The Compendium of Suśruta 3.8: aṣṭamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 3.8

Language: Sanskrit

aṣṭamo+adhyāyaḥ/

3.8.1

athātaḥ sirāvyadhavidhiśārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ//

bālasthavirarūkṣakṣatakṣīṇabhīrupariśrāntamadyādhvastrīkarṣitavamitaviriktāsthāpitānuvāsitajāgaritaklībakṛśagārbhiṇīnāṁ kāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarākṣepakapakṣāghātopavāsapipāsāmūrcchāprapīḍitānāṁ ca sirāṁ na vidhyet, yāścāvyadhyāḥ, vyadhyāścādṛṣṭāḥ, dṛṣṭāścāyantritāḥ, yantritāścānutthitā iti//

3.8.4

śoṇitāvasekasādhyāśca ye vikārāḥ prāgabhihitāsteṣu cāpakveṣvanyeṣu cānukteṣu yathābhyāsaṁ yathānyāyaṁ ca sirāṁ vidhyet//

3.8.5

pratiṣiddhānāmapi ca viṣopasargātyayikeṣu sirāvyadhanamapratiṣiddham//

3.8.6

tatra snigdhasvinnamāturaṁ yathādoṣapratyanīkaṁ dravaprāyamannaṁ bhuktavantaṁ yavāgūṁ †pītavantaṁ[†'pratipītaṁ' iti pā+] vā yathākālamupasthāpyāsīnaṁ sthitaṁ cā prāṇānabādhamāno vastrapaṭṭacarmāntarvalkalalatānāmanyatamena yantrayitvā nātigāḍhaṁ nātiśithilaṁ śarīrapradeśamāsādya prāptaṁ †śastramādāya[†'yathoktaṁ śastraṁ gṛhītvā' iti pāṭhāntaram/] sirāṁ vidhyet//

3.8.7

naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na cābhrite// sirāṇāṁ vyadhanaṁ kāryamaroge vā kadācana//

3.8.8

tatra vyadhyasiraṁ puruṣaṁ pratyādityamukhamaratnimātrocchrite upaveśyāsane †sakthnorākuñcitayorniveśya[†'sakthnorākuñcitayorupari kurparasandhidvayaṁ niveśya' iti pā+] kūrparau sandhidvayasyopari hastāvantargūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīmanyayoḥ sthāpayitvā yantraṇaśāṭakaṁ grīvāmuṣṭyorupari parikṣipyānyena puruṣeṇa paścātsthitena vāmahastenottānena śāṭakāntadvayaṁ grāhayitvā tato vaidyo brūyāt---dakṣiṇahastena sirotthāpanārthaṁ ca †yantraṁ[†'yantraṁ pīḍayoti'+apṛṣṭhamadhye ca pīḍayet' iti pā+] pṛṣṭhamadhye pīḍayeti, karmapuruṣaṁ ca vāyupūrṇamukhaṁ †sthāpayet; eṣauttamāṅgagatānāmantarmukhavarjānāṁ sirāṇāṁ nyadhane yantraṇavidhiḥ/ tatra pādamīṣatsaṁkucitamuccaiḥ kṛtvā vyadhyasirapādaṁ jānusandheradhaḥ śāṭakenāveṣṭya †hastābhyāṁ[†'hastābhyāṁ vā prapīḍya gulphaṁ' iti pā+] prapīḍyāgulphaṁ vyadhyapradeśasyopari caturaṅgule plotādīnāmanyatamena baddhvā vā pādasirāṁ vidhyet/ athopariṣṭāddhastau gūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī samyagāsane sthāpayitvā sukhopaviṣṭasya pūrvavadyantraṁ baddhvā hastasirāṁ vidhyet/ gṛdhrasīviśvācyoḥ saṅkucitajānukūrparasya/ śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnāmitapṛṣṭhasyāvākśiraskasyopaviṣṭasya visphūrjitapṛṣṭhasya vidhyet/ udarorasoḥ prasāritoraskasyonnāmitaśiraskasya visphūrjitadehasya/ bāhubhyāmavalambamānadehasya pārśvayoḥ/ avanāmitameḍhrasya meḍhre/ unnamitavidaṣṭajihvāgrasyādhojihvāyām/ ativyātānanasya tāluni dantamūleṣu ca/ evaṁ †yantropāyānanyāṁśca sirotthāpanahetūn buddhyā+avekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyāt//

3.8.9

māṁsaleṣvavakāśeṣu yavamātraṁ śastraṁ nidadhyāt, ato+†anyeṣvardhayavamātraṁ vrīhimātraṁ vā vrīhimukhena, asthnāmupari kuṭhārikayā vidhyedardhayavamātram//

3.8.10

bhavanti cātra/ vyabhre varṣāsu vidhyeta(ttu) grīṣmakāle tu śītale// hemantakāle madhyāhne śastrakālāstrayaḥ smṛtāḥ//

3.8.11

samyakśastranipātena dhārayā yā sravedasṛk// muhūrtaṁ ruddhā tiṣṭhecca suviddhāṁ tāṁ vinirdiśet//

3.8.12

yathā kusumbhapuṣpebhayaḥ pūrvaṁ sravati pītikā// tathā sirāsu viddhāsu duṣṭamagre pravartate//

3.8.13

mūrcchitasyātibhītasya śrāntasya tṛṣitasya ca // na vahanti sirā viddhāstathā+anutthitayantritāḥ//

3.8.14

kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayā+†abhihatasya ca// bhūyo+aparāhṇe visrāvyā †sā+aparedyustryahe+api vā//

3.8.15

raktaṁ saśeṣadoṣaṁ tu kuryādapi vicakṣaṇaḥ// na †cātiprasrūtaṁ kuryāccheṣaṁ saṁśamanairjayet//

3.8.16

balino bahudoṣasya vayaḥsthasya śarīriṇaḥ// paraṁ pramāṇamicchanti prasthaṁ śoṇitamokṣaṇe//

3.8.17

tatra †pādadāhapādaharṣāvabāhukacippavisarpavātaśoṇitavātakaṇṭakavicarcikāpādadārīprabhṛtiṣu kṣipramarmaṇa upariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṁ vidhyet,[†'kenacidatrāvabāhuko+api paṭhyate, tatra samīcīnaṁ, pratikāravidhāvasya vyadhena jihāsitatvāt'iti hārāṇacandraḥ/+acippa'iti kvacinna paṭhyate/], ślīpade taccikitsite yathā vakṣyate, kroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅulavātavedanāsu jaṅghāyāṁ gulphasyopari caturaṅgule, apacyāmindrabasteradhastād dvyaṅgule, jānusandheruparyadho vā caturaṅgule gṛdhrasyāṁ, ūrumūlasaṁśritāṁ galagaṇḍe, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; viśeṣatastu vāmabāhau kūrparasandherabhyantarato bāhūmadhye plīhni kaniṣṭhikānāmikayormadhye vā, evaṁ dakṣiṇabāhau †yakṛdākhye(†kaphodare ca, [†'atra+ayakṛddāsye kaphodare ca' ityanākaraḥ pāṭhaḥ, kaphodare sirāvyadhasyānupayogāt'iti hārāṇacandraḥ]) etāmeva ca kāsaśvāsayorapyādiśanti, gṛdhrasyāmiva viśvācyāṁ, śroṇiṁ prati samantād dvyaṅgule pravāhikāyāṁ śūlinyāṁ, parivartikopadaṁśaśūkadoṣaśukravyāpatsu meḍhramadhye, (vṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṁ, nābheradhaścaturaṅgule sevanyāṁ vāmapārśve †dakodare, [†'aho guroraśrutasuśrutaḥ kaścit mūtravṛddhyāṁ dakodare ca doṣodakāvasecanārthaṁ vidhitsite vyadhane eva sirāvyadhau manyamāno+atra+avṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṁ' tathā+anābheścaturaṅgule sevanyā vāmapārśve dakodare'ityaśrutapūrvamasamañjasamācakṣāṇaḥ svasyaivāśrutatvamadṛṣṭakarmatvamasthānavāditvena purvyadhyasiratvaṁ cākhyāpayatīti' iti hārāṇacandraḥ/]) vāmapārśve kakṣāstanayorantare+antarvidradhau pārśvaśūle †ca[†asyāgra+aetāmeva kaphodare vāmapārśve'ityadhikaṁ paṭhyate kvacitpustake], bāhuśoṣāvabāhukayorapyeke vadantyaṁsayorantare, trikasandhimadhyagatāṁ tṛtīyake, adhaḥskandhasandhigatāmanyatarapārśvasaṁsthitāṁ caturthake, hanusandhimadhyagatāmapasmāre, śaṅkhakeśāntasandhigatāmuro+apāṅgalalāṭeṣu conmāde, jihvārogeṣvadhojihvāyāṁ dantavyādhiṣu ca, tāluni tālvyeṣu, karṇayorupari samantāt karṇaśūle tadrogeṣu ca, gandhāgrahaṇe vāsārogeṣu ca nāsāgre, timirākṣipākaprabhṛtiṣvakṣyāmayeṣūpanāsike lālāṭyāmapāṅgyāṁ vā, etā eva ca śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu rogeṣviti//

3.8.18

ata ūrdhvaṁ duṣṭavyadhanamanuvyākhyāsyāmaḥ, tatra durviddhā+atividhā kuñcitā piccitā kuṭṭitā+aprasrutā+atyudīrṇā+†ante+abhihatā pariśuṣkā kūṇitāvepitā+anutthitaviddhā śastrahatā tiryagviddhā+apaviddhā+avyadhyā vidrutā dhenukā punaḥ punarviddhā māṁsasirāsnāyvasthisandhimarmasu ceti viṁśatirduṣṭavyadhāḥ//

3.8.19

tatra yā sūkṣmaśastraviddhā+†avyaktamasṛk sravatirujāśophavatī ca sā durviddhā, pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ praviśati śoṇitaṁ †śoṇitātipravṛttirvā sā+atividdhā, kuñcitāyāmapyevaṁ, kuṇṭhaśastrapramathitā pṛthulībhāvamāpannā piccitā, anāsāditā punaḥ punarantayośca bahuśaḥ śastrābhihatā kuṭṭitā, śītabhayamūrcchābhirapravṛttaśoṇitā+aprasrutā, tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhā+atyudīrṇā, alparaktasrāviṇyanteviddhā ante+abhihatā kṣīṇaśoṇitasyānilapūrṇā pariśuṣkā, caturbhāgā(ca)sāditā kiṁcitpravṛttaśoṇitā kūṇitā, duḥsthānabandhanādvepamānāyāḥ śoṇitasaṁmoho bhavati sā vepitā, anutthitaviddhāyāmapyevaṁ, chinnā+atipravṛttaśoṇitā kriyāsaṅgakarī śastrahatā, tiryakpraṇihitaśastrā kiṁciccheṣā tiryagviddhā, bahuśaḥ kṣatā hīnaśastrapraṇidhānenāpaviddhā, aśastrakṛtyā avyadhyā, anavasthitaviddhā vidrutā, pradeśasya bahuśo+avaghaṭṭanādārohadvyadhā muhurmuhurḥ śoṇitasrāvā dhenukā, su kṣmaśastravyadhanādbahuśo †bhinnā punaḥ punarviddhā, māṁsasnāyvasthisirāsandhimarmasu viddhā rujāṁ śophaṁ vaikalyaṁ maraṇaṁ cāpādayati//

3.8.20

bhavanti cātra / sirāsu śikṣito nāsti calā hyetāḥ svabhāvataḥ// matsyavat parivartante tasmādyatnena tāḍayet//

3.8.21

ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite// bhavanti vyāpadaścaitā bahavaścāpyupadravāḥ//

3.8.22

snehādibhiḥ kriyāyogairna tathā lepanairapi// yāntyāśu vyādhayaḥ śāntiṁ yathā samyak sirāvyadhāt//

3.8.23

sirāvyadhaścikitsārdhaṁ śalyatantre prakīrtitaḥ// yathā praṇihitaḥ samyagbastiḥ kāyacikitsate//

3.8.24

tatra snigdhasvinnavāntaviriktāsthāpitānuvāsitasirāviddhaiḥ parihartavyāni---krodhāyāsamaithuna-†divāsvapnavāgvyāyāmayānādhyayavasthānāsanacaṅkramaṇaśītavātātapaviruddhāsātmyājīrṇānyābalalābhāt[†'+divāsvapnavyāyāma+'iti pā+], māsameke manyante/ eteśāṁ vistaramupariṣṭādvakṣyāmaḥ//

Commentaries (1)

Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit