Amritasagara 4.1-2

4.1-2

athāvasthāvicāraḥ
avasthāke kaī bheda haiṃ parantu mukhya avasthā tīnahī prakārakī haiṃ--1
bālyāvasthā, 2 taruṇāvasthā, 3 vṛddhāvasthā, 1 bālyāvasthāmeṃ kapha, 2
vaidyako avasthākā vicāra karake upacāra karanā cāhiye ||iti avasthāvicāraḥ
atha rogavicāraḥ
1. jaise kāmalāroga jise kamala tathā pīliyākā roga kahate haiṃ aise
2. jvara ādi kaī roga rogīke śarīrasparśase jñāta hote haiṃ
3. aura udaraśūla ( peṭa dūkhanā ), pārśvaśūla ( pasalī dūkhanā ),
mastakapīḍā, bavāsīra, upadaṃśa ( garmī ), prameha ( paramā ) cittabhrama
(hauladila) aura bhūtādi bādhā ityādi aneka roga pūchanese hī yathārtha
jñāta hote haiṃ
isaliye vaidya ukta tīna prakāroṃse jisa rogakā jisa prakārase niścaya
paścāt auṣadhakā upacāra kare || iti rogavicāraḥ
atha kālajñānavicāraḥ
kālajñānavicāra--use kahate haiṃ jisase rogīke maraṇa jīvanakā niścaya
ho jātā hai
1. jisa rogīko rātrimeṃ dāha ho aura dinako śīta ( jār̤ā ) lage
2. jisa rogīkī nākakī noka ṭhaṃḍhī ho aura śarīrameṃ śūla cale
vaha rogī niścaya mare
3. jisa rogīkī kāṃti, lajjā ādi naṣṭa hojāve tathā svabhāva krodhīkāsā ho jāve vaha rogī 6 māsakī avadhimeṃ marajāve
4. jisa rogīkī gati bhaṃga hojāve, śarīrakā raṃga palaṭa ( badala )
hojāya
5. jisa rogīko vṛkṣakī jaḍa tathā ḍāliyoṃmeṃ agnike sūkṣma vibhāga
(cinagāriyāṃ) dikhāī deveṃ vaha 6 māsameṃ marajāve
6. jisa rogīko pasīnā kiṃcit kabhī na nikale aura kāmadevase
hīna ho jāve vaha 3 māsameṃ mṛtyuko prāpta hove
avaśya mare
8. jisa rogīke netra deha aura mukhakā varṇa badala jāve so niścaya mare
9. jisa rogīko apanī jībha aura nākakī anī tathā donoṃ
bhauṃhoṃkā madhya bhāga dṛṣṭi na paḍe vaha rogī niścaya mṛtyuvaśa hojāve
10. jisa rogīke netra lāla aura mukhavarṇa kuchakā kucha hī ho jāve
vaha niścaya mare
11. jisa rogīkī iṃdriyāṃ apane viṣayako grahaṇa na kareṃ (jaise-netra
rūpa dekhanā na cāhe, kāna śabda na sune, jībha rasako na jāne ityādi)
to vaha avaśya mare
12. jisa rogīkī vāṇī bolanese thakita ho jāve aura śaktihīna
ho jāve, vaha niścaya mare
13. jisa rogīko kāṃca tathā jalameṃ apanī parachāī (chāyā) na
14. jisa rogīkā mukha lāla kamalakī nāīṃ ho jāve jihvā (jībha)
15. jisa rogīko āśleṣā, śatabhiṣā, ārdrā, svātī, mūla, pūrvāphālgunī, pūrvāṣāḍhā, pūrvābhādrapadā, bharaṇī ye nakṣatra, ravi, śani, maṅgala
ye vāra tathā caturthī, ṣaṣṭhī, aṣṭamī dvādaśī ina tithiyoṃmeṃ roga utpanna ho
vaha avaśya mṛtyuvaśa hove
17. jisa rogīko dūsare manuṣyakī putalī (āṃkhakā) camakatā
18. jisa rogīkā sūryodayake samaya dāhinā tathā sūryāstake samaya
vāma svara sarvadā caleṃ vaha rogī avaśya mṛtyuko prāptahovegā. ityādi
vaidyako kālajñānakā vicāra bhī avaśya karanā cāhiye
iti kālajñānavicāraḥ
iti śrīamṛtasāgare vicārakhaṇḍe vaidyavicārādinirūpaṇaṃ
nāma prathamastaraṃgaḥ