The Compendium of Suśruta 4.5: pañcamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.5

Language: Sanskrit

pañcamo+adhyāyaḥ/

4.5.1

athāto mahāvātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

4.5.3

dvividhaṃ vātaśoṇitamuttānamavagāḍhaṃ cetyeke bhāṣante; tattu na samyak, taddhi kuṣṭhavaduttānaṃ bhūtvā kālāntareṇāvagāḍhībhavati, tasmānna dvividham//

tatra balavadvigrahādibhiḥ prakupitasya vāyorgurūṣṇādhyaśanaśīlasya praduṣṭaṃ śoṇitaṃ mārgamāvṛtya vātena sahaikībhūtaṃ yugapadvātaraktanimittāṃ vedanāṃ janayatīti vātaraktam/ tattu pūrvaṃ hastapādayoravasthānaṃ kṛtvā paścāddehaṃ vyāpnoti/ tasya pūrvarūpāṇitodadāhakaṇḍūśophastambhatvakpāruṣyasirāsnāyudhamanīspandanasakthidaurbalyāni śyāvāruṇamaṇḍalotpattiścākasmāt pāṇipādatalāṅguligulphamaṇibandhaprabhṛtiṣu, tatrāpratikāriṇo+apacāriṇaśca rogo vyaktataraḥ, tasya lakṣaṇamuktaṃ; tatrāpratikāriṇo vaikalyaṃ bhavati//

4.5.5

bhavati cātra prayaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām/ sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi vātaraktaṃ prakupyati//

4.5.6

tatra prāṇamāṃsakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsakāsastambhārocakāvipākavisaraṇasaṃkocanairanupadrutaṃ balavantamātmavantamupakaraṇavantaṃ copakramet//

4.5.7

tatra ādāveva bahuvātarūkṣamlānāṅgādṛte mārgāvaraṇādduṣṭaśoṇitamasakṛdalpālpamavasiñcedvātakopabhayāt/ tato vamanādibhirupakramairupapādya pratisaṃsṛṣṭabhaktaṃ vātaprabale purāṇaghṛtaṃ pāyayet/ ajākṣīraṃ vā+ardhatailaṃ madhukākṣayayuktaṃ, śṛgālavinnāsiddhaṃ vā śarkarāmadhumadhuraṃ, śuṇṭhīśṛṅgāṭakakaśerukasiddhaṃ vā, śyāmārāsnāsuṣavīśṛgālavinnāpīluśatāvarīśvadaṃṣṭrādvipañcamūlīsiddhaṃ vā/ dvipañcamūlīkvāthāṣṭaguṇasiddhena payasā madhukameṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsaralabhadradāruvacāsurabhikalkapratīvāpaṃ tailaṃ pācayitvā pānādiṣūpayuñjīta, śatāvarīmayūrakakiṇihyajamodāmadhukakṣīravidārībalātibalātṛṇapañcamūlīkvāthasiddhaṃ vā kākolyādiprativāpaṃ, balātailaṃ śatapākaṃ veti/ vātaharamūlasiddhena ca payasā pariṣecanamamlairvā kurvīta/ yavamadhukairaṇḍatilavarṣābhūbhirvā pradehaḥ kāryaḥ/ tatra cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu pratyekaśaḥ kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakabalātibalābisamṛṇālaśṛgālavinnāmeṣaśṛṅgīpriyālaśarkarākaśerukasurabhivacākalkamiśreṣūpanāhārthaṃ sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ, snaihikaphalasārotkārikā vā, cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu matsyapiśitaveśavāro vā, balvapeśikātagaradevadārusaralārāsnāhareṇukuṣṭhaśatapuṣpailāsurādadhimastuyukta upanāhaḥ, mātuluṅgāmlasaindhavaghṛtamiśraṃ madhuśigrumūlamālepastilakalko veti vātaprabale//

4.5.8

pittaprabale drākṣārevatakaṭphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet, śatāvarīmadhukapaṭolatriphalākaṭurohiṇīkaṣāyaṃ†, guḍūcīkaṣāyaṃ vā, pittajvaraharaṃ vā candanādikaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ, madhuratiktakaṣāyasiddhaṃ vā sarpiḥ; bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇārdhakṣīreṇa pariṣekaḥ, kṣīrekṣurasairmadhukaśarkarātaṇḍulodakairvā drākṣekṣukaṣāyamiśrairvā mastumadyadhānyāmlaiḥ; jīvanīyasiddhena vā sarpiṣā+abhyaṅgaḥ, śatadhautaghṛtena vā, kākolyādikalkakaṣāyavipakvena vā sarpiṣā; śāliṣaṣṭikanalavañjulatālīsaśṛṅgāṭakagaloḍyagaurīgairikaśaivalapadmakapadmapatraprabhṛtibhirdhānyāmlapiṣṭaiḥ pradeho ghṛtamiśraḥ, vātaprabale+apyeṣa sukhoṣṇaḥ pradehaḥ kāryaḥ//

4.5.9

raktaprabale+apyevaṃ, bahuśaśca śoṇitamavasecayet, śītatamāśca pradehāḥ kāryā iti//

4.5.10

śleṣmaprabale tvāmalakaharidrākaṣāyaṃ madhumadhuraṃ pāyayet, triphalākaṣāyaṃ †vā; madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkalkaṃ vā sakṣaudraṃ, mūtratoyayoranyatareṇa guḍaharītakīṃ vā bhakṣayet; tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthaiśca pariṣekaḥ, āragvadhādikaṣāyairvoṣṇaiḥ; mastumūtrasurāśuktamadhukasārivāpadmakasiddhaṃ vā ghṛtamabhyaṅgaḥ; tilasarṣapātasīyavacūrṇāni śleṣmātakakapitthamudhuśigrumiśrāṇi kṣāramūtrapiṣṭāni pradehaḥ; śvetasarṣapakalkaḥ, tilāśvagandhākalkaḥ, priyālaselukapitthakalkaḥ, madhuśigrupunarnavākalkaḥ, vyoṣatiktāpṛthakparṇībṛhatīkalka ityeteṣāṃ pañca pradehāḥ sukhoṣṇāḥ kṣārodakapiṣṭāḥ, śāliparṇī pṛśniparṇī bṛhatyau vā kṣīrapiṣṭāstarpaṇamiśrāḥ//

4.5.11

saṃsarge sannipāte ca kriyāpathamuktaṃ miśraṃ kuryāt//

4.5.12

sarveṣu ca guḍaharītakīmāseveta; pippalīrvā kṣīrapiṣṭā vāripiṣṭā vā pañcābhivṛddhyā daśābhivṛddhyā vā pibet kṣīraudanāhāro daśarātraṃ, bhūyaścāpakarṣayet, evaṃ yāvat pañca daśa veti; tadetat pippalīvardhamānakaṃ vātaśoṇitaviṣamajvarārocakapāṇḍurogaplīhodarārśaḥkāsaśvāsaśophaśoṣāgnisādahṛdrogodarāṇyapahanti; jīvanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ payasā pācayitvā+abhyajyāt; sahāsahadevācandanamūrvāmustāpriyālaśatāvarīkaśerupadmakamadhukaśatapuṣpāvidārīkuṣṭhāni kṣīrapiṣṭaḥ pradeho ghṛtamaṇḍayuktaḥ, saireyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīsuṣavīkalko vā cchāgakṣīrapiṣṭaḥ, gokṣīrapiṣṭaḥ kāśmaryamadhukatarpaṇakalko vā; madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivākṣīrasiddhaṃ piṇḍatailamabhyaṅgaḥ; sarveṣu ca purāṇaghṛtamāmalakarasavipakvaṃ vā pānārthe; jīvanīyasiddhaṃ pariṣekārthe, kākolyādikvāthakalkasiddhaṃ vā; suṣavīkvāthakalkasiddhaṃ vā, kāravellakakvathamātrasiddhaṃ vā; balātailaṃ vā pariṣekāvagāhabastibhojaneṣu; śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnamanavaṃ bhuñjīta payasā jāṅgalarasena vā mudgayūṣeṇa vā+anamlena; śoṇitamokṣaṃ cābhīkṣṇaṃ kurvīta; ucchitadoṣe ca vamanavirecanāsthāpanānuvāsanakarma kartavyam//

4.5.13

(/ paṭolatriphalābhīruguḍūcīkaṭukākṛtam/ kvāthaṃ pītvā jayatyāśu vātaśoṇitajāṃ rujam†//)

4.5.14

bhavanti cātra evamādyaiḥ kriyāyogairacirotpatitaṃ sukham/ vātāsṛk sādhyate vaidyairyāpyate tu cirotthitam//

4.5.15

upanāhaparīṣekapradehābhyañjanāni ca/ śaraṇānyapravātāni manojñāni mahānti ca//

4.5.16

mṛdugaṇḍopadhānāni śayanāni sukhāni ca/ vātarakte praśasyante mṛdusaṃvāhanāni ca//

4.5.17

vyāyāmaṃ maithunaṃ kopamuṣṇāmlalavaṇāśanam/ divāsvapnamabhiṣyandi guru cānnaṃ vivarjayet//

4.5.18

apatānakinamasrastākṣamavakrabhruvamastabdhameḍhramasvedanamavepanamapralāpinamakhaṭvāpātinamabahirāyāminaṃ copakramet/ tatra prāgeva snehābhyaktaṃ svinnaśarīramavapīḍanena tīkṣṇenopakrameta śiraḥśuddhyarthaṃ; anantaraṃ vidārigandhādikvāthamāṃsarasakṣīradadhipakvaṃ sarpiracchaṃ pāyayet, tathā hi nātimātraṃ vāyuḥ prasarati; tato bhadradārvādivātaghnagaṇamāhṛtya sayavakolakulatthaṃ sānūpaudakamāṃsaṃ pañcavargamekataḥ prakvāthya tamādāya kaṣāyamamlakṣīraiḥ sahonmiśraca sarpistailavasāmajjabhiḥ saha vipacenmadhurakapratīvāpaṃ, tadetattraivṛtamapatānakināṃ pariṣekāvagāhābhyaṅgapānabhojanānuvāsananasyeṣu vidadhyāt; yathoktaiśca svedavidhānaiḥ svedayet, balīyasi vāte sukhoṣṇatuṣabusakarīṣapūrṇe kūpe nidadhyādāmukhāt, taptāyāṃ vā †rathakāracullyāṃ taptāyāṃ vā śilāyāṃ surāpariṣiktāyāṃ palāśadalacchannāyāṃ śāyayet, kṛśarāveśavārapāyasairvā svedayet/ mūlakorubūsphūrjārjakārkasaptalāśaṅkhinīsvarasasiddhaṃ tailamapatānakināṃ pariṣekādiṣūpayojyam/ abhuktavatā pītamamlaṃ dadhi maricavacāyuktamapatānakaṃ hanti; tailasarpirvasākṣaudrāṇi vā/ etacchuddhāvātāpatānakavidhānamuktaṃ, saṃsṛṣṭe saṃsṛṣṭaṃ kartavyam/ vegāntareṣu cāvapīḍaṃ dadyāt; tāmracūḍakarkaṭakṛṣṇamatsyaśiśumāravarāhavasāścāseveta, kṣīrāṇi vā vātaharasiddhāni, yavakolakulatthamūlakadadhighṛtatailasiddhā vā yavāgūḥ; snehavirecanāsthāpanānuvāsanaiścainaṃ †daśarātrāhṛtavegamupakrameta; vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta; rakṣākarma ca kuryāditi//

4.5.19

pakṣāghātopadrutamamlānagātraṃ sarujamātmavantamupakaraṇavantaṃ copakramet/ tatra prāgeva snehasvedopapannaṃ mṛdunā śodhanena saṃśodhyānuvāsyāsthāpya ca yathākālamākṣepakavidhānenopacaret; vaiśeṣikaścātra †mastiṣkyaḥ śirobastiḥ, aṇutailamabhyaṅgārthe, sālvaṇamupanāhārthe, balātialamanuvāsanārthe; evamatandritastrīṃścaturo vā māsān kriyāpathamupaseveta//

4.5.20

manyāstambhe+apyetadeva vidhānaṃ, viśeṣato vātaśleṣmaharairnasyai rūkṣasvedaiścopacaret//

4.5.21

apatantrakāturaṃ nāpatarpayet, vamanānuvāsanāsthāpanāni na niṣeveta, vātaśleṣmoparuddhocchvāsaṃ tīkṣṇaiḥ pradhmāpanairmokṣayet, tumburupuṣkarāhvahiṅgvamlavetasapathyālavaṇatrayaṃ yavakvāthena pātuṃ prayacchet, pathyāśatārdhe sauvarcaladvipale caturguṇe payasi sarpiḥprasthaṃ siddhaṃ; vātaśleṣmāpanucca karma kuryāt//

4.5.22

arditāturaṃ balavantamātmavantamupakaraṇavantaṃ ca vātavyādhividhānenopacaret, vaiśeṣikaiśca mastiṣkyaśirobastinasyadhūmopanāhasnehanāḍīsvedādibhiḥ; tataḥ satṛṇaṃ mahāpañcamūlaṃ kākolyādiṃ vidārigandhādimaudakānūpamāṃsaṃ tathaivaudakakandāṃścāhṛtya dviguṇodake kṣīradroṇe niḥkvāthya †kṣīrāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya tailaprasthenonmiśrya punaragnāvadhiśraget, tatastailaṃ kṣīrānugatamavatārya śītībhūtamabhimathnīyāt, tatra yaḥ sneha uttiṣṭhettamādāya madhurauṣadhasahākṣīrayuktaṃ vipacet, etat kṣīratailamarditāturāṇāṃ pānābhyaṅgādiṣūpayojyaṃ; tailahīnaṃ vā kṣīrasarpirakṣitarpaṇamiti//

4.5.23

ghṛdhrasīviśvācīkroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātakaṇṭākapādadāhapādaharṣavabāhukabādhiryadhamanīgatavātarogeṣu† yathoktaṃ yathoddeśaṃ ca sirāvyadhaṃ kuryāt, anyatrāvabāhukāt; vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta//

4.5.24

karṇaśūle tu śṛṅgaverarasaṃ tailamdhusaṃsṛṣṭaṃ saidhavopahitaṃ sukhoṣṇaṃ karṇe dadyāt, ajāmūtramadhutailāni vā, mātuluṅgadāḍimatintiḍīkasvarasamūtrasiddhaṃ tailaṃ, śuktasurātakramūtralavaṇasiddhaṃ vā; nāḍīsvedaiśdca svedayet, vātavyādhicikitsāṃ cāvekṣeta; bhūyaścottare vakṣyāmaḥ//

4.5.25

tūnīpratūnyoḥ snehalavaṇamuṣṇodakena pāyayet, pippalyādicūrṇaṃ vā, hiṅguyavakṣārapragāḍhaṃ vā sarpiḥ, bastibhiścainamupakramet//

4.5.26

ādhmāne tvaparpaṇapāṇitāpa(†dīpanacūrṇa)phalavartikriyāpācanīyadīpanīyabastibhirupācaret; laṅghanānantaraṃ cānnakāle dhānyakajīrakādidīpanasiddhānyannāni/ pratyādhmāne chardanāpatarpaṇadīpanāni kuryāt//

4.5.27

aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayorgulmābhyantaravidradhivat kriyāvibhāga iti//

4.5.28

hiṅgutrikaṭuvacājamodādhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācitrakayavakṣārasaindhavaviḍasaurvacalasvarjikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭīpuṣkaramūlahapuṣācavyājājīpathyāścūrṇayitvā mātuluṅgālena bahuśaḥ paribhāvyākṣamātrā guṭikāḥ kārayet; tataḥ prātarekaikāṃ vātavikārī bhakṣayet, eṣa yogaḥ kāsaśvāsagulmodarārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchraplīhārśastūnīpratūnīrapahanti//

Commentaries (1)

Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit