Pramāṇa · Search · About · API

Arogyacintamani (Pandit Damodara) 86

Ārogyacintāmaṇi (Paṇḍit Dāmodara) 86

Language
Sanskrit

86.1

sāmānyopāyāḥ
punarnavā'bhayādārucchinnāmūtrapurān pibet
pāṇḍuśophodarasthaulyatvagdoṣārśaḥkaphāmaye
viśeṣāt padmakośīralodhrairlepo'ṅgagandhahṛt
varṇakṛd dāḍimāmlatvaṅnimbājyendumadhūni ca
puramāṃśyabhayāsarjaṃ lākṣāśaileyakaṃ ghanam
nakhaṃ kuṣṭhaṃ pade vṛddhaṃ dhūpo'rkāśaṃguḍo varaḥ
iti śophaślīpadasthaulyarogodhyāyaścaturviṃśaḥ
iti śrīviṣṇubhaṭṭasutapaṇḍitadāmodaraviracitāyāṃ
ārogyacintāmaṇisaṃhitāyāṃ nidānakāyacikitsākhyaṃ sthānadvayam
atha śālākyatantraṃ nāma
pañcaviṃśo'dhyāyaḥ
atha netrarogacikitsā
vātapittakaphādraktādabhiṣyandaścaturvidhaḥ
piṣṭaiḥ sitā'mbunā seko lepo vā raktaje hitaḥ

86.2

lodhrayaṣṭisitādārvātākṣyaiśailerajāpayaḥ
dārvākāthaśca sakṣaudraḥ sarvābhiṣyandaśāntikṛt

86.3

kolīhayājaviḍ dhūmaḥ kāṃsyaghṛṣṭakaṇānvitam
navanītaṃ dṛśi kṣiptaṃ sarvābhiṣyandahatparam¹

86.4

rasāñjanābhayādārvāgairikaiḥ saindhavānvitaiḥ
toyapiṣṭairbāhirlepaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ

86.5

sindhurājyabhayālodhraighṛtabhṛṣṭairlavottaraiḥ
sauvīrapiṣṭairaśvatthairdhūpitairakṣi maṇḍanam

86.6

adhomaddhyeṣu sarveṣu lalāṭe vyadhayetsirām
yathoktā ca prayoktavyā svābhiṣyandocitakriyā

86.7

kṛṣṇabhāge sitaṃ binduṃ śuklaṃ vidyātkaphātmakam
raktaṃ tu śuklabhāgasthamarjunaṃ śoṇitodbhavam

86.8

samudraphenadakṣāṇḍatvaksindhūtthaiḥ saśaṅkhajaiḥ
śigrubījayutā vartiḥ śukrādīn śaśvatralikhet

86.9

candanaṃ saindhavaṃ pathyā palāśataruśoṇitam
kramavṛddhamidaṃ cūrṇaṃ śukrāmlādivalekhanam

86.10

śaṅkhaṃ kṣaudreṇa saṃyuktaṃ katakaṃ saindhavena vā
sitayā'rṇavapheno vā pṛthagañjanamarjune

86.11

jātipatrarasakṣaudraniśādvaya sāñjanam
kṣudramatsyamapīkarṇamalakṣaudraṃ niśā''ndhyahṛt

86.12

śilārasāñjanavyoṣagopittairañjanaṃ bhavet
pittaghnaṃ chāgamūtreṇa bhāvitaṃ devadāru ca

86.13

āladāhavacāḥ piṣṭvā surasāpiṣṭavāriṇā
chāyāśuṣkā kṛtā vartirvartmaśuktatvanāśinī

86.14

candraprabhāvartiḥ
śaṅkhākṣamajjāñjanaśigrubījamanaḥśilāyaṣṭyabhayā'jadugdhaiḥ
candraprabheyaṃ paṭalābudārmaṃ
rātryandhatāharttatimaraghnī

86.15

timiracikitsā
jaladhūmrāruṇapītaṃ snigdhaśvetaṃ sulohitam
paśyedvaṃ dhāstaruraṅ mandaṃ timiraṃ taccaturvidhan

86.16

timirāṇayativṛddhāni kācaḥ syādgadgrahā dṛśi
kaphajaḥ śastrasādhyaḥ syāstāryarma khago dṛgaṅkuraḥ

86.17

akṣāsthimadhyayaṣṭyaṣṭa haddhātrīmaricatutthakaiḥ
jalapiṣṭaiḥ kṛtā vartistimirāṇi vyapohati

86.18

śilāsaindhavakārpāsaśaṅkhavyoṣarasāñjanaiḥ
sakṣaudraiḥ kācaśukramaṃdatimiraghno rasakriyā

86.19

rāsnāphalatrakaka the daśamūlasya vā śṛtam
kalkena jīvanīyānāṃ ghṛtaṃ timiranāśanam

86.20

sarpistri phalayā. sevā raktasro virecanam
śālayo jāṅgalā mudgā yavā dṛṣṭerhitāḥ sadā

86.32

iti netrarogacikitsā
atha karṇarogacikitsā
karṇayoḥ śūla¹bādhiryanādasrāvāḥ samīraṇāt
pittoṣṇatva kapha śuṣkaḥ sa bhavetkarṇagūthakaḥ
muruṅgīkadalīśipramūlakārdrakajaḥ pṛthak
rasaḥ sasaindhavaḥ koṣṇaḥ pūraṇātkarṇaśūlanut
kuṣṭhaśuṇṭhīvacādāruśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ
bastamūtre kṛtaṃ tailaṃ sarvakarṇāmaya paham
śṛtaṃ sasindhubastāmbu taila vā daśamūlajam
kaṇāpurajadhūmo vā karṇānalagadāñjayet
²nyagre dhamadhuyaṣṭyāmrajambūpallavasādhitam
karṇapūyahara tailaṃ jātipatrarasena vā
mārgatāraśruta tailaṃ karṇabādhiryanādahṛt
snehasvinna haretkarṇagūtha dārbīśalākayā
aśvagandhabhakṛṣṇovāmumalīkuṣṭhacūrṇayuk
māhiṣaṃ navanīta syātkarṇapālyādivṛddhikṛt
iti karṇarogacikitsā
atha nāsārogacikitsā
pratiśyāyaḥ kramāddoṣaiḥ svacchapīnaghanassruteḥ
miśrairmiśrā
śiro'bhyaṅgasvedanasyādikaṃ bhajet
pratiśyāya pibeddhūma sarvagandhasamudbhavam
cāturjātakacūrṇa vā ghrāne vā kṛṣṇajīrakam
śaṭhītāmalakīvyoṣaguḍaiḥ pakva ghṛtaṃ pibet
uroghātapratiśyāyapārśvahṛtkukṣiśūlanut
vyāghrīdantī vacā³śigrusurasāvyoṣasaindhavaiḥ
pādita nāvanātaila pūtināsāgadāpaham
śuṇṭhi kutrakaṇa bilvadrākṣākalkakaṣāyayuk
sādhanaṃ tailamājyaṃ vā nasyaṃ kṣavathurukpraṇut

86.33

ghrāṇe'rśaḥśāntaye kṣepyaṃ sakṣārā nāgajā^1latā
kuḍuhuñcayaṅgilepo vā ; netraje nāgagharṣaṇam

86.34

iti nāsārogacikitsā
atha mukharogacikitsā
vātena sphuritā suptā jihvā śākadalopamā
sadāhaiḥ kaṇṭakaiḥ pitta dūślaiśca citā kaphāt

86.35

nirlikhya kaṇṭakān samyagivagate duṣṭaśoṇite
yathādoṣaṃ gaṇā yojyā lepādiṣu tathā'ñjane

86.36

dantānāṃ todaharṣau ca jāyete vātatastayoḥ
uṣṇatailājyavāghramatrāsṛksrutirecane

86.37

ghṛtatailamadhukṣauramūtraiśca kavalagrahāḥ
jātipatrāmṛ drākṣāyāsadārvīphalatrikaiḥ

86.38

kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ śīto gaṇḍūṣairmukhapākajit
kapolāntaḥ khare dhūsre sāṅkure kaphaje'rbude

86.39

svarji kṣaudrārdratailājyanimbacchinno'mbudhāvanam
jihvātale tadgabhābhā kaphātsādrupajihvikā

86.40

salālāśophakaṇḍūṣā ^2tato'dhasthā'dhijihvikā
chedaḥ kṣārābhayāvārtākagoghairvā syātpragharṣaṇam

86.41

upajihvo''diśāntyarthanemistailaṃ ca pācayet
tālumūle ka phāsṛgbhyāṃ jāyate galaśuṇḍikā

86.42

chittvā tāṃ vyoṣasindhūtthavacākṣaudraiḥ pralepayet
gale syātkaṇṭhaśālūkaḥ kolāsthipratimaḥ kaphāt

86.43

bhedā'syāṅguliśastreṇa pūrvavatpratisārayet
vātādyaiḥ kevalairyuktai raktenāpyantakātmikā

Linked texts (11)