Arogyacintamani (Pandit Damodara) 86
Ārogyacintāmaṇi (Paṇḍit Dāmodara) 86
- Language
- Sanskrit
86.1
sāmānyopāyāḥ
punarnavā'bhayādārucchinnāmūtrapurān pibet
pāṇḍuśophodarasthaulyatvagdoṣārśaḥkaphāmaye
viśeṣāt padmakośīralodhrairlepo'ṅgagandhahṛt
varṇakṛd dāḍimāmlatvaṅnimbājyendumadhūni ca
puramāṃśyabhayāsarjaṃ lākṣāśaileyakaṃ ghanam
nakhaṃ kuṣṭhaṃ pade vṛddhaṃ dhūpo'rkāśaṃguḍo varaḥ
iti śophaślīpadasthaulyarogodhyāyaścaturviṃśaḥ
iti śrīviṣṇubhaṭṭasutapaṇḍitadāmodaraviracitāyāṃ
ārogyacintāmaṇisaṃhitāyāṃ nidānakāyacikitsākhyaṃ sthānadvayam
atha śālākyatantraṃ nāma
pañcaviṃśo'dhyāyaḥ
atha netrarogacikitsā
vātapittakaphādraktādabhiṣyandaścaturvidhaḥ
piṣṭaiḥ sitā'mbunā seko lepo vā raktaje hitaḥ
86.2
lodhrayaṣṭisitādārvātākṣyaiśailerajāpayaḥ
dārvākāthaśca sakṣaudraḥ sarvābhiṣyandaśāntikṛt
86.3
kolīhayājaviḍ dhūmaḥ kāṃsyaghṛṣṭakaṇānvitam
navanītaṃ dṛśi kṣiptaṃ sarvābhiṣyandahatparam¹
86.4
rasāñjanābhayādārvāgairikaiḥ saindhavānvitaiḥ
toyapiṣṭairbāhirlepaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ
86.5
sindhurājyabhayālodhraighṛtabhṛṣṭairlavottaraiḥ
sauvīrapiṣṭairaśvatthairdhūpitairakṣi maṇḍanam
86.6
adhomaddhyeṣu sarveṣu lalāṭe vyadhayetsirām
yathoktā ca prayoktavyā svābhiṣyandocitakriyā
86.7
kṛṣṇabhāge sitaṃ binduṃ śuklaṃ vidyātkaphātmakam
raktaṃ tu śuklabhāgasthamarjunaṃ śoṇitodbhavam
86.8
samudraphenadakṣāṇḍatvaksindhūtthaiḥ saśaṅkhajaiḥ
śigrubījayutā vartiḥ śukrādīn śaśvatralikhet
86.9
candanaṃ saindhavaṃ pathyā palāśataruśoṇitam
kramavṛddhamidaṃ cūrṇaṃ śukrāmlādivalekhanam
86.10
śaṅkhaṃ kṣaudreṇa saṃyuktaṃ katakaṃ saindhavena vā
sitayā'rṇavapheno vā pṛthagañjanamarjune
86.11
jātipatrarasakṣaudraniśādvaya sāñjanam
kṣudramatsyamapīkarṇamalakṣaudraṃ niśā''ndhyahṛt
86.12
śilārasāñjanavyoṣagopittairañjanaṃ bhavet
pittaghnaṃ chāgamūtreṇa bhāvitaṃ devadāru ca
86.13
āladāhavacāḥ piṣṭvā surasāpiṣṭavāriṇā
chāyāśuṣkā kṛtā vartirvartmaśuktatvanāśinī
86.14
candraprabhāvartiḥ
śaṅkhākṣamajjāñjanaśigrubījamanaḥśilāyaṣṭyabhayā'jadugdhaiḥ
candraprabheyaṃ paṭalābudārmaṃ
rātryandhatāharttatimaraghnī
86.15
timiracikitsā
jaladhūmrāruṇapītaṃ snigdhaśvetaṃ sulohitam
paśyedvaṃ dhāstaruraṅ mandaṃ timiraṃ taccaturvidhan
86.16
timirāṇayativṛddhāni kācaḥ syādgadgrahā dṛśi
kaphajaḥ śastrasādhyaḥ syāstāryarma khago dṛgaṅkuraḥ
86.17
akṣāsthimadhyayaṣṭyaṣṭa haddhātrīmaricatutthakaiḥ
jalapiṣṭaiḥ kṛtā vartistimirāṇi vyapohati
86.18
śilāsaindhavakārpāsaśaṅkhavyoṣarasāñjanaiḥ
sakṣaudraiḥ kācaśukramaṃdatimiraghno rasakriyā
86.19
rāsnāphalatrakaka the daśamūlasya vā śṛtam
kalkena jīvanīyānāṃ ghṛtaṃ timiranāśanam
86.20
sarpistri phalayā. sevā raktasro virecanam
śālayo jāṅgalā mudgā yavā dṛṣṭerhitāḥ sadā
86.32
iti netrarogacikitsā
atha karṇarogacikitsā
karṇayoḥ śūla¹bādhiryanādasrāvāḥ samīraṇāt
pittoṣṇatva kapha śuṣkaḥ sa bhavetkarṇagūthakaḥ
muruṅgīkadalīśipramūlakārdrakajaḥ pṛthak
rasaḥ sasaindhavaḥ koṣṇaḥ pūraṇātkarṇaśūlanut
kuṣṭhaśuṇṭhīvacādāruśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ
bastamūtre kṛtaṃ tailaṃ sarvakarṇāmaya paham
śṛtaṃ sasindhubastāmbu taila vā daśamūlajam
kaṇāpurajadhūmo vā karṇānalagadāñjayet
²nyagre dhamadhuyaṣṭyāmrajambūpallavasādhitam
karṇapūyahara tailaṃ jātipatrarasena vā
mārgatāraśruta tailaṃ karṇabādhiryanādahṛt
snehasvinna haretkarṇagūtha dārbīśalākayā
aśvagandhabhakṛṣṇovāmumalīkuṣṭhacūrṇayuk
māhiṣaṃ navanīta syātkarṇapālyādivṛddhikṛt
iti karṇarogacikitsā
atha nāsārogacikitsā
pratiśyāyaḥ kramāddoṣaiḥ svacchapīnaghanassruteḥ
miśrairmiśrā
śiro'bhyaṅgasvedanasyādikaṃ bhajet
pratiśyāya pibeddhūma sarvagandhasamudbhavam
cāturjātakacūrṇa vā ghrāne vā kṛṣṇajīrakam
śaṭhītāmalakīvyoṣaguḍaiḥ pakva ghṛtaṃ pibet
uroghātapratiśyāyapārśvahṛtkukṣiśūlanut
vyāghrīdantī vacā³śigrusurasāvyoṣasaindhavaiḥ
pādita nāvanātaila pūtināsāgadāpaham
śuṇṭhi kutrakaṇa bilvadrākṣākalkakaṣāyayuk
sādhanaṃ tailamājyaṃ vā nasyaṃ kṣavathurukpraṇut
86.33
ghrāṇe'rśaḥśāntaye kṣepyaṃ sakṣārā nāgajā^1latā
kuḍuhuñcayaṅgilepo vā ; netraje nāgagharṣaṇam
86.34
iti nāsārogacikitsā
atha mukharogacikitsā
vātena sphuritā suptā jihvā śākadalopamā
sadāhaiḥ kaṇṭakaiḥ pitta dūślaiśca citā kaphāt
86.35
nirlikhya kaṇṭakān samyagivagate duṣṭaśoṇite
yathādoṣaṃ gaṇā yojyā lepādiṣu tathā'ñjane
86.36
dantānāṃ todaharṣau ca jāyete vātatastayoḥ
uṣṇatailājyavāghramatrāsṛksrutirecane
86.37
ghṛtatailamadhukṣauramūtraiśca kavalagrahāḥ
jātipatrāmṛ drākṣāyāsadārvīphalatrikaiḥ
86.38
kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ śīto gaṇḍūṣairmukhapākajit
kapolāntaḥ khare dhūsre sāṅkure kaphaje'rbude
86.39
svarji kṣaudrārdratailājyanimbacchinno'mbudhāvanam
jihvātale tadgabhābhā kaphātsādrupajihvikā
86.40
salālāśophakaṇḍūṣā ^2tato'dhasthā'dhijihvikā
chedaḥ kṣārābhayāvārtākagoghairvā syātpragharṣaṇam
86.41
upajihvo''diśāntyarthanemistailaṃ ca pācayet
tālumūle ka phāsṛgbhyāṃ jāyate galaśuṇḍikā
86.42
chittvā tāṃ vyoṣasindhūtthavacākṣaudraiḥ pralepayet
gale syātkaṇṭhaśālūkaḥ kolāsthipratimaḥ kaphāt
86.43
bhedā'syāṅguliśastreṇa pūrvavatpratisārayet
vātādyaiḥ kevalairyuktai raktenāpyantakātmikā
Linked texts (11)
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Ārogyacintāmaṇi (Dāmodaramiśra) — Dāmodaramiśra, Sanskrit
- Siddhisāra — Sanskrit
- Siddhasāra — Ravigupta, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvalokana — Vīrasiṃha, Sanskrit