Amritasagara 70.1
Amṛtasāgara 70.1
- Language
- Sanskrit
Contents
- 70.1.p1 — 9 parts
70.1
atha śiroroga, netraroga
śirorujāṃ netrarujāṃ cikitsā ca yathākramam
vasuvaiśvānare hyatra taraṃge kathyate mayā
70.1.p1.1
tathā 3--khāra kuṭhārarasa, kapūra, keśara, miśrī aura candanako bakarīke dūdhameṃ pīsakara lepa karo to pittakā śiroroga dūra ho
kaphajaśiroroga yatna 1-laṃghana ( bhūkha ) yā kaphanāśaka auṣadhiyoṃke
uṣṇa lepase kaphakā śiroroga śānta hogā
sannipātajaśiroroga yatna-1-sannipātanāśaka auṣadhoṃke lepa aura
bhakṣaṇase sannipātakā śiroroga śānta hogā
raktajaśiroroga yatna 1-pūrva likhita pittaja śirorogake yatna karāo
yā śirakā raktamocanakarāo to raktakā śiroroga dūra hogā
kṣayajaśiroroga yatna 1-kṣīṇatānāśaka aura balavarddhaka auṣadhoṃke
sevana aura yatnoṃse kṣīṇatākā śiroroga śānta hogā
kṛmijaśiroroga yatna 1-soṃṭha, mirca, pippalī, kiramālekī jar̤a aura
sahiṃjanake bījoṃko bakarīke dūdhameṃ mahīna pīsakara nāsa do to mastakake kṛmi naṣṭa hokara pīr̤ā śāṃta hogī
tathā 2-eraṃḍakī jar̤a, tagara, sauṃpha, seṃdhānona, jīvaṃtī, rāsnā jalabhaṃgarā, vāyaviḍaṃga, mulahaṭhī, soṃṭha ina sabase caugunā jala, bhaṃgarekā
rasa, caugunā bakarīkā dūdha aura aṭhagunā taila ina sabako kar̤āhīmeṃ
manda manda āṃcase pakākara rasādika jalake tela mātra raha jānepara
chānalo aura isameṃse 6 būṃda tela rogīke nākameṃ ṭapakākara nāsa
dūra hoveṃge, ise ṣaḍbindu taila kahate haiṃ
tathā 3--soṃṭha, gur̤a jalameṃ pīsakara nāsa do to saba śiroroga
naṣṭa hoṃge
sūryāvartaśiroga yatna 1--dūdha aura ghī milākara nāsa do to sūryāvarta śiroroga ( ādhāśīśī ) śāṃta ho
tathā 2--gur̤ake yogase ghīmeṃ seṃke hue apūpa ( mālapuā yā kṣīra
khilāo tathā tillīse seṃka karo to sūryāvarta dūra ho
70.1.p1.2
tathā 3-jalabhaṅgarekā rasa aura bakarīkā dūdha dhūpameṃ uṣṇa karake
nāsa do to sūryāvarta dūra ho
tathā 4-siṃgīmuharā, ahiphena (āphū aphīma ), arkamūla, dhatūrekā
mūla, soṃṭha, kūṭa, lahasana aura hīṃgako gomūtrameṃ pīsake tapākara lepa
karo to sūryāvarta śāṃta ho
tathā 5-virecana do, yā uṣṇa uṣṇa snigdha bhojana karāo yā miśrī
dūdhake yogase kacce nāriyalakā jala pilāo to sūryāvarta dūra ho
tathā 6-vāyaviḍaṃga aura kāle tila pīsakara lepa karo to sūryāvarta
śānta ho
anantavātaśiroroga yatna 1-sūryāvartake uparyukta saba yatna anantavātako lābha dete haiṃ
tathā 2-madhuke yogase ghāma, seṃke mālapue khilāo, yā māthekī
nasoṃkā raktamocana karāo to anantavāta śāṃta ho
tathā 3-harrekī chāla, baheḍā, āṃvalā, haldī, cirāyatā, guraca,
nīmakī chāla aura guḍa inakā kvātha pilāo yā nāsa do to anantavāta, netra pīḍā, kanapaṭī, ādhe śirakī (ādhā śīśī) dūra ho ise
pathyādi kvātha kahate haiṃ
kapālakṛmi yatna 1-kaḍuvekakor̤e (kaṭahara sadṛśa choṭāsā phala
jisake aṅgapara gokharūkese kāṃṭe hote haiṃ) ke pattoṃkā nāsa do to
kapālake kīḍe naṣṭa ho jāveṃge ye saba yatna vaidyavallabhameṃ likhe haiṃ
śaṃkhakaśiroroga yatna 1-dāruhaldī, maṃjīṭha, gaurīśara, khaśa, haldī,
kamalagaṭṭā ina sabako śītala jalake sātha mahīna pīsakara kanapaṭīpara
lepa karo to śaṃkhaka (kanapaṭī) kī pīḍā śānta ho
tathā 2--śītala jalake sātha śītala auṣadhoṃkā lepa karo to śaṃkhaka
dūra ho
tathā 3--1 bhāga siṃgīmuharā, 2 bhāga mulahaṭī aura 2 bhāga urda ina
70.1.p1.3
tīnoṃko pīsakara 1 sarasoṃ pramāṇa suṃghāo to śaṃkhādika saba śiro
roga dūra hoṃ
śiroroga mātra yatna 1--āṃvalā, sīpakā cūnā aura nausādarako
hathelī (karatala) para masalakara suṃghāo to saba śiroroga dūra hoṃge
tathā 2--soṃṭha, pippalī, pohakaramūla, haldī, rāsnā, devadāru aura
asaṃgandhakā kvātha pilāoto saba śiroroga dūra hoṃge
tathā 3--miśrī aura anārakī kalīko pīsakara suṃghāo, yā mucukundake puṣpoṃko pīsakara lepa karo to saba śiroroga dūra hoṃge
tathā 4-kūṭa aura araṃḍamūlako kāṃjīmeṃ pīsakara lepa yā devadāru,
tagara, kūṭa, khaśa, soṃṭha aura tiloṃko kāṃjīmeṃ pīsakara lepa karo to
mastakakī samasta pīḍā mātra dūra hogī
arddhāvabheda śiroroga mātra yatna 1--miśrī aura keśarako ghīmeṃ talakara nāsa do to arddhāvabheda ( ādhāśīśī ), kanapaṭī, bhauṃha, netra aura
kānakī pīḍā dūra hogī, ye saba yatna bhāvaprakāśameṃ likhe haiṃ
tathā 2-miśrī aura mainaphalako gomūtrameṃ pīsakara nāsa do to
ādhāśīśī dūra ho
tathā 3-kharahā ( śaśā kharagośa ) kā māṃsarasa mircīke sātha
bhojanake pahale 7 dina paryanta pilāo to ādhāśīśī ādi śiroroga
naṣṭa ho jāveṃge, ye saba yatna vaidyarahasyameṃ likhe haiṃ
tathā 4-candana, nona aura soṃṭhako jalameṃ pīsakara lepa karo to
ādhāśīśī ādi śiroroga dūra hoṃge
tathā 5-āmakī chālako jalake sātha; jalabhaṃgarā aura kūṭako ghṛtake
sātha pīsakara lepa karo to ādhāśīśī dūra ho
tathā 6-pīpala, mirca, lodhakī sūkhī yā lavaṃga, mirca, aura hīṃgako
jalake sātha pīsakara nāsa do to ādhāśīśī dūra ho
tathā 7--pīpala, āṃvalā, ādhājhāḍā, sarasoṃ aura āṃkaḍeke
70.1.p1.4
bījoṃko śītala jalameṃ pīsakaralepa lagāo to ādhāśīśī ādi
śiroroga dūra hoṃge
tathā 8-ardhāvabheda, śiroroganāśaka siddhamantra-" oṃ namo kālikādevī kilakilevāsī madhobhyāse hanumaṃta vīra
hāṃkamāre ādhāśīśī adhakapālī nāse, jājārī pāpinī jājārī
hatyārī, na jāve to tere gurukī ājñā, hanumanta vīrakī garur̤a
paṃkhakī ājñā, merī bhakti gurukī śaktī phuro mantra īśvarovāca "
isa mantrakā kṛṣṇapakṣakī caturdaśīke dina śaktyanusāra jāpa
karo to sadā siddha rahegā | isa mantrase mastakako 21 bāra maṃtrita
kara śanaiḥ śanaiḥ phūka dete jāo to ādhīśīśī niścaya acchī
ho jāvegī
tathā 9--"oṃ namo ādhāśīśī hūṃhūṃkārī paharapachārī sukhamūm̐da pāṭale
mārī amukāre śīśarahe sukha maheśvarakī ājñā phure oṃ ṭhaṃ ṭhaṃ svāhā"
ādhāśīśī dūra ho jāvegī
keśavṛddhi 1- char̤a, char̤īlā, kūṭa, kālītillī, gaurīsara, kamalagaṭṭe,
madhu aura dūdha ina sabako ikaṭṭhe kharala karake śirapara lepakaro to
bāla bahuta baḍheṃge
tathā 2-guñjā (cirama), jalabhaṃgarākā rasa, ilāyacī, char̤a aura
kūṭa ina sabako telameṃ pakākara usa telakā mardana karo to śirake
bāla bahuta bar̤heṃge
tathā 3-char̤a khareṃṭī, āṃvale, kūṭa aura morachalīkī chāla, inako
jalake sātha mahīna pīsakara lepa karo to bāla bar̤heṃge
netraroga yatna 1-laṃghana, lepa, svedakarma, śirakā raktamocana
karanā aura āścotana karma ityādi yatnoṃse netroṃke saba vikāra
dūra hoṃge
tathā 2-paṭhānīlodhakā cūrṇa ghīmeṃ seṃkakara usako jalase tāva
(sika tāva) do to netroṃkā vātaroga dūra ho
70.1.p1.5
tathā 3-araṇḍīkī jar̤a patra aura chālakā kvātha bakarīke dūdhameṃ
auṭākara rasa jalakara dūdhamātra raha jānepara 100 taka ginane paryanta
usa tapta dūdhakī sahatī sahatī dhāreṃ netroṃpara māro to vātajanetraroga
dūra hogā
tathā 4-pānīke saṃyogase nīṃbūkepattoṃkā rasa nikālakara usameṃ
lodha pīso aura uṣṇa karake lepa karo to vāta aura raktapittakā
netravikāra dūra ho
tathā 5--netroṃmeṃ strīke dūdha āścotana (8 būm̐da ḍālanā) karma karāo
to vāta aura raktapittakā netravikāra dūra hogā
tathā 6-vātaprakopase netroṃmeṃ khujāla calake bahuta yatnoṃse bhī acchī
na ho to lalāṭakā raktamocana karāo yā bhauṃha ūpara dāga do to
netroṃkī khujāla baṃda ho jāvegī
tathā 7 -saham̐janā yā nīmake pattoṃkī pīḍa ( lugdī ) bāṃdho to kaphakī
khujāla baṃda hogī
tathā 8--paṭhānīlodha aura mulahaṭīkā cūrṇa ghīmeṃ seṃkakara bakarīke
to uṣṇakā aura raktakā netraroga dūra hogā
tathā 9--triphalā, lodha, mulahaṭī, miśrī aura nāgaramothā inako
śītala jalameṃ pīsakara isase tarpaṇa karāo to raktaja netraroga
dūra hogā
tathā 10--bakāyana yā āṃvaloṃke pattoṃkī pīḍa ( lugdī ) bāṃdho to
uṣṇatākī khujāla dūra hogī
tathā 11- triphalā aura lodhako kāṃjīke jalameṃ pīsakara ghīmeṃ seṃkakara aura isakī pīḍa āṃkhoṃpara bāṃdho to uṣṇatā aura kaphakī khujāla
dūra hogī
tathā 12--soṃṭha, nīmake patte aura seṃdhānona pīsakara netroṃpara pīḍa
bāṃdho to netroṃkī khujāla aura śotha dūra hogā
tathā 13--netroṃkī guhām̐janī ( goharī, āṃkhakī phur̤iyā ) ko śastrase
70.1.p1.6
cīrakara ghīse seṃko, tadanaṃtara ūparase mainasila, haratāla, tagara aura
madhuko pīsakara lepa car̤hāo to guhām̐janī miṭa jāvegī
tathā 14--kamalagaṭṭā, saham̐janake bīja aura nāgakeśara inako pīsakara aṃjana do to nīṃda nahīṃ āvegī
tathā 15--kālī mircako madhu yā ghor̤ekī lārake sātha ghīsakara
aṃjana do to nīṃda nahīṃ āvegī
tathā 16--mūṃgā, kālī mirca, kuṭakī, vaca aura seṃdhānonako bachiyāke mūtrameṃ ghisakara aṃjana karo to taṃdrā ( jhapakī ) dūra hogī
tathā 28-rasauṃta, donoṃ haldī, camelīke patte (yā phūla) aura nīma
ke pattoṃko gobarake rasase pīsakara lepa karo to ratauṃdhī dūra ho
tathā 29--80 tila puṣpa, 60 pippalīke bīja; 50 jabelī (māravāḍameṃ prasiddha) puṣpa aura 16 mircako pīsakara golī banāo aura
jalameṃ ghisakara aṃjana karo to timira, arjunaphūlī aura māṃsa vṛddhi ye
samasta dūra hoṃge, ise ropaṇīguṭikā kahate haiṃ
tathā 30-śūkaradanta, godanta, gardabhadanta, śaṃkhakī nābhi, nirvedhā
(biṃdhevinā) motī aura samudraphenako mahīna pīsakara aṃjana karo to
phūlī ādi samasta netra roga dūra hoveṃge, ise dantavartī kahate haiṃ
tathā 31-kaṇagacake bījoṃke cūrṇako ṭesūke rasakī bahutasī
puṭeṃ dekara goliyāṃ banā lo aura jalameṃ ghisakara netroṃmeṃ aṃjana
karo to phūlī ādi samasta netravikāra dūra hoṃge, ise lepanī guṭikā
kahate haiṃ
tathā 32-śaṃkhakī nābhi, baheḍekī bījī, harrakī bījī, mainasila,
pīpala, mirca, kūṭa aura vacako bakarīke dūdhameṃ pīsakara netroṃmeṃ aṃjana
karo to phūlī, māṃsavṛddhi, netrābhiṣyaṃda, paṭala, ratauṃdhī aura saba netraroga
70.1.p1.7
dūra hoṃge, ise candrodaya guṭikā kahate haiṃ
tathā 33--netrarogīko nirvātasthānameṃ pīṭhake bala (citta) sulākara
usake netroṃmeṃ āsapāsa urdake malase hue āṭekī 1 aṅgula ūm̐cī
dīvārasī banādo aura kucha kucha tapā huā yā 100 bārakā dhoyā
huā ghṛta tathā dūdha isa dīvārake madhya (āṃkhoṃmeṃ) karake 100 ginaneke samaya paryata bharā rahane do to netravakratā, pakṣa (baraunīkā)
jhar̤āva, animiṣa (palaka na laganā), timira phūlī, khujāla aura śiroroga ye saba vikāra dūra hoṃge
tathā 34-1 māse paṭhānī lodha, 1 māse phiṭakarī, 1 māse rasauṃta,
1 māse mulahaṭhīko gvārapāṭheke rasa yā posteke rasa yā jalameṃ
pīsakara poṭalī banā o aura netroṃpara bārambāra phero to netra acche
ho jāveṃge
tathā 35-mulahaṭhī, gerū, seṃdhānona, dāruhaldī aura rasauṃtako jala
meṃ pīsakara lepa karo to saba netraroga dūra hoṃge
tathā 36-1 māse aphīma, 1 māse phūlī huī phiṭakarī aura 1 māse
lodhako nīṃbūke rasake sātha lohekī kaḍāhīmeṃ ghoṭake kucha garamakara netroṃ
para lepa karo to netraroga tatkāla acchā hogā
tathā 37-lohekī kaḍāhīmeṃ nīṃbūkā rasa ghoṭakara lepa karo to
netrābhiṣyanda roga acchā ho jāyegā
tathā 38-harrakī chāla, seṃdhānona aura sonāgerūko rasauṃtake jalameṃ
pīsakara netroṃpara lepa karo to saba netraroga dūra hoṃge
tathā 39-kāle sāṃpakī basā ( carbī ) meṃ śaṃkhakī nābhi
aura nirmalīko pīsakara aṃjana do to motiyābindu aura kāca
dūra hoṃge
tathā 40-murgīke aṇḍoṃke khokhalā ( chilakā ), mainasila, kāca,
śaṃkhakī nābhī, candana aura seṃdhānona pīsakara aṃjana karo to motiyā
70.1.p1.8
bindu aura phūli ādi samasta netravikāra dūra hoveṃge
tathā 41-kālī mirca, samudraphena, pippalī, seṃdhānona aura surmā
ye saba do do māse lekara ati mahīna pīso aura citrā nakṣatrake
dina āṃkhameṃ aṃjana do to phūlī, khāja, kāca ādi saba roga dūra
ho jāveṃge
tathā 42-khapariyāko pīsakara jalameṃ ḍubo do aura usake uparakā
pānī chānakara nīcekā gāḍhā bhāga sukhā lo | isa sūkhī huī papar̤īko
triphaleke rasakī tīna puṭa dekara isase ( 10 ) daśamāṃśa kapūra milāo,
tadanantara donoṃko mahīna pīsakara aṃjana karo to netrake samasta roga
dūra ho jāveṃge
tathā 43-suramāko tapātapākara 7 vāra triphalāke rasameṃ 7 bāra
strīke dūdhameṃ 7 bāra gomūtrameṃ aura 5 bāra punaḥstrīke dūdhameṃ ḍubākara
pīsakara aṃjana karo to saba netravikāra dūra hoveṃge
tathā 44-śuddha śīśā, jalapārā, suramā, aura ina sabase daśa māṃsa
( 10 ) bhīmasenī kapūra ina sabako mahīna pīsakara aṃjana karo to
netraroga dūra hoṃge | ise nayanāmṛtāṃjana kahate haiṃ
tathā 2-soṃṭha, harrakī chāla, kulthī, khapariyā, phiṭakārī, khairasāra
aura mājūphala ye saba eka eka bhāga tathā bhīmasenī kapūra, kastūrī aura
aviddhamotī ye saba ādhe ādhe bhāga lekara ina sabako mahīna pīso
golīko jalameṃ ghisakara añjana karo to netroṃkā timira, strīke dūdhameṃ
ghisakara añjanakaro to phūlī aura paṭala, madhumeṃ ghisakara aṃjana karo
to netrasrāva, gomūtrameṃ ghisakara lagāo to ratauṃdhī aura jāyapatrīke
rasameṃ ghisakara añjana lagāo to netroṃkī māṃsavṛddhi dūra hogī, ise
nayanāmṛta guṭikā kahate haiṃ
70.1.p1.9
tathā 4-apāmārga (ādheḍār̤e) ke pattoṃko gomūtrameṃ pīsakara ādhe
jasteke ṭukar̤oṃke ūpara chāpa (lapeṭa) kara ūparase kapar̤amiṭṭī lapeṭa do,
tadanaṃtara sūkha jānepara jaṃgalī kaṃḍoṃkī ām̐case gajapuṭameṃ phūm̐ka do, svām̐ga
śītala ho cukanepara pīsakara netroṃmeṃ añjana karo to jhaḍe hue palaka
(baraunī) punaḥ jama āveṃge
tathā 5 gadhekī dār̤ha ghisakara añjana karo to śītalāmeṃ paḍī huī
kaṭakara netra svaccha ho jāveṃge
tathā 6-āṃvale aura gaṃdhakase māre hue tāṃbeko mahīna pīsakara
ajaṃna karo to sabalavāta aura paṭala ādi saba netra roga dūra hoṃge, ye
saba yatna vaidyarahasyameṃ likhe haiṃ
tathā 7-5 ṭaṃka śuddha nīlāthothā aura 5 ṭaṃka phūlī huī phiṭakarī,
5 ṭaṃka pippalīke (jalameṃ bhigokara nikālī huī) bīja aura 5 māse
miśrīko mahīna pīsakara aṃjana karo to phūlī, netrasrāva aura dhuṃdha ye
saba vikāra dūra hoṃge
tathā 8-śaṃkhakī nābhi, baher̤ekī bījī, harrakī chāla, mainasila,
pippalī, kālī mirca, kūṭha aura vacako bakarīke dūdhameṃ kharalakarake
golī banāo aura sūkhanepara jalameṃ ghisakara lagāo to timira, paṭala;
kāṃca, ratauṃdhī, phūlā aura māṃsavṛddhi ye saba vikāra hīna ho jāveṃge,
ise candrodayaguṭikā kahate haiṃ
tathā 9-haldī, nīmake patte, pippalī, mirca, vāyaviḍaṃga, nāgaramothā
aura harrakī chālako bakarīke mūtrameṃ 3 dina paryaṃta kharala karake goliyāṃ
bhuktvā pāṇitalaṃ ghṛṣṭvā cakṣuṣoryadi dīyate
jātaroga vinaśyaṃti timirāṇi tathaiva ca || ityuktaṃ śāṅgidhare
70.1.p2
iti śrīamṛtasāgare cikitsākhaṇḍe śiroroganetrarogayatnanirūpaṇaṃ nāmāṣṭatriṃśastaraṅgaḥ || 38
Linked texts (1)
- Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit