The Compendium of Suśruta 1.41: ekacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ /
Suśrutasaṃhitā 1.41
- Language
- Sanskrit
ekacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ /
1.41.1
athāto dravyaviśeṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
1.41.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
1.41.3
tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ samudāyāddravyābhinirvṛttiḥ utkarṣastvabhivyājñjalo bhavati idaṃ pārthivamidamāpyamidaṃ taijasamidaṃ vāyavyamidamākāśīyamiti //
1.41.4
tatra sthūlasārasāndramandasthiragurukaṭhinaṃ gandhabahulamīṣatkaṣāyaṃ prāyaśo madhuramiti pārthivaṃ tat sthairyabalagauravasaṃghātopacayakaraṃ viśeṣataścādhogatisvabhāvamiti //
1.41.4_2
śītastimitasnigdhamandagurusarasāndramṛdupicchilaṃ rasabahulamīṣatkaṣāyāmlalavaṇaṃ madhurarasaprāyamāpyaṃ tat snehanahlādanakledanabandhanaviṣyandanakaramiti //
1.41.4_3
uṣṇatīkṣṇasūkṣmarūkṣakharalaghuviśadaṃ rūpa(ā.guṇa)bahulamīṣadamlalavaṇaṃ kaṭukarasaprāyaṃ viśeṣataścordhvagatisvabhāvamiti taijasaṃ taddahanapacanadāraṇatāpanaprakāśanaprabhāvarṇakaramiti //
1.41.4_4
sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuviśadaṃ sprarśabahulamīṣattiktaṃ viśeṣataḥ kaṣāyamiti vāyavīyaṃ tadvaiśadyalāghavaglapanavirūkṣaṇavicāraṇakaramiti //
1.41.4_5
ślakṣṇasūkṣmamṛduvyavāyiviśadaviviktamavyaktarasaṃ śabdabahulamākāśīyaṃ tanmārdavaśauṣiryalāghavakaramiti //
1.41.5
anena nidarśanena nānauṣadhībhūtaṃ jagati kiṃciddravyamastīti kṛtvā taṃ taṃ yuktiviśeṣamarthaṃ cābhisamīkṣya svavīryaguṇayuktāni dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti / tāni yadā kurvanti sa kālaḥ yatkurvanti tatkarma yena kurvanti tadvīryaṃ yatra kurvanti tadadhikaranaṃ yathā kurvanti sa upāyaḥ yanniṣpādayanti tat phalamiti //
1.41.6
tatra virecanadravyāṇi pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāni pṛthivyāpo gurvyastā gurutvādadho gacchanti tasmādvirecanamadhoguṇabhūyiṣṭhamanumānāt vamanadravyāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni agnivāyū hi laghū laghutvācca tānyūrdhvamuttiṣṭhanti tasmādvamanamapyūrdhvaguṇabhūyiṣṭham ubhayaguṇabhūyiṣṭhamubhyatobhāgam ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ saṃśamanaṃ sāṃgrāhikamanilaguṇabhūyiṣṭham anilasya śoṣaṇātmakatvāt dīpanamagniguṇabhūyiṣṭhaṃ (? tatsamānatvāt ) lekhanamanilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ bṛṃhaṇaṃ pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭham evamauṣadhakarmāṇyanumānātsādhayet //
1.41.7
bhavanti cātra /
1.41.7_2
bhūtejovārijairdravyaiḥ śamaṃ yāti samīraṇaḥ /
1.41.7_3
bhūmyambuvāyujaiḥ pittaṃ kṣipramāpnoti nirvṛtim //
1.41.8
khatejonilajaiḥ śleṣmā śamameti śarīriṇām /
1.41.8_2
viyatpavanajātābhyāṃ vṛddhimāpnoti mārutaḥ //
1.41.9
āgneyameva yaddravyaṃ tena pittamudīryate /
1.41.9_2
vasudhājalajātābhyāṃ balāsaḥ parivardhate //
1.41.10
evametadguṇādhikyaṃ dravye dravye viniścitam /
1.41.10_2
dviśo vā bahuśo vā+api jñātvā doṣeṣu cācaret //
1.41.11
tatra ya ime guṇā vīryasaṃjñakāḥ śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviśadāsteṣāṃ tīkṣṇoṣṇāvāgneyau śītapicchilāvambuguṇabhūyiṣṭhau pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhaḥ snehaḥ toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ mṛdutvaṃ vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ raukṣyaṃ kṣitisamīraṇaguṇabhūyiṣṭhaṃ vaiśadyaṃ gurulaghuvipākāvuktaguṇau tatra uṣṇasnigdhau vātaghnau śītamṛdupicchilāḥ pittaghnāḥ tīkṣnarūkṣaviśadāḥ śleṣmaghnāḥ gurupāko vātapittaghnaḥ laghupākaḥ śleṣmaghnaḥ teṣāṃ mṛduśītoṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ picchalaviśadau cakṣuḥsparśābhyāṃ snigdharūkṣau cakṣuṣā tīkṣṇo mukhaduḥkhotpādanāt gurupākaḥ sṛṣṭaviṇmūtratayā kaphotkleśena ca laghurbaddhaviṇmūtratayā mārutakopena ca / tatra tulyaguṇeṣu bhūteṣu rasavaiśeṣyamupalakṣayet tadyathā madhuro guruśca pārthivaḥ madhuraḥ snigdhaścāpya iti //
1.41.12
bhavati cātra /
1.41.12_2
guṇā ya uktā dravyeṣu śarīreṣvapi te tathā /
1.41.12_3
sthānavṛddhikṣayāstasmāddehināṃ dravyahetukāḥ //
1.41.12_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravyaviśeṣavijñānīyo nāmaikacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ //
Commentaries (2)
- Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit