Amritasagara 25.27

25.27

ve maithunādi kṛtya tathā strīko garbhadhāraṇa karānemeṃ apanī prabalatāse
śarīrameṃ medobhāga viśeṣa rahanese dekhanemeṃ to puṣṭa jāna par̤ate haiṃ parantu
martha rahate haiṃ unheṃ kṣīṇarogayukta jāno
kārśyaroga asādhya lakṣaṇa-jo manuṣya svabhāvase hī kṣīṇa
dhya jāno
udararogotpattikāraṇa-mandāgni, ajīrṇa malinānna, kṣīramatsyādi
bhojana, malasaṃcaya aura kupathyādi kāraṇoṃse vāta, pitta, kapha saṃcita
hokara pasīnā tathā jalakī bahānevālī nasoṃko roka dete haiṃ taba prāṇayadyapi samasta roga jaṭharāgnikī mandatāse hote haiṃ tathāpi udararoga to
udararoga sāmānya lakṣaṇa-apharā, gamanaśaktikā abhāva, śarīrameṃ
durbalatā, agnimāṃdya, śotha, aṃgaśaithilya, har̤aphūṭana, tandrā, adhovāyu
kapha, 4 sannipāta, 5 plīhā 6 baddhagudā, 7 kṣata aura 8 malakī bhinnatāke kāraṇa 8 prakārakā hai,
1 vātodara lakṣaṇa-hātha, pāṃva, nābhi aura kukṣimeṃ sūjana ho, kukṣipārśva ( pasalī ), peṭa, kaṭi aura pīṭhameṃ pīr̤ā ho saṃdhiyoṃmeṃ phūṭanakīsī
vedanā ho, sūkhī khāṃsī, śarīramardana, nābhike nīce bhārīpana, malāvarodha aura peṭameṃ “gur̤a gur̤a,’ śabda ho śarīrakī tvacā, nakha
aura netra kāle yā lāla yā dhūsaravarṇa ho jāveṃ to bādīkā udara
roga jāno
2 pittodara lakṣaṇa-jvara, mūrcchā, dāha, tṛṣā, mukhameṃ kaṭupana, bhrama,
atisāraho, tvacā pīlī, peṭapara harāpana, peṭakī naseṃ pīlī yā tāmravarṇa dṛṣṭi paḍe, pasīnā tathā uṣṇatāse peṭameṃ jalana par̤e, dhūmayukta ḍakāreṃ
āveṃ aura tvacā komala tathā pakīsījāna par̤e to pittakā udararoga
jāno
3 kaphodararoga lakṣaṇa-śarīrameṃ śithilatā, bhārīpana aura śotha ho
jāve, nidrādhikya, annapara aruci ho, śvāsa, kāsa aura peṭa bhārī,
vamanahonekī icchā ho, annapara aruciho, peṭameṃ gur̤agur̤āhaṭa ho, śarīra
tathā peṭa ṭhaṃḍhā cikanā aura śvetanasoṃse pūrita ho jāve to kaphase
udararoga huā jāno
4 sannipātodara lakṣaṇa-ukta tīnoṃ doṣoṃke saṃyukta lakṣaṇa hoṃ to
sannipātodara jāno, mādhavanidānameṃ sannipātodara ko hī "dūṣyodara"
dūṣyodarakāraṇa--jisa manuṣyako duṣṭa striyāṃ vaśīkaraṇake liye apane
yā kisī siṃhādi paśuke nakha, roma, mūtra, viṣṭhā yā āsava rajodharma
honeke samaya yonipravāhī rudhirako annameṃ miśrita karake khilā deveṃ
tathā koī śatru viṣayukta annapānādi bhakṣaṇa karā deve yā saṃyogaja viṣa
( saṃyogaja viṣa ) kahate haiṃ kiṃvā malina jala ādi pīnemeṃ ājāve
to ukta kāraṇoṃse vāta, pitta, kapha tathā rudhira samasta śarīrameṃ kupitadūṣyodara lakṣaṇa-rogīke śarīrameṃ jalana ho, mūrcchā āve, dubalā
ho jāve, pyāsa adhikalage aura aṅgakā raṃga pīlā par̤a jāveto dūṣyodara jāno
5 plīhodara lakṣaṇa--dāhakāraka tathā kaphakāraka padārthoṃke viśeṣa
sevanase rudhira kupita hokara kaphase plīhāko bar̤hātā hai, taba bāyeṃ
pārśvabhāgameṃ pīr̤ā, maṃdāgni, jīrṇajvara aura kapha pittake anya roga
plīhodara jāno
viśeṣataḥ--jo dāhine pārśvabhāgameṃ pīr̤ā hoke ukta samasta lakṣaṇa
6 baddhagudodara lakṣaṇa--binā pake anna bhakṣaṇase peṭakī mahīna āṃteṃ
iti śrīamṛtasāgare nidānakhaṇḍe medorogakāryyarogodararoga
lakṣaṇanirūpaṇaṃnāma saptaviṃśatitamastaraṃgaḥ