Amritasagara 5.1-7
Amṛtasāgara 5.1-7
- Language
- Sanskrit
5.1-7.1
3--kriyā--sūkhī auṣadhise aṣṭaguṇa pānī lo ye donoṃ mṛttikāke
svarasakā tīsarā prakāra hai
mātrā--prathama prakārase bane hue svarasakī mātrā do tolekī ucita
4 tolekī, tīsare prakārase bane hue svarasakī mātrā bhī 4 tolekī
jāno
yukta karaneke padārthoṃkā pramāṇa--madhu, śakkara, guḍa, javākhāra, jīrā
namaka, ghṛta, tela aura cūrṇādi padārtha 6 māse milānā cāhiye
2 atha kalkavidhi
2 kriyā--gīlī auṣadhako caṭanīke sadṛśa bārīka pīso tathā sūkhī
auṣadhako jalake saṃyogase caṭanīke samāna bārīka pīso use kalka
mātrā--kalkakī mātrākā pramāṇa 1 tolekā hai
yukta padārtha pramāṇa- kalkameṃ madhu, ghṛta, taila milānā ho to mātrāse
dviguṇa milāo, śakkara, gur̤a milānā ho to tulya aura dūdha pānī
ādi drava padārtha milānā ho to mātrāse caugunā milānā cāhiye
3 atha kvāthavidhi
1--kriyā pala ( vyavahārī cāra tole ) auṣadhako kucha kucha kūṭake
usase 16 guṇā jalake sātha mṛttikāke ghaṭameṃ ḍālo, use āṃcapara car̤hāke
yathārtha guṇadāyaka na hogā, jaba vaha auṭāte auṭāte aṣṭamāṃśa rahajāve
kahate haiṃ
mātrā--kvāthakī mātrā 1 pala pramāṇa uttama, tīna akṣa pramāṇa madhyama
yuktapadārtha pramāṇa-kvāthameṃ śakkara ḍālanā ho to kvāthake pramāṇase
vātarogameṃ caturthāṃśa, pittarogameṃ aṣṭamāṃśa aura kapharogameṃ ṣoḍaśāṃśa
ḍālo, yadi madhu milānā ho to ukta pramāṇase viparīta ḍālo aura
jīrā, gūgala, javākhāra, saiṃdhava, śilājīta, hīṃga, trikaṭu (soṃṭha, mirca,
pīpala) ādika padārtha kvāthameṃ ḍālanā ho to 4 māse ḍālo
rogīko cāhiye ki, prasanna cittapūrvaka kācādike pātrameṃ kvātha leke
5.1-7.2
kucha kucha uṣṇako hī pīke pātrako bhūmipara ulaṭā rakha deve yadi vaidyakī
ājñā ho to ūparase tāṃbūlādi khāve
4 atha himavidhi
kriyā-cāra tole auṣadha kūṭake 24 caubīsa tole pānīke sātha
mṛttikāke pātrameṃ rātabhara bhījane do prātaḥkāla chāna lo ise hima-ṭhaṃḍā
kvātha kahate haiṃ
mātrā--himakī mātrā 8 tole pramāṇakī hai
yuktapadārtha pramāṇa-himameṃ jo vastuem̐ milānī hoṃ unakī mātrā kvātha
5 atha phām̐ṭavidhi
kriyā--1 pala auṣadhakā mahīna cūrṇa banāve, mṛttikāke ghar̤emeṃ 1 kuḍava
car̤hāve, jaba vaha auṭāne lage taba auṣadhakā cūrṇa ḍālake kucha kāla paścāt
yuktapadārtha pramāṇa--phāṃṭameṃ madhu, śakkara aura gur̤a ādi padārtha milānā
ho to kvātha vidhime likhe pramāṇānusāra milāo
6 atha cūrṇavidhi
kriyā--atyanta sūkhī auṣadhako kūṭake kapar̤achāna karo usehī cūrṇa
mātrā-cūrṇakī mātrā 1 tolekī honī cāhiye
yuktapadārtha pramāṇa-cūrṇameṃ gur̤a milānā ho to samāna, miśrī cūrṇase
dūnī, pakāī huī hīṃga anumāna māphika aura madhu athavā koī anya
cikanā padārtha milānā ho to bhī dūnāhī milāo dūdha, gomūtra, pānī
ādi drava padārtha milanā ho to cūrṇase caturguṇa milāo, yadi nīṃbūkerasādikā puṭa denā ho to rasameṃ cūrṇako pūrṇarūpase bhigonā cāhiye
7 atha avalehavidhi
kriyā--auṣadhiyoṃke kvāthādiko punaḥ pātrameṃ ḍālake auṭāte auṭāte
dṛr̤ha ho jāne de arthāt vaha padārtha cāṭaneke yogya ho jāve to use avayuktapadārtha pramāṇa-avalehameṃ śakkara ḍālanā ho to auṣadhake cūrṇase
caugunī milānā, gur̤a ḍālanā ho to dviguṇī aura dūdha, gomūtra, jala
5.1-7.3
ādi dravapadārtha ḍālanā ho to cūrṇase caugune ḍālanā cāhiye
8 atha guṭikāvidhi
kriyā--gur̤a yā śakkara athavā gūgarakī cāsanī leke, yā binā
cāsanī liyehī kiṃvā pānī dūdha athavā madhumeṃ vaisehī cūrṇa ḍālakara
golī bāṃdha lenā; ise guṭikā kahate haiṃ
1 guṭikā, 2 vaṭī, 3 modaka, 4 vaṭikā, 5 piṃḍī, 6 gur̤a aura 7
barti ye sāta nāma guṭikāke paryāya bācaka haiṃ
mātrā--jisa prakaraṇameṃ jaisī likhīho vaisījāno, paraṃtusāmānya
rītise kāṣṭhādi cūrṇakī banī huī golīkī 1 tole kī mātrā hotīhai
yuktapadārtha pramāṇa--śakkarameṃ goliyāṃ banānā ho to cūrṇase caturguṇa
śakkara lo, yadi gur̤ameṃ banānā ho to cūrṇase dūnā gur̤a lo, madhu yā
gūgala milānā ho to cūrṇake tulya lo aura dūdha ādi dravapadārtha
milānā ho to cūrṇase dūnā milānā cāhiye
9 atha ghṛta-taila vidhi
kriyā-jina padārthoṃkā ghṛta yā taila banānā ho prathama usakā kalka
( ūparakī vidhimeṃ dekho ) banāke usase caugunā ghṛta yā tailake sātha
donoṃ padārthoṃko ( kalka aura taila yā ghī ) ko miṭṭīke cikane pātrameṃ
ḍālakara vaha pātra cūlhepara car̤hā do, jaba āṃca dete 2 kevala ghṛta yā
taila śeṣa rahajāve (kalka dūdha ādi padārtha jalajāveṃ) taba utārakechāna
lo yahī taila prastuta hogā
yuktapadārtha pramāṇa--isameṃ dūdha, dahī, gomūtrādi padārtha ḍālanā ho to
ghṛta tailase caturgunā ḍālanā cāhiye
isa viṣayakā viśeṣa vistāra dekhanā ho to śārṅgadhara tathā caraka
suśrutādi prācīna granthoṃmeṃ dekho
10 āsava tathā ariṣṭavidhi
kriyā--jala tathā anya dravapadārthoṃke sātha pātrameṃ auṣadhiyāṃ ḍālakara
5.1-7.4
usakā mum̐ha bandakara do aura bhūmimeṃ gār̤ake pakṣa tathā māsake bāda
yuktapadārtha pramāṇa--ina donoṃmeṃ jahāṃ jalādi dravakā pramāṇa nahīṃ
likhā ho to 1 droṇa dravake sātha 1 tulā pramāṇa gur̤a ḍālo usīmeṃ
gur̤ase ādhā madhu aura gur̤ase daśamāṃśa auṣadhiyoṃkā cūrṇa ḍālanā
cāhiye aura yadi saba vastuoṃkā pramāṇa likhā ho to lekhānusāra
hī lenā yogya hai
āsava aura ariṣṭakī bhinnatā-jisameṃ auṣadhiyāṃ alaga aura kevala
svaccha jala alaga ḍālakara uktarītike anusāra siddhakiyā ho to vaha
śārṅgadharādi vaidyaka granthoṃmeṃ dekho
11 atha puṭapākavidhi
kriyā-jisa auṣadhikā puṭapāka karake rasa nikālanā ho
prathama usake ūpara bar̤a yā jāmunake patte lapeṭakara ūparase kālī
miṭṭīkā do aṃgula moṭā lepa car̤hā do phira isa piṃḍako tīkṣṇaagnimeṃ
dabā do, jaba yaha aṃgārake samāna lāla ho jāve taba nikālakara
(ṭhaṃḍhā honepara) miṭṭī patrādi alaga karo aura auṣadha nikāla kara rasa
nikāla lo
mātrā--puṭapāka vidhise nikāle hue rasakī mātrā 1 palakī hai,
yuktapadārthapramāṇa--puṭapākavidhise nikale hue rasameṃ madhu ādi padārtha
eka karṣa pramāṇa ḍālanā cāhiye
12 atha maṃthavidhi
kriyā--4 pala pramāṇa ṭhaṃḍhe jalameṃ auṣadhakā eka pala cūrā ḍālake
mṛttikāke pātrameṃ usakā maṃthana ( jaisā makkhana nikālaneke liye dahī
13 atha kṣīrapākavidhi
kriyā--auṣadhake pramāṇase aṣṭaguṇa dugdha aura caturguṇa jala ina
tīnoṃko ekatrita kara auṭāo, auṭāte 2 jaba pānī jalakara dūdha
rahajāve taba utāra lo ise kṣīrapāka kahate haiṃ
14 atha taṇḍulajalavidhi
5.1-7.5
kriyā--1 pala kūṭe hue cāvala aṣṭaguṇa jalake sātha bartanameṃ ḍālakara
āṃca de paścāt chānalo, athavā kucha kālaparyaṃta bhīgane do aura
15 atha uṣṇodakavidhi
kriyā--serabhara jala tapāve, jaba kucha tapa jāve yā ādhā rahajāve
athavā cauthāī rahe kiṃvā aṣṭamāṃśa bacarahe taba utāra leve ye ekase eka
uttarottara guṇī hoṃge
kriyā--mṛttikāke navīna pātrameṃ sarasoṃkā tela cupar̤akara isa pātrameṃ
nirmala uṣṇa jala, rāī, jīrā, saiṃdhava, hīṃga, soṃṭha, ( thor̤īsī chāṃcha
3 tīna dina paryanta rahane do, jaba vaha ubala āve taba kāṃjī kahāvegī
mātrāvicāra--hama uparokta lekhameṃ 1 svarasa, 2 kalka, 3 kvātha,
4 hima, 5 phāṭa, 6 cūrṇa, 7 avaleha, 8 guṭikā, 9 ghṛta, 10 tela--āsava,
11 puṭapāka, 12 maṃtha, 13 kṣīrapāka, 14 taṇḍula, 15 uṣṇodaka aura
kāṃjī ityādikā varṇana karake pratyekakī mātrākā pramāṇa bhī graṃthānusāra darśita karacuke haiṃ, tathāpi sadvaidya--kāla, jaṭharāgni, avasthā,
bala,prakṛti, deśa aura vikāra ityādikā apane buddhi bala tathā śāstrokta
sthitirnāstyeva mātrāyāḥ kālamagniṃ vayo balam
prakṛtiṃ doṣadeśau ca dṛṣṭvā mātrāṃ prayojayet
auṣadhadīpanapācanādivicāraḥ
pacennāmaṃ vahnikṛccadīpanaṃ tadyathā miśiḥ
pacatyāmaṃ na vahniṃ ca kuryādyattaddhi pācanam
nāgakeśaravadvidyāccitro dīpanapācanaḥ