The Compendium of Suśruta 3.6: ṣaṣṭho+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 3.6

Language: Sanskrit

ṣaṣṭho+adhyāyaḥ/

3.6.1

athātaḥ pratyekamarmanirdeśaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ//

saptottaraṁ marmaśatam/ tāni marnāṇi pañcātmakāni bhavanti, tadyathā---māṁsamarmāṇi, sirāmarmāṇi, snāyumarmāṇi, asthimarmāṇi; sandhimarmāṇi ceti; na khalu māṁsasirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavanti, yasmānnopalabhyante//

3.6.4

tatraikādaśa māṁsamarmāṇi, ekacatvāriṁśatsirāmarmāṇi, saptaviṁśatiḥ snāyumarmāṇi, aṣṭāvasthimarmāṇi, viṁśatiḥ sandhimarmāṇi ceti/ tadetat saptottaraṁ marmaśatam//

3.6.5

teṣāmekādaśaikasmin sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau, udarorasordvādaśa, caturdaśa pṛṣṭhe, grīvāṁ pratyūrdhvaṁ saptatriṁśat//

3.6.6

tatra sakthimarmāṇi kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendrabastijānvāṇyūrvīlohitākṣāṇi viṭapaṁ ceti, etenetaratsakthi vyākhyātam/ udarorasostu gudabastinābhihṛdayastanamūla-†stanarohitāpalāpānyapastambhau ceti/ pṛṣṭhamarmāṇi tu kaṭīkataruṇakukundaranitambapārśvasandhibṛhatyaṁsaphalakānyaṁsau ceti/ bāhumarmāṇi tu kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśiromaṇibandhendrabastikūrparāṇyūrvīlohitākṣaṇi kakṣadharaṁ ceti; etenetaro bāhurvyākhyātaḥ/ jatruṇa ūrdhvaṁ (marmāṇi) catasro dhamanyo+aṣṭau mātṛkā dve kṛkāṭike dve vidhure dve phaṇe dvāvapāṅgau dvāvāvartau dvāvutkṣepau dvau śaṅkhāvekā sthapanī pañca sīmantāścatvāri śṛṅgāṭakānyeko+adhipatiriti//

3.6.7

tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni māṁsamarmāṇi, nīladhamanīmātṛkāśṛṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣorvyaḥ sirāmarmāṇi, ††āṇīviṭapakakṣadharakūrcakūrcaśirobastikṣiprāṁsavidhurotkṣepāḥ snāyumarmāṇi, kaṭīkataruṇanitambāṁsaphalakaśaṅkhāstvasthimarmāṇi, jānukūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarānartakṛkāṭikāśceti sandhimarmāṇi// [††'ime sirāmarmaṇī,'grīvāyāṁ ṣoḍaśa avyadhyāḥ' ityatra ḍalhaṇenaiva vidhurayoḥ ṣoḍaśasaṁkhyāyāmeva parigaṇanaṁ kṛtaṁ, snāyumarmasu gaṇanaṁ tu pratisaṁskartṛdoṣakūṣitaṁ pratibhāti'(rasayogasāgara,upoddhāta, pṛ+ 156)/]

3.6.8

tānyetāni pañcavikalpāni marmāṇi bhavanti/ tadyathā---sadyaḥprāṇaharāṇi, kālāntaraprāṇaharāṇi, viśalyaghnāni, vaikalyakarāṇi, rujākarāṇīti/ tatra sadyaḥprāṇaharāṇyekonaviṁśatiḥ, kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṁśat, trīṇi viśalyaghnāni, catuścatvāriṁśadvaikalyakarāṇi, aṣṭau rujākarāṇīti//

3.6.9

bhavanti cātra/ śṛṅgāṭakānyadhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhasirā gudam// hṛdayaṁ bastinābhī ca ghnanti †sadyo hatāni tu//

3.6.10

vakṣomarmāṇi sīmantatalakṣiprendrabastayaḥ// kaṭīkataruṇe sandhī †pārśvajau[†'pārśvagau'iti+apārśvayoḥ'iti ca pā+] bṛhatī ca yā//

3.6.11

nitambāviti caitāni kālāntaraharāṇi tu// utkṣepau sthapanī caiva viśalyaghnāni nirdiśet//

3.6.12

lohitākṣāṇi jānūrvīkūrcaniṭapakūrparāḥ// kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike//

3.6.13

aṁsāṁsaphalakāpāṅgā nīle manye phaṇe tathā// vaikalyakaraṇānyāhurāvartau dvau tathaiva ca//

3.6.14

gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kūrcaśirāṁsi ca// rujākarāṇi jānīyādaṣṭāvetāni buddhimān// kṣiprāṇi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntareṇa ca//

3.6.15

marmāṇi nāma māṁsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ; teṣu svabhāvata eva viśeṣeṇa prāṇāstiṣṭhanti; tasmānmarmasvabhihatāstāṁstān bhāvanāpadyante//

3.6.16

tatra sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu kṣapayanti; kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu krameṇa ca somaguṇeṣu kālāntareṇa kṣapayanti; viśalyaprāṇaharāṇi vāyvyāni, śalyamukhāvaruddho yāvadantarvāyustiṣṭhati tāvajjīvati, uddhṛtamātre tu śalye marmasthānāśrito vāyurniṣkrāmati, tasmāt saśalyo jīvatyuddhṛtaśalyo mriyate (†pākātpatitaśalyo vā jīvati)[†ayaṁ pāṭhaḥ keṣucitpustakeṣu nopalabhayate]; vaikalyakarāṇi saumyāni, somo hi sthiratvācchaityācca trāṇāvalambanaṁ karoti; rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, †viśeṣataśca tau rujākarau, pāñcabhautikīṁ ca rujāmāhureke//

3.6.17

kecidāhurmāṁsādīnāṁ pañcānāmapi samastānāṁ †vivṛddhānāṁ ca samavāyāt sadyaḥprāṇaharāṇi, ekahīnānāmalpānāṁ †vā kālāntaraprāṇaharāṇi, dvihīnānāṁ †viśalyaprāṇaharāṇi, trihīnānāṁ vaikalyakarāṇi, ekasminneva rujākarāṇīti/ naivaṁ, †yato+asthimarmasvapyabhihateṣu śoṇitāamanaṁ bhavati//

3.6.18

bhavanti cātra/ caturvidhā yāstu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā marmasu sanniviṣṭāḥ// snāyvasthimāṁsāni tathaiva sandhīn santarpya dehaṁ †pratipālayanti//

3.6.19

tataḥ kṣte marmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyurabhistṛṇoti//vivardhamānastu sa mātariśvā rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye//

3.6.20

rujābhibhūtaṁ tu tataḥ śarīraṁ pralīyate naśyati cāsya saṁjñā// ato hi śalyaṁ vinihartumicchanmarmāṇi yatnena parīkṣya karṣet//

3.6.21

etenaśeṣaṁ vyākhyātam//

3.6.22

tatra sadyaḥprāṇaharamante viddhaṁ kālāntareṇa mārayati, kālāntaraprāṇaharamante viddhaṁ vaikalyamāpādayati viśalyaprāṇaharaṁ ca, vaikalyakaraṁ kālāntaraṁ †kleśayati rujāṁ ca karoti, rujākaramatīvravedanaṁ bhavati//[†'viśalyaprāṇaharamante viddhaṁ kleśayati kālāntareṇa ca rujāṁ karoti' iti pā+]

3.6.23

tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarānmārayati, kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣānmāsādvā, teṣvapi kṣiprāṇi kadācidāśu mārayanti, viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācidatyabhihatāni mārayanti//

3.6.24

uta ūrdhvaṁ pratyekaśo marmasthānāni vyākhyāsyāmaḥ---tatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyormadhye †kṣipraṁ nāma marma, tatra viddhasyākṣepakeṇa maraṇaṁ; madhyamāṅgulīmanupūrvaṇa madhye pādatalasya talahṛdayaṁ †nāma[†atra+amāma'iti hastalikhitapustake nopalabhyate, evamagre+api/], tatrāpi rujābhirmaraṇaṁ; kṣipratyopariṣṭādubhayataḥ kūrco nāma, tatra pādasya bhramaṇavepane bhavataḥ; gulphasandheradha ubhayataḥ kūrcaśiro nāma, tatra rujāśophau; pādajaṅghayoḥ sandhāne gulpho nāma, tatra rujaḥ stabdhapādatā khañjatā vā; pārṣṇiṁ prati jaṅghāmadhye indribastirnāma, tatra śoṇitakṣayeṇa maraṇaṁ; †jaṅghorvoḥ[†'madhyamāṅgulīmānupūrvyeṇa jaṅghorvoḥ'iti pā+] sandhāne jānu nāma, tatra khañjatā; †jānuna ūrdhvamubhayatastryaṅgulamāṇī nāma, tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca; ūrumadhye ūrvī nāma, tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ; ūrvyā ūrdhvamadho vaṅkṣaṇasaṁdher-†ūrumūle lohitākṣaṁ nāma, tatra †lohitakṣayeṇa[†'lohitakṣayeṇa maraṇaṁ pakṣāghāto vā'iti pā+] pakṣāghātaḥ sakthiśoṣo vā; vaṅkṣaṇavṛṣaṇayorantare niṭapaṁ nāma, tatra ṣāṇḍhyamalpaśukratā vā bhavati; evametānyekādaśa sakthimarmāṇi vyākhyātāni/ etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau/ viśeṣatastu yāni sakthni gulphajānuviṭapāni tāni bāhau maṇibavdhakūrparakakṣadharāṇi; yathā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayorantare viṭapamevaṁ vakṣaḥkakṣayormadhye kakṣadharaṁ, tasmin viddhe ta evopadravāḥ; viśeṣatastu maṇibandhe kuṇṭhatā, kūrparākhye kuṇiḥ, kakṣadhare pakṣāghātaḥ/ evametāni catuścatvāriṁśacchākhāsu marmāṇi vyākhyātāni//

3.6.25

ata ūrdhvamudarorasor-†marmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ[†'marmasdhānānyanuvyākhyāsyāmaḥ'iti pā+]---tatra vātavarconirasanaṁ sthūlāntraprativaddhaṁ gudaṁ nāma marma, tatra sadyomaraṇaṁ; alpamāṁsaśoṇito+bhyantarataḥ kṭyāṁ mutrāśayo bastirnāma, tatrāpi sadyomaraṁamaśmarīvraṇādṛte, tatrāpyubhayato bhinne na jāvati, ekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati, sa tu yatnenopakrānto rohati; pakvāmāśayayormadhye sirāprabhāvā nābhirnāma, tatrāpi sadyo maraṇaṁ; †stanayormadhyamadhiṣṭhāyorasyāmāśayadvāraṁ[†'stanacūcukayormadhye stanarohitau'iti pā+] sattvarajastamasāmadhiṣṭhānaṁ hṛdayaṁ nāma, tatrāpi sadya eva maraṇaṁ; stanayoradhastād dvyaṅgulamubhayataḥ stanamūle nāma (†marmaṇī), tatra kaphapūrṇakoṣṭhatayā kasaśvāsābhyāṁ mriyate; stanacūcukayorūrdhvaṁ dvaṅgulamubhayataḥ ††stanarohitau nāma, tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṁ ca mriyate; aṁsakūṭayoradhastāt pārśboparibhāgayorapalāpau nāma, tatra raktena pūyabhāvaṁ gatena maraṇaṁ; ubhayatroraso nāḍyau vātavahe apastambhau nāma, tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṁ ca maraṇaṁ; e ametānyudarorasordvādaśa marmāṇi vyākhyātāni// [††stanamūlalakṣaṇe+astanayorūrdhvaṁ'iti / stanarohitalakṣaṇe ca+astanacūcukayoradhastāt'iti ca rasayogasāgarasyopoddhāte(pṛ.158) ca saṁśodhitaḥ pāṭhaḥ/ viśeṣavivaraṇaṁ tu tatraiva draṣṭavyam/]

3.6.26

ata ūrdhvaṁ pṛṣṭhamarmāṇi †vyākhyāsyāmaḥ---tatra pṛṣṭhavaṁśamubhayataḥ pratiśroṇikāṇḍamasthinī kaṭīkataruṇe †nāma marmāṇī, tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇo †hīnarūpaśca mriyate, pārśvajaghanabahirbhāge pṛṣṭhavaṁśamubhayato (nātinimne) kukundare nāma †marmāṇi, tatra sparśājñānamadhḥkāye ceṣṭopaghātaśca; śroṇīkāṇḍayoruparyāśayācchādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau nāma, tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbalyācca maraṇaṁ; adhaḥpārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhyayostiryagūrdhvaṁ ca jaghanāt pārśvasandhī nāma, tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā mriyate; stanamūlādṛjūbhayateḥ pṛṣṭhavaṁśasya †bṛhatyau nāma, tatra śoṇitātipravṛttinimittairupadravairmriyate; pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṁśamubhayatastrikasaṁbaddhe aṁsaphalake nāma, tatra bāhvoḥ †svāpaśoṣau; bāhumūrdhagrīvāmadhye+asapīṭhasakandhanibandhanāvaṁsau nāma, tatra stabdhabāhutā; evametāni caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni//

3.6.27

ata ūrdhvamūrdhvajatrugatāni vyākhyāsyāmaḥ---tatra kaṇṭhanāḍīmubhayataścatasro dhamanyo dve nīle dve ca manye †vyatyāsena, tatra mūkatā svaravaikṛtamarasagrāhitā ca; grīvāyāmubhayataś-†catasraḥ sirā mātṛkāḥ, tatra sadyomaraṇaṁ; śirogrīvayoḥ sandhāne kṛkāṭike nāma, tatra calamūrdhatā; karṇapṛṣṭhato+adhaḥsaṁśrite vidhure nāma, tatra bādhiryaṁ; ghrāṇamārgamubhayataḥ srotomārgapratibaddhe abhyantarataḥ phaṇe nāma, tatra gandhājñānaṁ; bhrūpucchāntayoradho+akṣṇorbāhyato+apāṅgau nāma, tatrāndhyaṁ dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvorupari nimnayorāvartau nāma, tatrāpyāndhyaṁ dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvoḥ †pucchāntayorupari[†'bhruvorantopari'iti pā+] karṇalalāṭayormadhye śaṅkhau nāma, tatra sadyomaraṇaṁ; śaṅkhayorupari keśānta utkṣepau nāma, tatra saśalyo jīvati pākāt patitaśalyo vā noddhṛtaśalyaḥ; bhruvormadhye sthapanī nāma, tatrotkṣepavat; pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma, tatronmādabhayacittamāśairmaraṇaṁ; ghrāṇaśrotrākṣijihvāsantarpaṇīnāṁ sirāṇāṁ madhye sirāsannipātaḥ †śṛṅgāṭakāni, tāni catvāri marmāṇi, tatrāpi sadyo maraṇaṁ; mastakābhyantarata upariṣṭāt sirāsavdhisannipāto romāvarto+adhipatiḥ, tatrāpi sadya †eva / evametāni saptatriṁśadūrdhvajatrugatāni marmāṇi vyākhyātāni//

Commentaries (1)

Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit

Linked texts (2)

Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
Śabdakalpadruma — Rājā Sir Rādhākānta Deb, Sanskrit