Amritasagara 16.1-2
Amṛtasāgara 16.1-2
- Language
- Sanskrit
16.1-2.1
dāharogotpaktikāraṇa--1 pitta, 2 duṣṭa (vikārī), rudhiravṛddhi, 3
koṭhemeṃ śastrādikī coṭa, 4 madyādipāna, 5 tṛṣāvarodha, 6 dhātukṣaya aura
1 pittadāhalakṣaṇa--rogīke śarīrameṃ saba lakṣaṇa pittajvarakī nāīṃ
upasthita hoṃ to pittadāha jāno
2 rudhiravṛddhidāha lakṣaṇa--saba śarīrameṃ dāha laga jāve, śarīrase dhum̐ā
nikale, śarīra aura netroṃkā varṇa tāmra sadṛśa ( tāṃbeke samāna ) lāla
ho jāve, mukhase raktakī gaṃdha āve aura saba aṃga agnisamāna jalane lage
to duṣṭa rudhira vṛddhi dāha jāno
3 koṭhemeṃ śastrakī coṭa se utpanna dāha lakṣaṇa--koṭhā rudhirase bharā
rahe, śarīrameṃ ati duḥsaha dāha uṭhe to ukta dāha jāno, yaha asādhya
prāṇāntaka hai
4 madyapāna dāhalakṣaṇa--madyapānakī uṣṇatā, pitta aura raktase bar̤hī
atyuṣṇa ho jātā hai ise madyakī dāha jānanā cāhiye
5 tṛṣāvarodhadāha lakṣaṇa--pyāsa rokaneseśarīrake jala sambandhī drava
( rasa rakta ādi) dhātu kṣīṇa hokara pittakī uṣṇatā bar̤ha jātī
jātā, taba usakā kaṃṭha tālu ādi sūkhakara jībha bāhara nikalake tar̤aphar̤āne lagatī hai, ina lakṣaṇoṃse yukta ho to tṛṣāvarodhadāha jāno
6 dhātukṣayadāha lakṣaṇa--rogī mūrcchā, tṛṣāyukta hokara sūkṣmasvara ho
jāve aura uṭhane baiṭhane tathā kāryakī śakti na rahe to dhātukṣaya dāha
7 prahārajadāha--śira hṛdaya, mūtrāśaya ādi marmasthānameṃ coṭa lagakara
dāha utpanna ho to prahāraja dāha jāno
dāhake asādhya lakṣaṇa--ūparase śarīra śītala aura rogīke hṛdayāntarameṃ atyanta dāha ho to asādhya jāno
cittake bigār̤ase buddhi, smṛti naṣṭa karake manuṣyako unmatta kara detā
16.1-2.2
ekānta sthāna atipriya lage, vamana ho, balahīna ho jāve aura mukhādika śveta ho jāveṃ to kaphonmāda jāno
4 sannipātonmāda lakṣaṇa-ukta tīnoṃ (vāta, pitta, kapha) doṣoṃke
lakṣaṇa hoṃ to sannipāta (tridoṣa) unmāda jāno
5 śokonmāda lakṣaṇa--rājā, prabalaśatru, cora athavā siṃhādika
bhayaṃkara jīvoṃkā bhaya, dhana, bandhu (putra, kalatra, bhrātādi) kā bichoha
maithunakeliye icchita strīkī aprāpti aura kāmaśāṃtimeṃ bādhā par̤aneke
bāteṃ karane lage, manakā abhiprāya yathārtharūpase pradarśita karanekī saṃjñā
na rahe, kabhī gāve kabhī ham̐se aura kabhī rove to śokonmāda jāno
6 viṣonmāda lakṣaṇa--netra lāla hoṃ, dīna hojāve, aura śarīrakā
jo ye lakṣaṇa hoṃ to viṣabhakṣaṇakā unmāda jāno isase bacanā
durlabha hai
unmādarogake asādhya lakṣaṇa- jo rogī nīcā mastaka yā ūṃcā
mukha rakkhe, śarīra kā bala aura māṃsa naṣṭa ho jāve, nidrā na āve
varan jāgatāhī rahe to vaha unmādarogī mara jāvegā
iti ṣaḍvidhonmādaroganidānaṃ samāptam
aba hama isake anaṃtara bhūtonmādādi brahmarākṣasonmāda paryaṃta 16
viśeṣa unmādoṃkā nidāna likhate haiṃ
1 bhūtonmāda lakṣaṇa--bhūta lage hue rogīkī vāṇī, ceṣṭā, parākrama
brahmaṇya (śīlasvabhāvādi brāhmaṇake navaguṇayukta) rahe, sundara puṣpoṃkī
mālā aura sugaṃdhita (gaṃdha caṃdanādi) padārtha dhāraṇa karatā rahe, netra na
sūcanā-ye nava unmāda nidāna graṃthoṃse likhe haiṃ, aba isake āge
pūrvāmṛtasāgara likhate haiṃ
1 satīdoṣonmāda lakṣaṇa--mana niścala na rahe, nissantāna hojāve,
satīkā tatihāsa (prācīna kathā) sunanekī ruci kare, mauna ho jāve,
16.1-2.3
yadi bole to varadāna deve, pavitratāpūrvaka uttama vastuoṃmeṃ mana lagāve
to satīdoṣonmāda lakṣaṇa jāno
2 kṣetrapāladoṣonmādalakṣaṇa--mukha aura nākase rudhira gire, mastakameṃ
śmaśānakī bhasma ḍāle, khoṭe svapnadekhe, peṭa aura saṃdhiyoṃmeṃ pīr̤āho,
citta sthira na rahe to kṣetrapāladoṣonmāda jāno
3 devyunmāda lakṣaṇa--pakṣāghāta ho, śarīra aura rudhira sūkha jāve, mukha
aura hātha pāṃva ṭeḍhe ho jāveṃ, dehakṣīṇa ho jāve aura smaraṇakā abhāva
hojāve to devyunmāda jāno
4 kāmana unmādalakṣaṇa kāṃdhe aura mastaka bhārī raheṃ, mana sthira na
rahe, kṣīṇāṃgahojāve, nāka, ām̐kha, hātha aura pāṃvameṃ dāhaho vīrya nyūna
par̤ajāve, śarīra sūkhakara suīcubhāneke samāna pīr̤ā ho to kāmana
(jādū) kā unmāda jāno
5 śaṃkhinī, ḍākinī doṣonmāda lakṣaṇa-sarvāṃgameṃ pīr̤āho, netra bahuta
dukheṃ, mūrcchā ho, śarīra kam̐pe, rove, ham̐se pralāpakare, bhojana meṃ arucisvarabhaṃgaho, śarīrakā bala aura kṣudhānaṣṭa hojāve, jvara car̤he, cakkara
āve to śaṃkhinī, ḍaṃkinī (ḍākana) doṣonmādajāno
6 pretonmāda lakṣaṇa-jo manuṣya prātaḥkāla hī gharase uṭhauṭha kara
bhāge, kuvācya bhāṣaṇa kare, bahuta cillāve, śarīra kam̐pe, rove, khāne,
pīnese abhāva ho aura lambī śvāseṃ chor̤eṃ to pretonmāda jāno
7 brahmarākṣasonmādalakṣaṇa-deva, brāhmaṇa, guruse dveṣa rakkhe, āpa svayaṃ
veda vedāntādikā jñātāho, svayaṃ apane śarīrako pīr̤ita kare, para nāśa
na kare to brahmarākṣasonmāda jāno
sūcanā-ye sāto, unmāda pūrvāmṛtasāgarase likhe haiṃ paraṃtu mādhavani
16.1-2.4
unmādarogake asādhyalakṣaṇa-netra phaṭese hojāve, sadā idhara udhara
gire, jhūmatārahe, mukhase phena, nidrā adhika āve, khar̤e hī kampa ākara
gira par̤e to asādhyonmāda roga jāno
apasmāravātarogaḥ
apasmārasya rogasya vātajānāṃ yathākramam
rasauṣadhīśe bhaṃge'smin nidānaṃ likhyate mayā