet //
1.16.4
śoṇitabahutvena vedanayā cānyadeśaviddhamiti jānīyāt nirupadravatayā taddeśaviddhamiti //
1.16.5
tatrājñena yadṛcchayā viddhāsu sirāsu kālikāmarmarikālohitikāsūpadravā bhavanti / tatra kālikāyāṃ jvaro dāhaḥ śvayathurvedanā ca bhavati marmarikāyāṃ vedanā jvaro granthayaśca lohitikāyāṃ manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni bhavanti / teṣu yathāsvaṃ pratikurvīt //
1.16.6
kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhādgāḍhataravartitvāddoṣasamudāyādapraśastavyadhādvā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra vartimupahṛtyāśu madhukairaṇḍamūlamañjiṣṭhāyavatilakalkairmadhughṛtapragāḍhairālepayettāvadyāvat surūḍha iti surūḍhaṃ cainaṃ punarvidhyet vidhānaṃ tu pūrvoktameva //
1.16.7
tatra samyagviddhamāmatailena pariṣecayettryahāttryahācca vartiṃ sthūlatarāṃ dadyāt pariṣekaṃ ca tameva //
1.16.8
atha vyapagatadoṣopadrave karṇe vardhanārthaṃ laghuvardhanakaṃ kuryāt //
1.16.9
evaṃ vivardhitaḥ karṇaśchidyate tu dvidhā nṛṇām /
1.16.9_2
doṣato vā+abhighātādvā sandhānaṃ tasya me śṛṇu //
1.16.10
tatra samāsena pañcadaśakarṇabandhākṛtayaḥ / tadyathā nemisandhānaka utpalabhedyako vallūraka āsaṅgimo gaṇḍakarṇa āhāryo nirvedhimo vyāyojimaḥ kapāṭasandhiko+ardhakapāṭasandhikaḥ saṃkṣipto hīnakarṇo vallīkarṇo yaṣṭikarṇaḥ kākauṣṭhaka iti / teṣu pṛthulāyatasamobhayapālirnemisandhānakaḥ vṛttāyatasamobhayapālirutpalabhedyakaḥ hrsvavṛttasamobhayapālirvallūrakaḥ abhyantaradīrghaikapālirāsaṅgimaḥ bāhyadīrghaikapālirgaṇḍakarṇaḥ apālirubhayato+apyāhāryaḥ pīṭhopamapālirubhayataḥ kṣīṇaputrikāśrito nirvedhimaḥ sthūlāṇusamaviṣamapālirvyāyojimaḥ abhyantaradīrghaikapāliritarālpapāliḥ kapāṭasandhikaḥ bhāhyadīrghaikapāliritārālpapālirardhakapāṭasandhikaḥ / tatra daśaite karṇabandhavikalpāḥ sādhyāḥ teṣāṃ svanāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ / saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ / tatra śuṣkaśaṣkulirutsannapāliritarālpapāliḥ saṃkṣiptaḥ anadhiṣṭhānapāliḥ paryantayoḥ kṣīṇamāṃso hīnakarṇaḥ tanuviṣamālpapālirvallīkarṇaḥ grathitamāṃsastabdhasirāsaṃtatasūkṣmapāliryaṣṭikarṇaḥ nirmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭhaka iti / baddheṣvapi tu śophadāharāgapākapiḍakāsrāvayuktā na siddhimupayānti //
1.16.11
bhavanti cātra /
1.16.11_2
yasya pālidvayamapi karṇasya na bhavediha /
1.16.11_3
karṇapīṭhaṃ same madhye tasya viddhvā vivardhayet //
1.16.12
bāhyāyāmiha dīrghāyāṃ sandhirābhyantaro bhavet /
1.16.12_2
ābhyantarāyāṃ dīrghāyāṃ bhāhyasandhirudāhṛtaḥ //
1.16.13
ekaiva tu bhavet pāliḥ sthūlā pṛthvī sthirā ca yā /
1.16.13_2
tāṃ dvidhā pāṭayitvā tu chittvā copari sandhayet //
1.16.14
gaṇḍādutpāṭya māṃsena sānubandhena jīvatā /
1.16.14_2
karṇapālīmāpālestu kuryānnirlikhya śāstravit //
1.16.15
atonyatamaṃ bandhaṃ cikīrṣuragropaharaṇīyoktopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ viśeṣataścātropaharet surāmaṇḍaṃ kṣīramudakaṃ dhānyāmlaṃ kapālacūrṇaṃ ceti / tato+aṅganāṃ puruṣaṃ vā grathitakeśāntaṃ laghu bhuktavantamāptaiḥ muparigṛhītaṃ ca kṛtvā bandhamupadhārya chedyabhedyalekhyavyadhanairupapannairupapādya karṇaśoṇitamavekṣya duṣṭamaduṣṭaṃ veti tatra vātaduṣṭe dhānyāmloṣṇodakābhyāṃ pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe surāmaṇḍoṣṇodakābhyāṃ prakṣālya karṇau punaravalikhyānunnatamahīnamaviṣamaṃ ca karṇasandhiṃ sanniveśya shtitaraktaṃ sandadhyāt / tato madhughṛtenābhyajya picuplotayoranyatareṇāvaguṇṭhya sūtreṇānavagāḍhamanatiśithilaṃ ca baddhvā kapālacūrṇenāvakīryācārikamupadiśeddvivraṇīyoktena ca vidhānenopacaret //
1.16.16
bhvati cātra /
1.16.16_2
vighaṭṭanaṃ divāsvapnaṃ vyāyāmamatibhojanam /
1.16.16_3
vyavāyamagnisaṃtāpaṃ vākśramaṃ ca vivarjayet //
1.16.16_4
(?āmatailaparīṣekaṃ trirātramavacārayet /
1.16.16_5
tatastailena saṃsṛṣṭaṃ tryahādapanayet picum //)
1.16.17
na cāśuddharaktamatipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā saṃdadhyāt / sa hi vātaduṣṭe rakte rūḍho+api paripuṭanavān pittaduṣṭe dāhapākarāgavedanāvān śleṣmaduṣṭe stabdhaḥ kaṇḍūmān atipravṛttarakte śyāvaśophavān kṣīṇo+alpamāṃso na vṛddhimupaiti //
1.16.18
āmatailena trirātraṃ pariṣecayet trirātrācca picuṃ parivartayet / sa yadā surūḍho nirupadravaḥ savarṇo bhavati tadainaṃ śanaiśśanairabhivardhayet / ato+anyathā saṃrambhadāhapākarāgavedanāvān punaśchidyate vā //
1.16.19
athāsyāpraduṣṭasyābhivardhanārthamabhyaṅgaḥ / tadyathā godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjānau payaḥ sarpistailaṃ gaurasarṣapajaṃ ca yathālābhaṃ saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāpāmārgāśvagandhāvidārigandhākṣīraśuklājalaśūkamadhuravargapayasyāprativāpaṃ tailaṃ vā pācayitvā svanuguptaṃ nidadhyāt //
1.16.20
sveditonmarditaṃ karṇaṃ snehenaitena yojayet /
1.16.20_2
ataḥnupadravaḥ samyagbalavāṃśca vivardhate //
1.16.21
yavāśvagandhāyaṣṭyāhvaistilaiścodvartanaṃ hitam /
1.16.21_2
śatāvaryaśvagandhābhyāṃ payasyairaṇḍajīvanaiḥ //
1.16.22
tailaṃ vipakvaṃ sakṣīramabhyaṅgāt pālivardhanam /
1.16.22_2
ye tu karṇā na vardhante svedasnehopapāditāḥ //
1.16.23
teṣāmapāṅgadeśe tu kuryāt pracchānameva tu /
1.16.23_2
bāhyacchedaṃ na kurvīta vyāpadaḥ syustato dhruvāḥ //
1.16.24
baddhamātraṃ tu yaḥ karṇaṃ sahasaivābhivardhayet /
1.16.24_2
āmakośī samādhmātaḥ kṣiprameva vimucyate //
1.16.25
jātaromā suvartmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ sthiraḥ /
1.16.25_2
surūḍho+avedano yaśca taṃ karṇaṃ vardhayecchanaiḥ //
1.16.26
amitāḥ karṇabandhāstu vijñeyāḥ kuśalairiha /
1.16.26_2
yo yathā suviśiṣṭaḥ syāttaṃ ttathā viniyojayet //
1.16.26_3
(?karṇapālyāmayānnṇnāṃ punarvakṣyāmi suśruta /
1.16.26_4
karṇapalyāṃ prakupaitā vātapittakaphāstrayaḥ //
1.16.26_5
dvidhā vā+apyathā saṃsṛṣṭāḥ kurvanti vividhā rujaḥ /
1.16.26_6
visphoṭaḥ stabdhatā śophaḥ pālyāṃ doṣe tu vātike //
1.16.26_7
dāhavisphiṭajananaṃ śophaḥ pākaśca paittike /
1.16.26_8
kaṇḍūḥ saśvayathuḥ stambho gurutvaṃ ca kaphātmake //
1.16.26_9
yathādoṣaṃ ca saṃśodhya kuryātteṣāṃ cikitsitam /
1.16.26_10
svedābhyaṅgaparīṣekaiḥ pralepāsṛgvimokṣaṇaiḥ //
1.16.26_11
mṛdvīṃ kriyāṃ bṛṃhaṇīyairyathāsvaṃ bhojanaistathā /
1.16.26_12
ya evaṃ vetti doṣāṇāṃ cikitsāṃ kartumarhati //
1.16.26_13
ata ūrdhvaṃ nāmaliṅgairvakṣye pālyāmupadravān /
1.16.26_14
atpāṭakaścotpuṭakaḥ śyāvaḥ kaṇḍūyuto bhṛśam //
1.16.26_15
avamanthaḥ sakaṇḍūko granthiko jambulastathā /
1.16.26_16
srāvī ca dāhavāṃścaiva śṛṇveṣāṃ kramaśaḥ kriyām //
1.16.26_17
apāmārgaḥ sarjarasaḥ pāṭalālakucatvacau /
1.16.26_18
utpāṭake pralepaḥ syāttailamebhiśca pācayet //
1.16.26_19
śampākaśigrupūtīkān godāmedo+atha tadvasām /
1.16.26_20
vārāhaṃ gavyamaiṇeyaṃ pittaṃ sarpiśca saṃsṛjet //
1.16.26_21
lepamutpuṭake dadyāttailamebhiśca sādhitam /
1.16.26_22
gaurīṃ sugandhāṃ saśyāmāmanantāṃ taṇḍulīyakam /
1.16.26_23
śyāve pralepanaṃ dadyāttailamebhiśca sādhitam /
1.16.26_24
pāṭhāṃ rasāñjanaṃ kṣaudraṃ tathā syāduṣṇakāñjikam //
1.16.26_25
dadyāllepaṃ sakaṇḍūke tailamebhiśca sādhitam /
1.16.26_26
vraṇībhūtasya deyaṃ syādidaṃ tailaṃ vijānatā //
1.16.26_27
madhukakṣīrakākolījīvakādyairvipācitam /
1.16.26_28
godhāvarāhasarpāṇāṃ vasāḥ syuḥ kṛtabṛṃhaṇe //
1.16.26_29
pralepanamidaṃ dadyādavasicyāvamanthake /
1.16.26_30
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ samaṅgāṃ dhavameva ca //
1.16.26_31
tailamebhiśca saṃpakvaṃ śṛṇu kaṇḍūmataḥ kriyām /
1.16.26_32
sahadevā viśvadevā ajākṣīraṃ sasaindhavam /
1.16.26_33
etairālepanaṃ dadyāttailamebhiśca sādhitam //
1.16.26_34
granthike guṭikāṃ pūrvaṃ srāvayedavapāṭya tu /
1.16.26_35
tataḥ saindhavacūrṇaṃ tu ghṛṣṭvā lepaṃ pradāpayet //
1.16.26_36
likhitvā tatsrutaṃ ghṛṣṭvā cūrṇairlodhrasya jambule /
1.16.26_37
kṣīreṇa pratisāryainaṃ śuddhaṃ saṃropayettataḥ //
1.16.26_38
madhuparṇī madhūkaṃ ca ma madhukaṃ madhunā saha /
1.16.26_39
lepaḥ srāviṇi dātavyastailamebhiśca sādhitam //
1.16.26_40
pañcavalkaiḥ samadhukaiḥ piṣṭaistaiśca ghṛtānvitaiḥ /
1.16.26_41
jīvakādyaiḥ sasarpiṣkairdahyamānaṃ pralepayet //)
1.16.27
viśleṣitāyāstvatha nāsikāyā vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat /
1.16.27_2
nāsāpramāṇaṃ pṛthivīruhāṇāṃ patraṃ gṛhītvā tvavalambi tasya //
1.16.28
tena pramāṇena hi gaṇḍapārśvādutkṛtya baddhaṃ tvatha nāsikāgram /
1.16.28_2
vilikhya cāśu pratisaṃdadhīta tat sādhubandhairbhiṣagapramattaḥ //
1.16.29
susaṃhitaṃ samyagato yathāvannāḍīdvayenābhisamīkṣya baddhvā /
1.16.29_2
prānnamya caināmavacūrṇayettu pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiśca //
1.16.30
saṃchādya samyak picunā sitena tailana siñcedasakṛttilānām /
1.16.30_2
ghṛtaṃ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇe snigdho virecyaḥ sa yathopadeśam //
1.16.31
rūḍhaṃ ca sandhānamupāgataṃ syāttadardhaśeṣaṃ tu punarnikṛntet /
1.16.31_2
hīnāṃ punarvardhayituṃ yateta samāṃ ca kuryādativṛddhamāṃsām //
1.16.32
nāḍīyogaṃ vinauṣṭhasya nāsāsandhānavadvidhim /
1.16.32_2
ya evameva jānīyāt sa rājñaḥ kartumarhati //
1.16.32_1
iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne karṇavyadhabandhavidhirnāma ṣoḍaśo+adhyāyaḥ //
Commentaries (2)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit