Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 5.1: prathamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 5.1

Language
Sanskrit

prathamo+adhyāyaḥ/

5.1.1

athāto+annapānarakṣakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

5.1.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

5.1.3

dhanvantariḥ kāśipatistapodharmabhṛtāṃ varaḥ/
suśrutaprabhṛtīñchiṣyāñchaśāsāhataśāsanaḥ//

5.1.4

ripavo vikramākrāntā ye ca sve kṛtyatāṃ gatāḥ/
sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśam//

5.1.5

viṣairnihanyurnipuṇaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ/
striyo vā vividhān yogān kadācitsubhagecchayā//

5.1.6

viṣakanyopayogādvā kṣaṇājjahyādasūnnaraḥ/
tasmādvaidyena satataṃ viṣādrakṣyo narādhipaḥ//

5.1.7

yasmācca ceto+anityatvamaśvavat prathitaṃ nṛṇām/
na viśvasyāttato rājā kadācidapi kasyacit//

5.1.8

kulīnaṃ dhārmikaṃ snigdhaṃ subhṛtaṃ saṃtatotthitam/
alubdhamaśaṭhaṃ bhaktaṃ kṛtajñaṃ priyadarśanam//

5.1.9

krodhapāruṣyamātsaryamāyālasyavivarjitam/
jitendriyaṃ kṣamāvantaṃ śuciṃ śīladayānvitam//

5.1.10

medhāvinamasaṃśrāntamanuraktaṃ† hitaiṣiṇam/
paṭuṃ pragalbhaṃ nipuṇaṃ dakṣamālasyavarjitam†//

5.1.11

pūrvoktaiśca guṇairyuktaṃ nityaṃ sannihitāgadam/
mahānase prayuñjīta vaidyaṃ tadvidyapūjitam//

5.1.12

praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṇḍaṃ mahacchuci/
sajālakaṃ gavākṣāḍhyamāptavarganiṣevitam//

5.1.13

vikakṣasṛṣṭasaṃsṛṣṭaṃ savitānaṃ kṛtārcanam/
parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhaveccāpi mahānasam//

5.1.14

tatrādhyakṣaṃ niyuñjīta prāyo vaidyaguṇānvitam/
śucayo dakṣiṇā dakṣā vinītāḥ priyadarśanāḥ//

5.1.15

saṃvibhaktāḥ sumanaso nīcakeśanakhāḥ sthirāḥ/
snātā dṛḍhaṃ saṃyaminaḥ kṛtoṣṇīṣāḥ susaṃyatāḥ//

5.1.16

tasya cājñāvidheyāḥ syurvividhāḥ parikarmiṇaḥ/
āhārasthitayaścāpi bhavanti prāṇino yataḥ//

5.1.17

tasmānmahānase vaidyaḥ pramādarahito bhavet/
māhānasikavoḍhāraḥ saupaudanikapaupikāḥ//

5.1.18

bhaveyurvaidyavaśagā ye cāpyanye+atra kecana/
iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ//

5.1.19

vidyādviṣasya dātāramebhirliṅgaiśca buddhimān/
na dadātyuttaraṃ pṛṣṭo vivakṣan mohameti ca//

5.1.20

apārthaṃ bahu saṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat/
sphoṭayatyaṅgulīrbhūmimakasmādvilikheddhaset//

5.1.21

vepathurjāyate tasya trastaścānyo+anyamīkṣate/
†kṣāmo vivarṇavaktraśca nakhaiḥ kiñcicchinattyapi//

5.1.22

ālabhetāsakṛddīnaḥ kareṇa ca śiroruhān/
niryiyāsurapadvārairvīkṣate ca punaḥ punaḥ//

5.1.23

vartate viparītaṃ tu viṣadātā vicetanaḥ/
kecidbhayāt pārthivasya tvaritā vā tadājñayā//

5.1.24

asatāmapi santo+api ceṣṭāṃ kurvanti mānavāḥ/
tasmāt parīkṣaṇaṃ kāryaṃ bhṛtyānāmādṛtairnṛpaiḥ//

5.1.25

anne pāne dantakāṣṭhe tathā+abhyaṅge+avalekhane/
utsādane kaṣāye ca pariṣeke+anulepane//

5.1.26

srukṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca/
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājinām//

5.1.27

viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu nasyadhūmāñjanādiṣu/
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāmapyanantaram//

5.1.28

nṛpabhaktādbaliṃ nyastaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti ye/
tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ//

5.1.29

hutabhuk tena cānnena bhṛśaṃ caṭacaṭāyate/
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ//

5.1.30

bhinnārcistīkṣṇadhūmaśca nacirāccopaśāmyati/
cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣiprameva tu//

5.1.31

dṛṣṭvā+annaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyante jīvajīvakāḥ/
kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ krauñcastu madamṛcchati//

5.1.32

hṛṣyenmayūra udvignaḥ krośataḥ śukasārike/
haṃsaḥ kṣveḍati cātyarthaṃ bhṛṅgarājastu kūjati//

5.1.33

pṛṣato visṛjatyaśruṃ viṣṭhāṃ muñcati markaṭaḥ/
sannikṛṣṭāṃstataḥ kuryādrājñastān mṛgapakṣiṇaḥ//

5.1.34

veśmano+atha vibhūṣārthaṃ rakṣārthaṃ cātmanaḥ sadā/
upakṣiptasya cānnasya bāṣpeṇordhvaṃ prasarpatā//

5.1.35

hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhaṃ ca jāyate/
tatra nasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjaṃ naladaṃ madhu//

5.1.36

kuryācchirīṣarajanīcandanaiśca pralepanam/
hṛdi candanalepastu tathā sukhamavāpnuyāt//

5.1.37

pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhaśātaṃ karoti ca/
atra pralepaḥ śyāmendragopāsomotpalāni ca//

5.1.38

sa cet pramādānmohādvā tadannamupasevate/
aṣṭhīlāvattato jihvā bhavatyarasavedinī//

5.1.39

tudyate dahyate cāpi śleṣmā cāsyāt prasicyate/
tatra bāṣperitaṃ karma yacca syāddāntakāṣṭhikam//

5.1.40

mūrcchāṃ chardimatīsāramādhmānaṃ dāhavepathū/
indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ kuryādāmāśayaṃ gatam//

5.1.41

tatrāśu madanālābubimbīkośātakīphalaiḥ/
chardanaṃ dadhyudaśvidbhyāmathavā taṇḍulāmbunā//

5.1.42

dāhaṃ mūrcchāmatīsāraṃ tṛṣṇāmindriyavaikṛtam/
āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāśayaṃ gatam//

5.1.43

virecanaṃ sasarpiṣkaṃ tatroktaṃ nīlinīphalam/
dadhnā dūṣīviṣāriśca peyo vā madhusaṃyutaḥ//

5.1.44

dravadravyeṣu sarveṣu kṣīramadyodakādiṣu/
bhavanti vividhā rājyaḥ phenabudbudajanma ca//

5.1.45

chāyāścātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ/
bhavanti yamalāśchidrāstanvyo vā vikṛtāstathā//

5.1.46

śākasūpānnamāṃsāni klinnāni virasāni ca/
sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhāni bhavanti ca//

5.1.47

gandhavarṇarasairhīnāḥ sarve bhakṣyāḥ phalāni ca/
pakvānyāśu viśīryante pākamāmāni yānti ca//

5.1.48

viśīryate kūrcakastu dantakāṣṭhagate viṣe/
jihvādantauṣṭhamāṃsānāṃ śvayathuścopajāyate//

5.1.49

athāsya dhātakīpuṣpapathyājambūphalāsthibhiḥ/
sakṣaudraiḥ pracchite śophe kartavyaṃ pratisāraṇam//

5.1.50

athāvā+aṅkoṭhamūlāni tvacaḥ saptacchadasya vā/
śirīṣamāṣakā vā+api sakṣaudrāḥ pratisāraṇam//

5.1.51

jihvānirlekhavalau dantakāṣṭhavadādiśet/
picchilo bahulo+abhyaṅgo vivarṇo vā viṣānvitaḥ//

5.1.52

sphoṭajanmarujāsrāvatvakpākaḥ svedanaṃ jvaraḥ/
daraṇaṃ cāpi māṃsānāmabhyaṅge viṣasaṃyute//

5.1.53

tatra śītāmbusiktasya kartavyamanulepanam/
candanaṃ tagaraṃ kuṣṭhamuśīraṃ veṇupatrikā//

5.1.54

somavallyamṛtā śvetā padmaṃ kālīyakaṃ tvacam/
kapittharasamūtrābhyāṃ pānametacca yujyate//

5.1.55

utsādane parīṣeke kaṣāye cānulepane/
śayyāvastratanutreṣu jñeyamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ//

5.1.56

keśaśātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaśca rudhirāgamaḥ/
granthijanmottamāṅgeṣu viṣajuṣṭe+avalekhane//

5.1.57

pralepo bahuśastatra bhavitāḥ kṛṣṇamṛttikāḥ/
ṛṣyapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ//

5.1.58

gomayasvaraso vā+api hito vā mālatīrasaḥ/
raso mūṣikaparṇyā vā dhūmo vā+agārasaṃbhavaḥ//

5.1.59

śiro+abhyaṅgaḥ śirastrāṇaṃ snānamuṣṇīṣameva ca/
srajaśca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayedavalekhanāt//

5.1.60

mukhālepe mukhaṃ śyāvaṃ yuktamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ/
padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ kaṇṭakaiścopacīyate//

5.1.61

tatra kṣaudraghṛtaṃ pānaṃ pralepaścandanaṃ ghṛtam/
payasyā madhukaṃ phañjī bandhujīvaḥ punarnavā//

5.1.62

asvāsthyaṃ kuñjarādīnāṃ lālāsrāvo+akṣiraktatā/
sphikpāyumeḍhramuṣkeṣu yātuśca sphoṭasaṃbhavaḥ//

5.1.63

tatrābhyaṅgavadeveṣṭā yātṛvāhanayoḥ kriyā/
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śirorukkaphasṃsravaḥ//

5.1.64

nasyadhūmagate liṅgamindiryāṇāṃ ca vaikṛtam/
tatra dugdhairgavādīnāṃ sarpiḥ sātiviṣaiḥ śṛtam//

5.1.65

pāne nasye ca saśvetaṃ hitaṃ samadayantikam/
gandhahānirvivarṇatvaṃ puṣpāṇāṃ mlānatā bhavet//

5.1.66

jighrataśca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇe ca locane/
tatra bāṣperitaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtam//

5.1.67

karṇatailagate śrotravaiguṇyaṃ śophavedane/
karṇasrāvaśca tatrāśu kartavyaṃ pratipūraṇam//

5.1.68

svaraso bahuputrāyāḥ saghṛtaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ/
somavalkarasaścāpi suśīto hita iṣyate//

5.1.69

aśrūpadeho dāhaśca vedanā dṛṣṭivibhramaḥ/
añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhavedāndhyamathāpi ca//

5.1.70

tatra sadyo ghṛtaṃ peyaṃ tarpaṇaṃ ca samāgadham/
añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varuṇasya ca//

5.1.71

muṣkakasyājakarṇasya pheno gopittasaṃyutaḥ/
kapitthameṣaśṛṅgyośca puṣpaṃ bhallātakasya vā//

5.1.72

ekaikaṃ kārayet puṣpaṃ bandhūkāṅkoṭayorapi/
śophaḥ srāvastathā svāpaḥ pādayoḥ sphoṭajanma ca//

5.1.73

bhavanti viṣajuṣṭābhyāṃ pādukābhyāmasaṃśayam/
upānatpādapīṭhāni pādukāvat prasādhayet//

5.1.74

bhūṣaṇāni hatārcīṃṣi na vibhānti yathā purā/
svāni sthānāni hanyuśca dāhapākāvadāraṇaiḥ//

5.1.75

pādukābhūṣaṇeṣūktamabhyaṅgavidhimācaret/
viṣopasargo bāṣpādirbhūṣaṇānto ya īritaḥ//

5.1.76

samīkṣyopadravāṃstasya vidadhīta cikitsitam/
mahāsugandhimagadaṃ yaṃ pravakṣyāmi taṃ bhiṣak//

5.1.77

pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca/
virecanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca//

5.1.78

sirāśca vyadhayet kṣipraṃ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi/
mūsikā+ajaruhā vā+api haste baddhā tu bhūpateḥ//

5.1.79

karoti nirviṣaṃ sarvamannaṃ viṣasamāyutam/
hṛdayāvaraṇaṃ nityaṃ kuryācca mitramadhyagaḥ//

5.1.80

pibedghṛtamajeyākhyamamṛtākhyaṃ ca buddhimān/
sarpirdadhi payaḥ kṣaudraṃ pibedvā śītalaṃ jalam//

5.1.81

mayūrānnakulān godhāḥ pṛṣatān hariṇānapi/
satataṃ bhakṣayeccāpi rasāṃsteṣāṃ pibedapi//

5.1.82

godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca buddhimān/
dadyāt supiṣṭāṃ pālindīṃ madhukaṃ śarkarāṃ tathā//

5.1.83

śarkarātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe/
pārṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ//

5.1.84

sakṣaudraḥ saghṛtaścaiva śimbīyūṣo hitaḥ sadā/
viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni buddhimān//

5.1.85

pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasāmbubhiḥ/
chardayedguptahṛdayo bhakṣitaṃ yadi vai viṣam//

5.1.85_1

iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne+annapānarakṣākalpo nāma prathamo+adhyāyaḥ//

Commentaries (1)

Linked texts (2)