The Compendium of Suśruta 4.29: ekonatriṃśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 4.29
- Language
- Sanskrit
ekonatriṃśattamo+adhyāyaḥ/
4.29.1
athātaḥ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
4.29.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
4.29.3
brahmādayo+asṛjan pūrvamamṛtaṃ somasaṃjñitam/ jarāmṛtyuvināśāya vidhānaṃ tasya vakṣyate//
4.29.4
eka eva khalu bhagavān somaḥ sthānanāmākṛtivīryaviśeṣaiścaturviṃśatidhā bhidyate//
4.29.5
aṃśumān muñjavāṃścaiva candramā rajataprabhaḥ/ dūrvāsomaḥ kanīyāṃśca śvetākṣaḥ kanakaprabhaḥ//
4.29.6
pratānavāṃstālavṛntaḥ karavīro+aṃśavānapi/ svayaṃprabho mahāsomo yaścāpi garuḍāhṛtaḥ//
4.29.7
gāyatrastraiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ śākvarastathā/ agniṣṭomo raivataśca yathokta iti saṃjñitaḥ//
4.29.8
gāyatryā tripadā yukto yaścoḍupatirucyate/ ete somāḥ samākhyātā vedoktairnāmabhiḥ śubhaiḥ//
4.29.9
sarveṣāmeva caiteṣāmeko vidhirupāsane/ sarve tulyaguṇāścaiva vidhānaṃ teṣu vakṣyate//
4.29.10
ato+anyatamaṃ somamupayuyukṣuḥ sarvopakaraṇaparicārakopetaḥ praśaste deśe trivṛtamāgāraṃ kārayitvā hṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu aṃśumantamādāyādhvarakalpenāhṛtamabhiṣutamabhihutaṃ cāntarāgāre kṛtamaṅgalasvastivācanaḥ somakandaṃ suvarṇasūcyā vidārya payo gṛhṇīyāt sauvarṇe (†rājate vā) pātre+añjalimātraṃ, tataḥ sakṛdevopayuñjīta nāsvādayan, tata upaspṛśya śeṣamapsvavasādya yamaniyamābhyāmātmānaṃ saṃyojya vāgyato+abhyantarataḥ suhṛdbhirupāsyamāno viharet//
4.29.11
rasāyanaṃ pītavāṃstu nivāte tanmanāḥ śuciḥ/ āsīta tiṣṭhet krāmecca na kathaṃcana saṃviśet//
4.29.12
sāyaṃ vā bhuktavānupaśrutaśāntiḥ kuśaśayyāyāṃ kṛṣṇājinottarāyāṃ suhṛdbhirupāsyamānaḥ śayīta, tṛṣito vā śītodakamātrāṃ pibet (†aśanāyito vā kṣīraṃ); tataḥ prātarutthāyopaśrutaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ spṛṣṭvā tatahaivāsīta, tasya jīrṇe some chardirutpadyate, tataḥ śoṇitāktaṃ kṛmivyāmiśraṃ charditavate sāyaṃ śṛtaśītaṃ kṣīraṃ vitaret; tatastṛtīye+ahani kṛmivyāmiśramatisāryate, sa tenāniṣṭapratigrahabhuktaprabhṛtibhirviśeṣairvinirmuktaḥ śuddhatanurbhavati, tataḥ sāyaṃ snātāya pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret, kṣaumavastrāstṛtāyāṃ cainaṃ śayyāyāṃ śāyayet; tataścaturthe+ahani tasya śvayathurutpadyate, tataḥ sarvāṅgebhyaḥ kṛmayo niṣkrāmanti, tadahaśca †śayyāyāṃ pāṃśubhiravakīryamāṇaḥ śayīta, tataḥ sāyaṃ pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret; evaṃ pañcamaṣaṣṭhayordivasayorvarteta, kevalamubhayakālamasmai kṣīraṃ vitaret; tataḥ saptame+ahani nirmāṃsastvagasthibhūtaḥ kevalaṃ somaparigrahādevocchvasiti, tadahaśca kṣīreṇa sukhoṣṇena pariṣicya tilamadhukacandanānuliptadehaṃ payaḥ pāyayet; tato+aṣṭame+ahani prātareva kṣīrapariṣiktaṃ candanapradigdhāgātraṃ payaḥ pāyayitvā pāṃśuśayyāṃ samutsṛjya kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet, tato+asya māṃsamāpyāyyate, tvak cāvadalati, dantanakharomāṇi cāsya patanti; tasya navamadivasāt prabhṛtyaṇutailābhyaṅgaḥ somavalkakaṣāyapariṣekaḥ; tato daśame+ahanyetadeva vitaret, tato+asya tvak sthiratāmupaiti; evamekādaśadvādaśayorvarteta; tatastrayodaśāt prabhṛti somavalkakaṣāyapariṣekaḥ, evamāṣoḍaśādvarteta; tataḥ saptadaśāṣṭādaśayordivasayordaśanā jāyante śikhariṇaḥ snigdhavajravaidūryasphaṭikaprakāśāḥ samāḥ sthirāḥ sahiṣṇavaḥ, tadā prabhṛti cānavaiḥ śālitaṇḍulaiḥ kṣīrayavāgūmupaseveta yāvat pañcaviṃśatiriti; tato+asmai dadyācchālyodanaṃ mṛdūbhayakālaṃ payasā, tato+asya nakhā jāyante vidrumendragopakataruṇādityaprakāśāḥ, sthirāḥ snigdhā lakṣaṇasaṃpannāḥ keśāśca sūkṣmā jāyante, tvak ca nīlotpalātasīpuṣpavaidūryaprakāśā; ūrdhvaṃ ca māsāt keśān vāpayet, vāpayitvā cośīracandanakṛṣṇatilakalkaiḥ śiraḥ pradihyāt payasā vā snāpayet; tato+asyānantaraṃ saptarātrāt keśā jāyante bhramarāñjananibhāḥ kuñcitāḥ sthirāḥ snigdhāḥ; tatastrirātrāt† prathamāvasathaparisarānniṣkramya muhūrtaṃ sthitvā punarevāntaḥ praviśet, tato+asya balātailamabhyaṅgārthe+avacāryaṃ, yavapiṣṭamudvartanārthe, sukhoṣṇaṃ ca payaḥ pariṣekārthe, ajakarṇakaṣāyamutsādanārthe, sośīraṃ kūpodakaṃ snānārthe, candanamanulepārthe, āmalakarasavimiśrāścāsya yūṣasūpavikalpāḥ, kṣīramadhukasiddhaṃ ca kṛṣṇatilamavacāraṇārthe, evaṃ daśarātraṃ; tato+anyaddaśarātraṃ dvitīye parisare varteta; tatastṛtīye parisare sthirīkurvannātmānamanyaddaśarātramāsīta, kiñcidātapapavanān vā seveta, punaścāntaḥ praviśet, na cātmānamādarśe+apsu vā nirīkṣeta rūpaśālitvāt; tato+anyaddaśarātraṃ krodhādīn †pariharet, evaṃ sarveṣāmupayogavikalpaḥ/ viśeṣatastu vallīpratānakṣupakādayaḥ somā brāhmaṇakṣatriyavaiśyairbhakṣayitavyāḥ/ teṣāṃ tu pramāṇamardhacatuṣkamuṣṭayaḥ//
4.29.13
aṃśumantaṃ sauvarṇe pātre+abhiṣuṇuyāt, candramasaṃ rājate; tāvupayujyāṣṭaguṇamaiśvaryamavāpyeśānaṃ devamanupraviśati, śeṣāṃstu tāmramaye mṛnmaye vā rohite vā carmaṇi vitate; śūdravarjaṃ tribhirvarṇaiḥ somā upayoktavyāḥ/ tataścaturthe māse paurṇamāsyāṃ śucau deśe brāhmaṇānarcayitvā kṛtamaṅgalo niṣkramya yathoktaṃ vrajediti//
4.29.14
oṣadhīnāṃ patiṃ somamupayujya vicakṣaṇaḥ/ daśavarṣasahasrāṇi navāṃ dhārayate tanum//
4.29.15
nāgnirna toyaṃ na viṣaṃ na śastraṃ nāstrameva ca/ tasyālamāyuḥkṣapaṇe samarthāni bhavanti//
4.29.16
bhadrāṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇāṃ prasrutānāmanekadhā/ kuñjarāṇāṃ sahasrasya balaṃ samadhigacchati//
4.29.17
kṣīrodaṃ śakrasadanamuttarāṃśca kurūnapi/ yatrecchati sa gantuṃ vā tatrāpratihatā gatiḥ//
4.29.18
kandarpa iva rūpeṇa kāntyā candra ivāparaḥ/ prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ//
4.29.19
sāṅgopāṅgāṃśca nikhilān vedān vindati tattvataḥ/ caratyamoghasaṅkalpo devavaccākhilaṃ jagat//
4.29.20
sarveṣāmeva somānāṃ patrāṇi daśa pañca ca/ tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante nipatanti ca//
4.29.21
ekaikaṃ jāyate patraṃ somasyāharahastadā/ śuklasya paurṇamāsyāṃ tu bhavet pañcadaśacchadaḥ//
4.29.22
śīryate patramekaikaṃ divase divase punaḥ/ kṛṣṇapakṣakṣaye cāpi latā bhavati kevalā//
4.29.23
aṃśumānājyagandhastu kandavān rajataprabhaḥ/ kadalyākārakandastu muñjavāṃllaśunacchadaḥ//
4.29.24
candramāḥ kanakābhāso jale carati sarvadā/ garuḍāhṛtanāmā ca śvetākṣaścāpi pāṇḍurau//
4.29.25
sarpanirmokasadṛśau tau vṛkṣāgrāvalambinau/ †tathā+anye maṇḍalaiścitraiścitritā iva bhānti te//
4.29.26
sarva eva tu vijñeyāḥ somāḥ pañcadaśacchadāḥ/ kṣīrakandalatāvantaḥ patrairnānāvidhaiḥ smṛtāḥ//
4.29.27
himavatyarbude sahye mahendre malaye tathā/ śrīparvate devagirau girau devasahe tathā//
4.29.28
pāriyātre ca vindhye ca devasunde hrade tathā/ uttareṇa vitastāyāḥ pravṛddhā ye mahīdharāḥ//
4.29.29
haṣṭhavat plavate tatra candramāḥ somasattamaḥ/ tasyoddeśeṣu cāpyanti muñjavānaṃśumānapi//
4.29.30
tasyoddeśeṣu cāpyasti muñjavānaṃśumānapi/ kāśmīreṣu saro divyaṃ nāmnā kṣudrakamānasam//
4.29.31
gāyatrastraiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ †śākvarastathā/ atra santyapare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ//
4.29.32
yaiścātra mandabhāgyaiste bhiṣajaścāpamānitāḥ/ na tān paśyantyadharmiṣṭhāḥ kṛtaghnāścāpi mānavāḥ/ bheṣajadveṣiṇaścāpi brāhmaṇadveṣiṇastathā//
4.29.32_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanacikitsitaṃ nāmaikonatriṃśo+adhyāyaḥ //29//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Śabdakalpadruma — Rājā Sir Rādhākānta Deb, Sanskrit