Amritasagara 18.18

18.18

khaṃja rogalakṣaṇa-kamarameṃ rahanevālā vāyu jāṃghoṃkī nasoṃko pakar̤ake
paṃguroga lakṣaṇa--kamarameṃ rahanevālāvāyu jām̐ghoṃkī nasoṃko grahaṇa karake
ho jātāhai use paṃguroga kahate haiṃ
kalāyakhaṃjaroga lakṣaṇa--saṃdhiyoṃkī bandhanarūpī naseṃ ḍhīlī par̤a
jānese manuṣya kampita hokara lam̐gar̤āte hue calate ha, use kalāyakhaṃjaroga kahate ha
kroṣṭuśīrṣakaroga lakṣaṇa--ghuṭanoṃmeṃ vādī aura rakta vikārase śotha hove,
viśeṣa pīr̤ā hove aura ghuṭane śṛgāla ( syāra ) ke mastaka sadṛśa kaṭhora
ho jāveṃ to kroṣṭuśīrṣakaroga jāno
khallaroga lakṣaṇa--paira, piṃḍurī, jāṃgheṃ aura pahum̐ca maror̤e khājāveṃ to
khallaroga jāno
vātakaṃṭakaroga lakṣaṇa--ūm̐cenīce sthānameṃ pāṃvarakhanese śramajāna par̤e aura
pāṃvakī gaṭṭiyoṃmeṃ pīḍā ho to vātakaṃṭhakaroga jāno
pādadāharoga lakṣaṇa-vāta, pitta, aura rakta tīnoṃ yukta hokara pādapādadāha kahate haiṃ
pādaharṣaroga lakṣaṇa- donoṃ yā eka pāṃva jhanajhuna karake so jāve aura
dābane yā jhaṭakana denese punaḥ pūrvavat jaga uṭhe ( jhanajhanāhaṭa miṭakara
acche ho jāveṃ ) use pādaharṣa ( yā jhinajhinī caḍhanā ) roga jāno
ākṣepaka roga lakṣaṇa -vāyu kupita hoke raktaprasāraṇī saba nār̤iyoṃmeṃ
paka roga kahate haiṃ
viśeṣataḥ--coṭa laganese vāyu kupita hokara ākṣepa utpanna huā ho
to sādhya aura anyathā kāraṇase ho to asādhya jāno
aṃtarāyāmaroga lakṣaṇa--pairakī aṃgulī, em̐ḍī, peṭa, hṛdaya, chātī aura
galemeṃ rahanevālā vāyu vegayukta hokara nasoṃke samūhako khīṃca letā hai
taba manuṣyake netra ḍhuḍḍī aura paṃsulī stabdha hokara mukhase āpahī āpa
ācārya use ekāṃga roga koī pakṣāvadha roga aura lokameṃ bahudhā lakavā
roga kahate haiṃ
pittavātapakṣāghāta lakṣaṇa--śarīrake bhītara, bāhara donoṃ ora dāha ho
aura mūrchā āve to pittavātapakṣāghātaroga jāno
kaphavāta pakṣāghāta lakṣaṇa-śarīra bhītara tathā bāharase śītalasā
jāna par̤e aṃgapara sūjana ho aura dehabhārī hoto kaphavātapakṣāghāta
jāno
pakṣāghāta asādhya lakṣaṇa-yadi kevala vāyuse pakṣāghāta ho to kaṣṭasādhya aura garbhiṇī strī, prasūtā strī, bālaka, vṛddha, kṣīṇa puruṣa ghāyala manuṣya
pakṣāghāta ho to asādhya jāno
nidrānāśaroga lakṣaṇa--kaṭu, tīkṣṇa ādi padārtha bhakṣaṇa, ciṃtā aura
kāmādikā vega rokanese vāyu kupita hokara nidrākā nāśa kara detā hai
nidrānāśaroga jāno
sarvāṃgakupitavāta lakṣaṇa--samasta aṃgabharakā vāyu kupita hokara dehabharameṃ pīr̤ā upajāve to sarvāṃgakupitavāta jāno
tvaggatakupitavāyu lakṣaṇa--tvacāmeṃ rahanevāle vāyuke kupita honese
tvacā rūkhī, phaṭī huī, śūnya, patalī, kālī, pīḍāyukta, lāla hokara
khiṃcatī huī jāna par̤e aura tvacākā rasa śuṣka ho jāve to tvaggatavāyu
kupita huā jāno
raktagata kupitavāyu lakṣaṇa-raktastha vāyu kupita honese aṃgameṃ saṃtāpa
sahita tīvra pīḍā utpanna hove, śarīrakā varṇa kurūpa hojāve aruci hove,
śarīrameṃ phor̤e phunsī hokara dehameṃ kālī paḍajāve aura bhojana karaneparaśarīra jakar̤a jāveto raktagatavāyu kupita huājāno
māṃsamedogata kupita vāyu lakṣaṇa--śarīrajakaḍakara bhārī hojāve aura
ḍaṃḍā tathā mukkeke prahāra samāna pīḍā ho to māṃsa medogatavāyu
kupita jāno
asthimajjāgata kupitavāyu lakṣaṇa--haḍḍī aura pāṃvoṃmeṃ pīḍā ho, saṃdhiyoṃmeṃ śūla cale, māṃsa, bala aura nidrākā abhāva hokara samasta śarīiti śrīamṛtasāgare nidānakhaṇḍe vātarogalakṣaṇanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśastaraṃgaḥ