Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 4.37: saptatriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.37

Language
Sanskrit

saptatriṃśattamo+adhyāyaḥ/

4.37.1

athāto+anuvāsanottarabasticikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

4.37.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

4.37.3

virecanāt saptarātre gate jātabalāya vai/ kṛtānnāyānuvāsyāya samyagdeyo+anuvāsanaḥ//

4.37.4

yathāvayo nirūhāṇāṃ yā mātrāḥ parikīrtitāḥ/ pādāvakṛṣṭāstāḥ kāryāḥ snehabastiṣu dehinām//

4.37.5

utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastiṃ vidhāpayet/ etairhi vihataḥ sneho naivāntaḥ pratipadyate//

4.37.6

snehavastirvidheyastu nāviśuddhasya dehinaḥ/ snehavīryaṃ tathā datte dehaṃ cānuvisarpati//

4.37.7

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailānīha yathākramam/ pānānvāsananasyeṣu yāni hanyurgadān bahūn//

4.37.8

śaṭīpuṣkarakṛpṇāhvāmadanāmaradārubhiḥ/ śatāhvākuṣṭhayaṣṭyāhvavacābilvahutāśanaiḥ//

4.37.9

supiṣṭairdviguṇakṣīraṃ tailaṃ toyacaturguṇam/ paktvā bastau vidhātavyaṃ mūḍhavātānulomanam//

4.37.10

arśāṃsi grahaṇīdoṣamānāhaṃ viṣamajvaram/ kaṭhyūrupṛṣṭhakoṣṭhasthān vātarogāṃśca nāśayet//

4.37.11

vacāpuṣkarakuṣṭhailāmadanāmarasindhujaiḥ/ kākolīdvayayaṣṭyāhvamedāyugmanarādhipaiḥ//

4.37.12

pāṭhājīvakajīvantībhārgīcandanakaṭophalaiḥ/ saralāgurubilvāmbuvājigandhāgnivṛddhibhiḥ//

4.37.13

viḍaṅgāragvadhaśyāmātrivṛnmāgadhikardhibhiḥ/ piṣṭaistailaṃ pacet kṣīrapañcamūlarasānvitam//

4.37.14

gulmānāhāgniṣaṅgārśograhaṇīmūtrasaṅginām/ anvāsasnavidhau yuktaṃ śasyate+anilarogiṇām//

4.37.15

citrakātiviṣāpāṭhādantībilvavacāmipaiḥ/ saralāṃśumatīrāsnānīlinīcaturaṅgulaiḥ//

4.37.16

cavyājamodakākolīmedāyugmasuradrumaiḥ/ jīvakarṣabhavarṣābhūvastagandhāśatāhvayaiḥ//

4.37.17

reṇvaśvagandhāmañjiṣṭhāśaṭīpuṣkarataskaraiḥ/ sakṣīraṃ vipacettailaṃ mārutāmayanāśanam//

4.37.18

gṛdhrasīkhañjakubjāṭhyamūtrodāvartarogiṇām/ śasyate+alpabalāgnīnāṃ bastāvāśu niyojitam//

4.37.19

bhūtikairaṇḍavarṣābhūrāsnāvṛṣakarohiṣaiḥ/ daśamūlasahābhārgīṣaḍgranthāmaradārubhiḥ//

4.37.20

balānāgabalāmūrvāvājigandhāmṛtādvayaiḥ/ sahācaravarīviśvākākanāsāvidāribhiḥ//

4.37.21

yavamāṣātasīkolakulatthaiḥ kvathitaiḥ śṛtam/ jīvanīyapratīvāpaṃ tailaṃ kṣīracaturguṇam/

4.37.22

jaṅghorutrikapārśvāṃsabāhumanyāśiraḥsthitān/ hanyādvātavikārāṃstu bastiyogairniṣevitam//

4.37.23

jīvantyatibalāmedākākolīdvayajīvakaiḥ/ ṛṣabhātiviṣākṛṣṇākākanāsāvacāmaraiḥ//

4.37.24

rāsnāmadanayaṣṭyāhvasaralābhīrucandanaiḥ/ svayaṅguptāśaṭīśṛṅgīkalasīsārivādvayaiḥ//

4.37.25

piṣṭaistailaghṛtaṃ pakvaṃ kṣīreṇāṣṭaguṇena tu/ taccānuvāsane deyaṃ śukrāgnibalavardhanam//

4.37.26

bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ gulmānāhaharaṃ param/ nasye pāne ca saṃyuktamūrdhvajatrugadāpaham//

4.37.27

madhukośīrakāśmaryakaṭukotpalacandanaiḥ/ śyāmāpadmakajīmūtaśakrāhvātiviṣāmbubhiḥ//

4.37.28

tailapādaṃ pacet sarpiḥ payasā+aṣṭaguṇena ca/ nyagrodhādigaṇakvāthayuktaṃ bastiṣu yojitam//

4.37.29

dāhāsṛgdaravīsarpavātaśoṇitavidradhīn/ pittaraktajvarādyāṃśca hanyāt pittakṛtān gadān//

4.37.30

mṛṇālotpalaśālūkasārivādvayakeśaraiḥ/ candanadvayabhūnimbapadmabījakaserukaiḥ//

4.37.31

paṭolakaṭukāraktāgundrāparpaṭavāsakaiḥ/ piṣṭaistailaghṛtaṃ† pakvaṃ tṛṇamūlarasena ca//

4.37.32

kṣīradviguṇasṃyuktaṃ bastikarmaṇi yojitam/ nasye+abhyañjanapāne vā hanyāt pittagadān bahūn//

4.37.33

triphalātiviṣāmūrvātrivṛccitrakavāsakaiḥ/ nimbāragvadhaṣaṭgranthāsaptaparṇaniśādvayaiḥ//

4.37.34

guḍūcīndrasurākṛṣṇākuṣṭhasarṣapanāgaraiḥ/ tailamebhiḥ samaiḥ pakvaṃ surasādirasāplutam//

4.37.35

pānābhyañjanagaṇḍūṣanasyabastiṣu yojitam/ sthūlatālasyakaṇḍvādīn jayetkaphakṛtān gadān//

4.37.36

pāṭhājamodāśārṅgeṣṭāpippalīdvayanāgaraiḥ/ saralāgurukālīyabhārgīcavyāmaradrumaiḥ//

4.37.37

maricailābhayākaṭvīśaṭīgranthikakaṭphalaiḥ/ tailameraṇḍatailaṃ vā pakvamebhiḥ †samāyutam//

4.37.38

vallīkaṇṭakamūlābhyāṃ kvāthena dviguṇena ca/ hanyādanvāsanairdattaṃ sarvān kaphakṛtān gadān//

4.37.39

viḍaṅgodīcyasindhūtthaśaṭīpuṣkaracitrakaiḥ/ kaṭphalātiviṣābhārgīvacākuṣṭhasurāhvayaiḥ//

4.37.40

medāmadanayaṣṭyāhvaśyāmāniculanāgaraiḥ/ śatāhvānīlinīrāsnākalasīvṛṣareṇubhiḥ//

4.37.41

bilvājamodakṛṣṇāhvādantīcavyanarādhipaiḥ/ tailameraṇḍatailaṃ vā muṣkakādirasāplutam//

4.37.42

plīhodāvartavātāsṛggulmānāhakaphāmayān/ pramehaśarkarārśāṃsi hanyādāśvanuvāsanaiḥ//

4.37.43

aśuddhamapi vātena kevalenātipīḍitam/ ahorātrasya kāleṣu sarveṣvevānuvāsayet//

4.37.44

rūkṣasya bahūvātasya dvau trīnapyanuvāsanān/ dattvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścānnirūhayet//

4.37.45

asnigdhamapi vātena kevalenātipīḍitam/ snehapragāḍhairmatimānnirūhaiḥ samupācaret//

4.37.46

atha samyaṅgirūḍhaṃ tu vātādiṣvanuvāsayet/ bilvayaṣṭyāhvamadanaphalatailairyathākramam//

4.37.47

rātrau bastiṃ na dadyāttu doṣotkleśo hi rātrijaḥ/ snehavīryayutaḥ kuryādādhmānaṃ gauravaṃ jvaram//

4.37.48

ahni sthānasthite doṣe vahnau cānnarasānvite/ sphuṭasrotomukhe dehe snehaujaḥ parisarpati//

4.37.49

pitte+adhike kaphe kṣīṇe rūkṣe vātarugardite/ nare rātrau tu dātavyaṃ kāle coṣṇe+anuvāsanam//

4.37.50

uṣṇe pittādhike vā+api divā dāhādayo gadāḥ/ saṃbhavanti †yatastasmāt pradoṣe yojayedbhiṣak//

4.37.51

śīte vasante ca divā grīṣmaprāvṛṅghanātyaye/ snehyo dinānte pānoktān doṣān parijihīrṣatā//

4.37.52

ahorātrasya kāleṣu sarveṣvevānilādhikam/ tīvrāyāṃ ruji jīrṇānnaṃ bhojayitvā+anuvāsayet//

4.37.53

na cābhuktavataḥ snehaḥ praṇidheyaḥ kathañcana/ śuddhatvācchūnyakoṣṭhasya sneha ūrdhvaṃ samutpatet//

4.37.54

sadā+anuvāsayeccāpi bhojayitvā++ārdrapāṇinam/ jvaraṃ vidagdhabhuktasya kuryāt snehaḥ prayojitaḥ//

4.37.55

na cātisnigdhamaśanaṃ bhojayitvā+anuvāsayet/ madaṃ mūrcchāṃ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ//

4.37.56

rūkṣaṃ bhuktavato hyannaṃ balaṃ varṇaṃ ca hāpayet/ yuktasnehamato jantuṃ bhojayitvā+anuvāsayet//

4.37.57

yūṣakṣīrarasaistasmādyathāvyādhi samīkṣya vā/ yathocitāt pādahīnaṃ bhojayitvā+anuvāsayet//

4.37.58

athānuvāsyaṃ svabhyaktamuṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ/ bhojayitvā yathāśāstraṃ kṛtacaṅkramṇaṃ tataḥ//

4.37.59

visṛjya ca śakṛnmūtraṃ yojayet snehabastinā/ praṇidhānavidhānaṃ tu nirūhe saṃpravakṣyate//

4.37.60

tataḥ praṇihitasneha uttāno vākśataṃ bhavet/ prasāritaiḥ sarvagātraistathā vīryaṃ visarpati//

4.37.61

tāḍayettalayorenaṃ trīṃstrīn vārāñchanaiḥ śanaiḥ/ sphicoścainaṃ tataḥ śayyāṃ trīn vārānutkṣipettataḥ//

4.37.62

evaṃ praṇihite bastau mandāyāso+atha mandavāk/ svāstīrṇe śayane kāmamāsītācārike rataḥ//

4.37.63

sa tu saindhavacūrṇena †śatāhvena ca yojitaḥ/ deyaḥ sukhoṣṇaśca tathā nireti sahasā sukham//

4.37.64

yasyānuvāsano dattaḥ sakṛdanvakṣamāvrajet/ atyauṣṇyādatitaikṣṇyādvā vāyunā vā prapīḍitaḥ//

4.37.65

savāto+adhikamātro vā gurutvādvā sabheṣajaḥ/ tasyānyo+alpataro deyo na hi snihyatyatiṣṭhati//

4.37.66

viṣṭabdhānilaviṇmūtraḥ snehahīne+anuvāsane†/ dāhaklamapravāhārtikaraścātyanuvāsanaḥ//

4.37.67

sānilaḥ sapurīṣaśca snehaḥ pratyeti yasya tu/ oṣacoṣau vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitaḥ//

4.37.68

jīrṇānnamatha sāyāhne snehe pratyāgate punaḥ/ laghvannaṃ bhojayet kāmaṃ dīptāgnistu naro yadi//

4.37.69

prātaruṣṇodakaṃ †deyaṃ dhānyanāgarasādhitam/ tenāsya dīpyate vahnirbhaktākāṅkṣā ca jāyate//

4.37.70

snehabastikrameṣvevaṃ vidhimāhurmanīṣiṇaḥ/ anena vidhinā ṣaḍ vā sapta vā+aṣṭau navaiva vā//

4.37.71

vidheyā bastayasteṣāmantarā tu nirūhaṇam/ dattastu prathamo bastiḥ snehayedbastivaṅkṣaṇau//

4.37.72

samyagdatto dvitīyastu mūrdhasthamanilaṃ jayet/ janayedbalavarṇau ca tṛtīyastu prayojitaḥ//

4.37.73

rasaṃ caturtho raktaṃ tu pañcamaḥ snehayettathā/ ṣaṣṭhastu snehayenmāṃsaṃ medaḥ saptama eva ca//

4.37.74

aṣṭamo navamaścāsthi majjānaṃ ca yathākramam/ evaṃ śukragatān doṣān dviguṇaḥ sādhu sādhayet//

4.37.75

aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīnāṃ yo niṣevate/ yathokena vidhānena parihārakrameṇa ca//

4.37.76

sa kuñjarabalo+aśvasya javaistulyo+amaraprabhaḥ/ vītapāpmā śrutadharaḥ sahasrāyurnaro bhavet//

4.37.77

snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātiśīlayet/ snehādagnivadhotkleśau nirūhāt pavanādbhayam//

4.37.78

tasmānnirūḍho+anuvāsyo nirūhyaścānuvāsitaḥ/ naivaṃ pittakaphotkleśau syātāṃ na pavanādbhayam//

4.37.79

rūkṣāya bahuvātāya snehavastiṃ dine dine/ dadyādvaidyastato+anyeṣāmagnyābādhabhayāttryahāt//

4.37.80

sneho+alpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamanatyayaḥ/ tathā nirūhaḥ snigdhānāmalpamātraḥ praśasyate//

4.37.81

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vyāpadaḥ snehabastijāḥ/ balavanto yadā doṣāḥ koṣṭhe syuranilādayaḥ//

4.37.82

alpavīryaṃ tadā snehamabhibhūya pṛthagvidhān/ kurvantyupadravān snehaḥ sa cāpi na nivartate//

4.37.83

tatra vātābhibhūte tu snehe mukhakaṣāyatā/ jṛmbhā vātarujastāstā vepathurviṣamajvaraḥ//

4.37.84

pittābhibhūte snehe tu mukhasya kaṭutā bhavet/ †dāhastṛṣṇā jvaraḥ svedo netramūtrāṅgapītatā//

4.37.85

śleṣmābhibhūte snehe tu praseko madhurāsyatā/ gauravaṃ chardirucchvāsaḥ kṛcchrācchītajvaro+aruciḥ//

4.37.86

tatra doṣābhibhūte tu snehe bastiṃ nidhāpayet/ yathāsvaṃ doṣaśamanānyupayojyāni yāni ca//

4.37.87

atyāśite+annābhibhavāt sneho naiti yadā tadā/ gururāmāśayaḥ śūlaṃ vāyoścāpratisaṃcaraḥ//

4.37.88

hṛtpīḍā mukhavairasyṃa śvāso mūrcchā bhramo+aruciḥ/ tatrāpatarpaṇasyānte dīpano vidhiriṣyate//

4.37.89

aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ/ tadā+aṅgasadanādhmāne śvāsaḥ śūlaṃ ca jāyate//

4.37.90

pakvāśayagurutvaṃ ca tatra dadyānnirūhaṇam/ tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhaireva siddhaṃ cāpyanuvāsanam//

4.37.91

śuddhasya dūrānusṛte snehe snehasya darśanam/ gātreṣu sarvendriyāṇāmupalepo+avasādanam//

4.37.92

snehagandhi mukhaṃ cāpi kāsaśvāsāvarocakaḥ/ atipīḍitavattatra siddhirāsthāpanaṃ tathā//

4.37.93

asvinnasyāviśuddhasya sneho+alpaḥ saṃprayojitaḥ/ śīto mṛduśca nābhyeti tato mandaṃ †pravāhate//

4.37.94

vibandhagauravādhmānaśūlāḥ pakvāśayaṃ prati/ tatrāsthāpanamevāśu prayojyaṃ sānuvāsanam//

4.37.95

alpaṃ bhuktavato+alpo hi sneho mandaguṇastathā/ datto naiti klamotkleśau bhṛśaṃ cāratimāvahet//

4.37.96

tatrāpyāsthāpanaṃ kāryaṃ śodhanīyena bastinā/ (anvāsanaṃ ca snehena śodhanīyena śasyate†)//

4.37.97

ahorātrādapi snehaḥ pratyāgacchanna duṣyati/ kuryādbastiguṇāṃścāpi jīrṇastvalpaguṇo bhavet//

4.37.98

yasya nopadravaṃ kuryāt snehabastiraniḥsṛtaḥ/ sarvo+alpo vā++āvṛto raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā//

4.37.99

anāyāntaṃ tvahorātrāt snehaṃ saṃśodhanairharet/ snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate//

4.37.100

ityuktā vyāpadaḥ sarvā salakṣaṇacikitsitāḥ/ basteruttarasaṃjñasya vidhiṃ vakṣyāmyataḥ param//

4.37.101

caturdaśāṅgulaṃ netramāturāṅgulasaṃmitam/ †mālatīpuṣpavṛntāgraṃ chidraṃ sarṣapanirgamam//

4.37.102

snehapramāṇaṃ paramaṃ prakuñcaścātra kīrtitaḥ/ pañcaviṃśādadho mātrāṃ vidadhyādbuddhikalpitam//

4.37.103

niviṣṭakarṇikaṃ madhye nārīṇāṃ caturaṅgule/ mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ mudgavāhi daśāṅgulam//

4.37.104

meḍhrāyāmasamaṃ kecidicchanti khalu tadvidaḥ/ tāsāmapatyamārge tu nidadhyāccaturaṅgulam//

4.37.105

dvyaṅgulaṃ mūtramārge tu kanyānāṃ tvekamaṅgulam/ vidheyaṃ cāṅgulaṃ tāsāṃ vidhivadvakṣyate yathā//

4.37.106

snehasya prasṛtaṃ cātra svāṅgulīmūlasaṃmitam/ deyaṃ pramāṇaṃ paramamarvāg buddhivikalpitam//

4.37.107

aurabhraḥ śaukaro vā+api bastirājaśca pūjitaḥ/ tadalābhe prayuñjīta galacarma tu pakṣiṇām//

4.37.108

(tasyālābhe dṛteḥ pādo mṛducarma tato+api vā†)/ athāturamupasnigdhaṃ svinnaṃ praśithilāśayam//

4.37.109

yavāgūṃ saghṛtakṣīrāṃ pītavantaṃ yathābalam/ niṣaṇṇamājānusame pīṭhe sopāśraye samam//

4.37.110

svabhyaktabastimūrdhānaṃ tailenoṣṇena mānavam/ tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālamasya praharṣitam//

4.37.111

pūrvaṃ śalākayā+anviṣya tato netramanantaram/ śanaiḥ śanairghṛtābhyaktaṃ vidadhyādaṅgulāni ṣaṭ//

4.37.112

meḍhrayāmasamaṃ kecidicchanti praṇidhānakam/ tato+avapīḍayedbastiṃ śanairnetraṃ ca nirharet//

4.37.113

tataḥ pratyāgatasnehamaparāhṇe vicakṣaṇaḥ/ bhojayet payasā †mātrāṃ yūṣeṇātha rasena vā//

4.37.114

anena vidhinā dadyādbastīṃstrīṃścaturo+api vā/ ūrdhvajānvai striyai dadyāduttānāyai vicakṣaṇaḥ//

4.37.115

samyak prapīḍayedyoniṃ dadyāt sumṛdupīḍitam/ trikarṇikena netreṇa dadyādyonimukhaṃ prati//

4.37.116

garbhāśayaviśuddhyarthaṃ snehena dviguṇena tu/ †kvāthapramāṇaṃ prasṛtaṃ striyā dviprasṛtaṃ bhavet//

4.37.117

kanyetarasyāḥ kanyāyāstadvadbastipramāṇakam/ apratyāgacchati bhiṣag bastāvuttarasaṃjñite//

4.37.118

bhūyo bastiṃ nidadhyāttu saṃyuktaṃ śodhanairgaṇaiḥ/ gude vartiṃ nidadhyādvā śodhanadravyasaṃbhṛtām//

4.37.119

praveśayedvā matimān bastidvāramathaiṣaṇīm/ pīḍayedvā+apyadho nābherbalenottaramuṣṭinā//

4.37.120

āragvadhasya patraistu nirguṇḍyāḥ svarasena ca/ kuryādgomūtrapiṣṭeṣu vartīrvā+api sasaindhavāḥ//

4.37.121

mudgailāsarṣapasamāḥ pravibhajya vayāṃsi tu/ basterāgamanārthāya tā nidadhyāchalākayā//

4.37.122

āgāradhūmabṛhatīpippalīphalasaindhavaiḥ/ kṛtā vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ//

4.37.123

anuvāsanasiddhiṃ ca vīkṣya karma prayojayet/ śarkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā//

4.37.124

dahyamāne tadā bastau dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ/ kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa payasā śītalena ca//

4.37.125

śukraṃ duṣṭaṃ śoṇitaṃ cāṅganānāṃ puṣpodrekaṃ tasya nāṇaṃ ca kaṣṭam/ mūtrāghātānmūtradoṣān pravṛddhān yonivyādhiṃ saṃsthitiṃ cāparāyāḥ//

4.37.126

śukrotsekaṃ śarkarāmaśmarīṃ ca śūlaṃ bastau vaṅkṣaṇe mehane ca/ ghorānanyān bastijāṃścāpi rogān hitvā mehānuttaro hanti bastiḥ//

4.37.127

samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥ krama eva ca/ basteruttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastinā//

4.37.127_1

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne+anuvāsanottarabasticikitsitaṃ nāma saptaviṃśo+adhyāyaḥ//37//

Commentaries (1)

Linked texts (9)