The Compendium of Suśruta 5.1: prathamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 5.1
- Language
- Sanskrit
prathamo+adhyāyaḥ/
5.1.1
athāto+annapānarakṣakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
5.1.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
5.1.3
dhanvantariḥ kāśipatistapodharmabhṛtāṃ varaḥ/
suśrutaprabhṛtīñchiṣyāñchaśāsāhataśāsanaḥ//
5.1.4
ripavo vikramākrāntā ye ca sve kṛtyatāṃ gatāḥ/
sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśam//
5.1.5
viṣairnihanyurnipuṇaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ/
striyo vā vividhān yogān kadācitsubhagecchayā//
5.1.6
viṣakanyopayogādvā kṣaṇājjahyādasūnnaraḥ/
tasmādvaidyena satataṃ viṣādrakṣyo narādhipaḥ//
5.1.7
yasmācca ceto+anityatvamaśvavat prathitaṃ nṛṇām/
na viśvasyāttato rājā kadācidapi kasyacit//
5.1.8
kulīnaṃ dhārmikaṃ snigdhaṃ subhṛtaṃ saṃtatotthitam/
alubdhamaśaṭhaṃ bhaktaṃ kṛtajñaṃ priyadarśanam//
5.1.9
krodhapāruṣyamātsaryamāyālasyavivarjitam/
jitendriyaṃ kṣamāvantaṃ śuciṃ śīladayānvitam//
5.1.10
medhāvinamasaṃśrāntamanuraktaṃ† hitaiṣiṇam/
paṭuṃ pragalbhaṃ nipuṇaṃ dakṣamālasyavarjitam†//
5.1.11
pūrvoktaiśca guṇairyuktaṃ nityaṃ sannihitāgadam/
mahānase prayuñjīta vaidyaṃ tadvidyapūjitam//
5.1.12
praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṇḍaṃ mahacchuci/
sajālakaṃ gavākṣāḍhyamāptavarganiṣevitam//
5.1.13
vikakṣasṛṣṭasaṃsṛṣṭaṃ savitānaṃ kṛtārcanam/
parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhaveccāpi mahānasam//
5.1.14
tatrādhyakṣaṃ niyuñjīta prāyo vaidyaguṇānvitam/
śucayo dakṣiṇā dakṣā vinītāḥ priyadarśanāḥ//
5.1.15
saṃvibhaktāḥ sumanaso nīcakeśanakhāḥ sthirāḥ/
snātā dṛḍhaṃ saṃyaminaḥ kṛtoṣṇīṣāḥ susaṃyatāḥ//
5.1.16
tasya cājñāvidheyāḥ syurvividhāḥ parikarmiṇaḥ/
āhārasthitayaścāpi bhavanti prāṇino yataḥ//
5.1.17
tasmānmahānase vaidyaḥ pramādarahito bhavet/
māhānasikavoḍhāraḥ saupaudanikapaupikāḥ//
5.1.18
bhaveyurvaidyavaśagā ye cāpyanye+atra kecana/
iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ//
5.1.19
vidyādviṣasya dātāramebhirliṅgaiśca buddhimān/
na dadātyuttaraṃ pṛṣṭo vivakṣan mohameti ca//
5.1.20
apārthaṃ bahu saṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat/
sphoṭayatyaṅgulīrbhūmimakasmādvilikheddhaset//
5.1.21
vepathurjāyate tasya trastaścānyo+anyamīkṣate/
†kṣāmo vivarṇavaktraśca nakhaiḥ kiñcicchinattyapi//
5.1.22
ālabhetāsakṛddīnaḥ kareṇa ca śiroruhān/
niryiyāsurapadvārairvīkṣate ca punaḥ punaḥ//
5.1.23
vartate viparītaṃ tu viṣadātā vicetanaḥ/
kecidbhayāt pārthivasya tvaritā vā tadājñayā//
5.1.24
asatāmapi santo+api ceṣṭāṃ kurvanti mānavāḥ/
tasmāt parīkṣaṇaṃ kāryaṃ bhṛtyānāmādṛtairnṛpaiḥ//
5.1.25
anne pāne dantakāṣṭhe tathā+abhyaṅge+avalekhane/
utsādane kaṣāye ca pariṣeke+anulepane//
5.1.26
srukṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca/
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājinām//
5.1.27
viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu nasyadhūmāñjanādiṣu/
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāmapyanantaram//
5.1.28
nṛpabhaktādbaliṃ nyastaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti ye/
tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ//
5.1.29
hutabhuk tena cānnena bhṛśaṃ caṭacaṭāyate/
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ//
5.1.30
bhinnārcistīkṣṇadhūmaśca nacirāccopaśāmyati/
cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣiprameva tu//
5.1.31
dṛṣṭvā+annaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyante jīvajīvakāḥ/
kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ krauñcastu madamṛcchati//
5.1.32
hṛṣyenmayūra udvignaḥ krośataḥ śukasārike/
haṃsaḥ kṣveḍati cātyarthaṃ bhṛṅgarājastu kūjati//
5.1.33
pṛṣato visṛjatyaśruṃ viṣṭhāṃ muñcati markaṭaḥ/
sannikṛṣṭāṃstataḥ kuryādrājñastān mṛgapakṣiṇaḥ//
5.1.34
veśmano+atha vibhūṣārthaṃ rakṣārthaṃ cātmanaḥ sadā/
upakṣiptasya cānnasya bāṣpeṇordhvaṃ prasarpatā//
5.1.35
hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhaṃ ca jāyate/
tatra nasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjaṃ naladaṃ madhu//
5.1.36
kuryācchirīṣarajanīcandanaiśca pralepanam/
hṛdi candanalepastu tathā sukhamavāpnuyāt//
5.1.37
pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhaśātaṃ karoti ca/
atra pralepaḥ śyāmendragopāsomotpalāni ca//
5.1.38
sa cet pramādānmohādvā tadannamupasevate/
aṣṭhīlāvattato jihvā bhavatyarasavedinī//
5.1.39
tudyate dahyate cāpi śleṣmā cāsyāt prasicyate/
tatra bāṣperitaṃ karma yacca syāddāntakāṣṭhikam//
5.1.40
mūrcchāṃ chardimatīsāramādhmānaṃ dāhavepathū/
indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ kuryādāmāśayaṃ gatam//
5.1.41
tatrāśu madanālābubimbīkośātakīphalaiḥ/
chardanaṃ dadhyudaśvidbhyāmathavā taṇḍulāmbunā//
5.1.42
dāhaṃ mūrcchāmatīsāraṃ tṛṣṇāmindriyavaikṛtam/
āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāśayaṃ gatam//
5.1.43
virecanaṃ sasarpiṣkaṃ tatroktaṃ nīlinīphalam/
dadhnā dūṣīviṣāriśca peyo vā madhusaṃyutaḥ//
5.1.44
dravadravyeṣu sarveṣu kṣīramadyodakādiṣu/
bhavanti vividhā rājyaḥ phenabudbudajanma ca//
5.1.45
chāyāścātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ/
bhavanti yamalāśchidrāstanvyo vā vikṛtāstathā//
5.1.46
śākasūpānnamāṃsāni klinnāni virasāni ca/
sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhāni bhavanti ca//
5.1.47
gandhavarṇarasairhīnāḥ sarve bhakṣyāḥ phalāni ca/
pakvānyāśu viśīryante pākamāmāni yānti ca//
5.1.48
viśīryate kūrcakastu dantakāṣṭhagate viṣe/
jihvādantauṣṭhamāṃsānāṃ śvayathuścopajāyate//
5.1.49
athāsya dhātakīpuṣpapathyājambūphalāsthibhiḥ/
sakṣaudraiḥ pracchite śophe kartavyaṃ pratisāraṇam//
5.1.50
athāvā+aṅkoṭhamūlāni tvacaḥ saptacchadasya vā/
śirīṣamāṣakā vā+api sakṣaudrāḥ pratisāraṇam//
5.1.51
jihvānirlekhavalau dantakāṣṭhavadādiśet/
picchilo bahulo+abhyaṅgo vivarṇo vā viṣānvitaḥ//
5.1.52
sphoṭajanmarujāsrāvatvakpākaḥ svedanaṃ jvaraḥ/
daraṇaṃ cāpi māṃsānāmabhyaṅge viṣasaṃyute//
5.1.53
tatra śītāmbusiktasya kartavyamanulepanam/
candanaṃ tagaraṃ kuṣṭhamuśīraṃ veṇupatrikā//
5.1.54
somavallyamṛtā śvetā padmaṃ kālīyakaṃ tvacam/
kapittharasamūtrābhyāṃ pānametacca yujyate//
5.1.55
utsādane parīṣeke kaṣāye cānulepane/
śayyāvastratanutreṣu jñeyamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ//
5.1.56
keśaśātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaśca rudhirāgamaḥ/
granthijanmottamāṅgeṣu viṣajuṣṭe+avalekhane//
5.1.57
pralepo bahuśastatra bhavitāḥ kṛṣṇamṛttikāḥ/
ṛṣyapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ//
5.1.58
gomayasvaraso vā+api hito vā mālatīrasaḥ/
raso mūṣikaparṇyā vā dhūmo vā+agārasaṃbhavaḥ//
5.1.59
śiro+abhyaṅgaḥ śirastrāṇaṃ snānamuṣṇīṣameva ca/
srajaśca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayedavalekhanāt//
5.1.60
mukhālepe mukhaṃ śyāvaṃ yuktamabhyaṅgalakṣaṇaiḥ/
padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ kaṇṭakaiścopacīyate//
5.1.61
tatra kṣaudraghṛtaṃ pānaṃ pralepaścandanaṃ ghṛtam/
payasyā madhukaṃ phañjī bandhujīvaḥ punarnavā//
5.1.62
asvāsthyaṃ kuñjarādīnāṃ lālāsrāvo+akṣiraktatā/
sphikpāyumeḍhramuṣkeṣu yātuśca sphoṭasaṃbhavaḥ//
5.1.63
tatrābhyaṅgavadeveṣṭā yātṛvāhanayoḥ kriyā/
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śirorukkaphasṃsravaḥ//
5.1.64
nasyadhūmagate liṅgamindiryāṇāṃ ca vaikṛtam/
tatra dugdhairgavādīnāṃ sarpiḥ sātiviṣaiḥ śṛtam//
5.1.65
pāne nasye ca saśvetaṃ hitaṃ samadayantikam/
gandhahānirvivarṇatvaṃ puṣpāṇāṃ mlānatā bhavet//
5.1.66
jighrataśca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇe ca locane/
tatra bāṣperitaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtam//
5.1.67
karṇatailagate śrotravaiguṇyaṃ śophavedane/
karṇasrāvaśca tatrāśu kartavyaṃ pratipūraṇam//
5.1.68
svaraso bahuputrāyāḥ saghṛtaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ/
somavalkarasaścāpi suśīto hita iṣyate//
5.1.69
aśrūpadeho dāhaśca vedanā dṛṣṭivibhramaḥ/
añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhavedāndhyamathāpi ca//
5.1.70
tatra sadyo ghṛtaṃ peyaṃ tarpaṇaṃ ca samāgadham/
añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varuṇasya ca//
5.1.71
muṣkakasyājakarṇasya pheno gopittasaṃyutaḥ/
kapitthameṣaśṛṅgyośca puṣpaṃ bhallātakasya vā//
5.1.72
ekaikaṃ kārayet puṣpaṃ bandhūkāṅkoṭayorapi/
śophaḥ srāvastathā svāpaḥ pādayoḥ sphoṭajanma ca//
5.1.73
bhavanti viṣajuṣṭābhyāṃ pādukābhyāmasaṃśayam/
upānatpādapīṭhāni pādukāvat prasādhayet//
5.1.74
bhūṣaṇāni hatārcīṃṣi na vibhānti yathā purā/
svāni sthānāni hanyuśca dāhapākāvadāraṇaiḥ//
5.1.75
pādukābhūṣaṇeṣūktamabhyaṅgavidhimācaret/
viṣopasargo bāṣpādirbhūṣaṇānto ya īritaḥ//
5.1.76
samīkṣyopadravāṃstasya vidadhīta cikitsitam/
mahāsugandhimagadaṃ yaṃ pravakṣyāmi taṃ bhiṣak//
5.1.77
pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca/
virecanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca//
5.1.78
sirāśca vyadhayet kṣipraṃ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi/
mūsikā+ajaruhā vā+api haste baddhā tu bhūpateḥ//
5.1.79
karoti nirviṣaṃ sarvamannaṃ viṣasamāyutam/
hṛdayāvaraṇaṃ nityaṃ kuryācca mitramadhyagaḥ//
5.1.80
pibedghṛtamajeyākhyamamṛtākhyaṃ ca buddhimān/
sarpirdadhi payaḥ kṣaudraṃ pibedvā śītalaṃ jalam//
5.1.81
mayūrānnakulān godhāḥ pṛṣatān hariṇānapi/
satataṃ bhakṣayeccāpi rasāṃsteṣāṃ pibedapi//
5.1.82
godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca buddhimān/
dadyāt supiṣṭāṃ pālindīṃ madhukaṃ śarkarāṃ tathā//
5.1.83
śarkarātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe/
pārṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ//
5.1.84
sakṣaudraḥ saghṛtaścaiva śimbīyūṣo hitaḥ sadā/
viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni buddhimān//
5.1.85
pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasāmbubhiḥ/
chardayedguptahṛdayo bhakṣitaṃ yadi vai viṣam//
5.1.85_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne+annapānarakṣākalpo nāma prathamo+adhyāyaḥ//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit