Pramāṇa · Search · About · API

Siddhasara (Siddhasāra)

सिद्धसार

Compact medical manual by the Buddhist physician Ravigupta; influential in Tibet and Khotan.

Language
Sanskrit
Date
625–675 CE
Author
Ravigupta
Extent
465 passages, 14,690 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Siddha Sara Of Ravigupta Emmerick R. E. Vol 1 Brill; ed. R. E. Emmerick; Verzeichnis der orientalischen… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

p2

namaḥ sarva-jñāya sārvaṁ praṇamya sarva-jñaṁ durgaguptasya sūnunā saṁhitā siddhasāreyaṁ raviguptena vakṣyate āyur-vedodadhiṁ tartum aśaktā ye 'lpa-medhasaḥ teṣāṁ iyaṁ prabodhāya vihitā tantra-paddhatiḥ brahmā provāca yaṁ svarge vedaṁ āyur-nibandhanam śiṣyebhyaḥ kathayām āsa kāśī-rājo 'pi taṁ kramāt

p3

1.1 tasya tv aṅgāni śālākyaṁ kāya-bhūta-cikitsite śalyāgada-vayo-bāla-rakṣā bīja-vivardhanam 1.2 puruṣo vyādhy-adhiṣṭhāna-mahābhūta-guṇātmakaḥ śārīra-mānasāgantu-sahajā vyādhayo matāḥ 1.3 śārīrā jvara-kuṣṭhādyāḥ krodhādyā mānasāḥ smṛtāḥ āgantavo 'bhighātotthāḥ sahajāḥ kṣut-tṛḍ-ādayaḥ 1.4 an-ādi-nidhanaḥ kālo nimeṣādika-lakṣaṇaḥ vibhāgāḥ ṣaṭ samākhyātā ṛtavas tasya saṁtatam prāvṛṇ nabho-nabhasyau ca iṣorjau ca śaran matau mārga-pauṣau ca hemantaḥ śiśiro māgha-phālgunau vasantaś caitra-vaiśākhau nidāghaḥ śuci-śukra-bhāk 1.5 ta ete varṣā-śītoṣṇā ravi-vartma-dvayāśrayāḥ

p4

cayo varṣā-himoṣṇeṣu pitta-śleṣma-nabhasvatām kopaḥ śarad-vasantāmbu-vāha-kāleṣu kīrtitaḥ vāyoḥ sāyāhna-kāle tu jīrṇānte ca visarpaṇam pittasyāhar-niśasyārdhe jīryamāṇe ca lakṣayet bhukta-mātre pradoṣe ca pūrvāhṇe śleṣmaṇo bhavet evaṃ dvi-tri-vibhāgena duṣṭān doṣān viśodhayet doṣa-dhātu-malādhāro dehino deha ucyate teṣāṃ samatvam ārogyaṃ kṣaya-vṛddhī viparyayaḥ rasāsṛṅ-māṃsa-medo-'sthi-majja-śukrāṇi dhātavaḥ vāta-pitta-kaphā doṣā viṇ-mūtrādyā malā matāḥ vāyuḥ śīto laghuḥ sūkṣmaḥ kharo rūkṣo 'sthiro balī prāṇāpāna-samānākhyodāna-vyāna-prabheda-vān pittam amlaṃ kaṭūṣṇaṃ ca pakty-ojo-rāga-kāraṇam madhuro lavaṇaḥ snigdho guruḥ śleṣmātipicchilaḥ guda-śroṇy-āśrayo vāyuḥ pittaṃ pakvāśaya-sthitam kaphasyāmāśayaḥ sthānaṃ kaṇṭhoro-mūrdha-sandhayaḥ doṣa-sthāna-gataṃ doṣaṃ sthāni-vat samupācaret ādhikyaṃ ca paricchidya kriyā kāryāvilambitā ṣaḍ rasā madhurādyā ye sevitās te vibhāga-śaḥ ārogya-hetavo nityaṃ anyathā tu viparyayaḥ kaṭu-tikta-kaṣāyāś ca kopayanti samīraṇam kaṭv-amla-lavaṇāḥ pittaṃ svādv-amla-lavaṇāḥ kapham

p5

eta eva viparyastāḥ śamāyaiṣāṁ prayojitāḥ bhavanti rogiṇāṁ śāntyai svasthānāṁ sukha-hetavaḥ

p6

cakṣuṣyo madhuro jñeyo raso dhātu-vivardhanaḥ amlo 'nulomano hṛdyaḥ kledī dīpana-pācanaḥ śodhanaḥ pācanaḥ kledī lavaṇaḥ śithilatva-kṛt sthaulyālasya-viṣa-ghnaś ca kaṭur dīpana-pācanaḥ dīpano jvara-tṛṣṇā-ghnas tiktaḥ śodhana-rocanaḥ pīḍano lekhana-stambhī kaṣāyo grāhi-ropaṇaḥ

p7

rasa-vīrya-vipākānām āśrayād dravyam uttamam uttarottara-saṁśleṣād itareṣāṁ pradhānatā

p8

rasa-pākāntara-sthāyī dravyādhāra-vyapāśrayam śītoṣṇa-lakṣaṇaṁ vīryam atha vā śaktir iṣyate

p9

rasānāṁ dvi-vidhaḥ pāko madhuraḥ kaṭur eva ca

p10

bhiṣag-bheṣaja-rogārta-paricāraka-saṁpadaḥ cikitsāṅgāni catvāri viparītāny asiddhaye

p11

bhiṣak śāstrārtha-karma-jño laghu-hastaḥ śucir mataḥ

p12

dravyāyuḥ-sattva-sampannaḥ sādhyo rogī sad-ātma-vān

p13

su-bhū-jaṁ su-rasaṁ śreṣṭhaṁ bheṣajaṁ kāla-saṁhṛtam

p14

śuciḥ snigdho 'pramattaś ca bala-vān paricārakaḥ

p15

deśa-kāla-vayo-vahni-sātmya-prakṛti-bheṣajam deha-sattva-bala-vyādhīn dṛṣṭvā karma samārabhet

p16

bahūdaka-nago 'nūpaḥ kapha-māruta-roga-vān

p17

jāṅgalo 'lpāmbu-śākhī ca rakta-pitta-gadottaraḥ

p18

saṁsṛṣṭa-lakṣaṇopeto deśaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ

p19

vayo 'pi tri-vidhaṁ jñeyaṁ bāla-madhyama-vṛddha-taḥ

p20

ā-ṣoḍaśād bhaved bālo yāvat kṣīrānna-vartanaḥ madhyamaḥ saptatiṁ yāvat parato vṛddha ucyate kapha-pittānila-prāyā yathā-saṁkhyam udīritāḥ kṣārāgni-rahitā mṛdvī bāla-pravayasoḥ kriyā kṛśasya bṛṁhaṇaṁ kāryaṁ sthūla-dehasya karśanam rakṣaṇaṁ madhya-kāyasya deha-bhedās trayo matāḥ sthūlo hy alpa-balaḥ kaścit kṛśaś ca bala-vān bhavet sthairya-vyāyāma-sāratvair bodhavyam yatnato balam avikāra-karaṁ sattvaṁ vyasanābhyudayāgame aviṣādī mahotsāhas tad-yogāt sāttviko naraḥ pānāhārādayo yasya viruddhāḥ prakṛter api sukhatvāyopakalpante tat sātmyam iti gadyate kṛśo rūkṣo 'lpa-keśaś ca cala-citto 'navasthitaḥ bahu-vāg vyoma-gaḥ svapne vāta-prakṛtiko naraḥ akāla-palitī gauraḥ prasvedī kopano buddhaḥ svapne ca dīptimat-prekṣī pitta-prakṛtir ucyate sthira-cittaḥ su-baddhāṅgaḥ su-prajaḥ snigdha-mūrdha-jaḥ svapne jala-sītālocī śleṣma-prakṛtiko naraḥ sammiśrair lakṣaṇair jñeyā dvi-tri-doṣānvayā narāḥ doṣaś cetara-sad-bhāve 'py adhika-prakṛtiḥ smṛtaḥ manda-tīkṣṇe 'tha viṣamaḥ samaś ceti catur-vidhaḥ

p21

kapha-pittānilādhikyāt tat-sāmyāj jāṭharo 'nalaḥ samasya pālanam kāryam viṣame vāta-nigrahaḥ tīkṣṇe pitta-pratīkāro mande śleṣma-viśodhanam prabhavaḥ sarva-rogāṇām ajīrṇam vahni-sādanam āmāmla-rasa-viṣṭabdha-lakṣaṇam tac catur-vidham āmād viṣūcikā-kleda-hṛl-lāsālasakādayaḥ vacā-lavaṇa-toyena cchardanam tatra kārayet śuktodgāro bhramo mūrcchā tarṣo 'mlāt sampravartate avāktvaṃ tatra śītāmbu-pānam vāta-niṣevaṇam gātra-bhaṅga-śiro-jāḍya-bhakta-dveṣādayo rasāt tasmin svāpo divā kāryo laṅghanam vāta-varjanam śūlāntar-granthi-viṇ-mūtra-saṅgā viṣṭabdha-sūcanāḥ vidheyam svedanam tatra pānam ca lavaṇodakam ahitāśana-samparkāt sarva-rogodbhavo yataḥ tasmāt tad ahitam tyājyam nyāyyam pathya-niṣevaṇam eraṇḍa-vahni-tat-taila-bhṛṣṭau barhiṇa-tittirī godhāḥ kapiñjalān vāpi nādyāt tulya-ghṛtam madhu daśa-rātra-sthita-sarpiḥ kāṃsa-pātre vivarjayet uṣṇāmbunānupānaṃ ca mākṣikasya nabho-'mbhasaḥ vārāhaṃ piśitaṃ nādyān madhunā mūlakaṃ tathā balākaṃ cāpi madyena dadhnā ca saha kurkuṭān kākamācīn guḍopetān matsyān upodakānvitān śaṣkulīm āraṇālena nādyān mīnaṃ guḍena ca śākāmla-phala-piṇyāka-kulattha-lavaṇaiḥ saha karīra-dadhi-matsyaiś ca prāyaḥ kṣīraṃ virudhyate

p22

1.56.14 priyaṅgu-kalka-digdhāṅgaḥ pāyasaṃ na samācaret 15 na jātu kaṭu-tailena bhṛṣṭān adyāt kapotakān 16–17 pippalīr matsya-tailena surā-kṛsara-pāyasān 18 nāśnīyād ekato mīna-dhānāḥ sarpiṃṣy udaśvitā 1.57 viruddha-rasa-vīryāṇi dravyāṇy evaṃvidhāni yaḥ bhuṅkte mohāt sa rogārtim mṛtyum vā prāpnuyān naraḥ 1.58 viruddhāśana-jān rogān vireka-cchardanair jayet 1.59 viruddhaṃ na bhavet sātmyād dīptāgner bala-śālinaḥ iti tantrādhyāyaḥ prathamaḥ samāptaḥ

p23

CHAPTER 2 : DRAVYA-GAṆA

p24

2.1 sthirā-punarnavairaṇḍa-jhaṣa-rṣabhaka-jīvakāḥ śva-daṃṣṭrābhīru-lāṅgulī-vidārī-haṃsa-pādikāḥ bṛhatyau vṛścikālī ca dve sahe markaṭī-sahāḥ śoṣa-gulmānila-śvāsa-kāsa-pitta-haro gaṇaḥ 2.2 nyagrodhodumbara-plakṣa-madhukāśvattha-tindukāḥ piyāla-badarī-pārtha-nandī-vṛkṣāmra-vañjulāḥ palāśāruṣkara-śveta-lodhra-jambū-trayaṃ gaṇaḥ pittāsṛṅ-meha-nud vraṇyo dāha-yoni-gadāpahaḥ viśvailātiviṣā-kauntī-cavyoṣaṇa-yavānikāḥ bhārgī-mūrvā-mahā-nimba-phalājājyaḥ sarṣapāḥ hiṅgu tiktā viḍaṅgaṃ ca vāta-śleṣma-haro gaṇaḥ 2.4 elā-vakrāmbu-kauntī-tvak-pattra-hemāsra-corakāḥ caṇḍāyaś cala-punnāga-dāru-guccha-rasāḥ puram sarja-śukti-dadhi-dhyāma-kunda-vyāghra-jaṭāmayāḥ elādiḥ piḍakā-kaṇḍu-viṣānila-kaphānta-kṛt 2.5 varuṇārtagalābhīru-bilvājāvi-viṣāṇikāḥ sairīya-bṛhatī-yugma-darbha-pūtika-śigrukāḥ jayāgnimantha-bimbāgni-nakta-mālāḥ sa-moraṭāḥ

p25

2.6 āragvadhāgni-śārṅgaṣṭā-kaṇṭakī-nimba-pāṭalāḥ mūrvā-ghoṇṭhāmṛtā-rāṭha-pāṭhā-bhūnimba-kūlakāḥ karañjau vatsa-sairīya-suṣavī-sapta-parṇakāḥ meha-kuṣṭha-jvara-cchardi-viṣa-śleṣma-haro gaṇaḥ 2.7 lodhra-dvaya-plavāśoka-rambhā-sālailavālukāḥ kadambo jiṅginī caiva śrī-parṇī sa-vasu-sravāḥ vargo lodhrādiko nāma kapha-medo-viśoṣaṇaḥ yoni-doṣa-haro vraṇyaḥ stambhī sarva-viṣāpahaḥ 2.8 ambaṣṭhā-dhātakī-lodhra-samāṅgā-padma-kesaram madhukāralu-bilvaṁ ca pakvātīsāra-hā gaṇaḥ 2.9 āmalaky abhayā kṛṣṇā citrakaś cety ayaṁ gaṇaḥ sarva-jvara-kaphātaṅka-nodī vṛṣyo 'ti-dīpanaḥ 2.10 akṣa-dhātry-abhayā hanti tri-phalā viṣama-jvaram cakṣuṣyā dīpanī meha-kuṣṭha-pitta-kaphānta-kṛt 2.11 bṛhatī-dhāvanī-pāṭhā-yaṣṭī-madhu-kaliṅgakāḥ pācanīyo bṛhaty-ādiḥ kṛcchra-doṣa-trayāpahaḥ 2.12 paṭolaṁ candanaṁ mūrvā tiktā pāṭhāmṛtā gaṇaḥ pitta-śleṣmāruci-cchardi-jvara-kaṇḍū-viṣāpahaḥ 2.13 guḍūcī-nimba-dhānyāka-madhukaṁ candanānvitam tṛṣṇā-dāhāruci-cchardi-sarva-jvara-haro gaṇaḥ 2.14 kākol yau madhukaṁ śṛṅgī mede jīvaka-rṣabhakau

p26

prapauṇḍarīka-mṛdvīkā ṛddhi-vṛddhī tukā sahe payasyā padmakaṁ chinnety eṣa vargo 'ti-bṛṁhaṇaḥ stanyaś ca jīvano vṛṣyaḥ pittāsrānila-nāśanaḥ śārivā padmakośīra-madhūkaṁ candana-dvayam kāśmaryaṁ madhukaṁ ceti śārivādir ayaṁ gaṇaḥ rakta-pittaṁ nihanty āśu tṛṣṇāṁ cāti-pramāthinīm tīvra-pitta-jvara-cchardi-mahā-dāha-vināśanaḥ añjana-tārkṣaja-śyāmā-nāga-paṅkaja-kesaram madhukaṁ cety ayaṁ vargaḥ pittāsṛg-viṣa-dāha-nut vacā-mustābhāyā-dāru-nāgarātiviṣā-gaṇaḥ haridrā-kalaśī-dāru-niśā-madhuka-vatsakāḥ etau vacā-haridrādi gaṇau doṣa-vipācanau āmātīsāra-śamanau stanya-doṣa-viśodhanau ūṣa-saindhava-kāsīsa-dvaya-hiṅgu-śilā-jatu tutthakaṁ ceti medo-ghnaḥ śarkarāśmari-nud gaṇaḥ vīra-vṛkṣo 'gnimanthaś ca kāśa-vṛkṣādanī-kuśāḥ moraṭendīvarī-sūrya-bhaktā-ṭuṇṭuka-gokṣurāḥ vasuko vaśiro darbhaḥ sairīyāv aśma-bhedakaḥ aśmarī-śarkarā-kṛcchra-mārutārti-haro gaṇaḥ muṣkaka-tri-phalā-rāṭha-vṛkṣakāgni-snuhi-dhavāḥ palāśa-śiṁśapā vargo medo-'rśo-'śmari-meha-hā sāla-syandana-kālīya-dhava-sarjārjunāsanāḥ

p27

śirīṣa-śiṃśapā-bhūrja-khadirāś candana-dvayam kadaro vāji-karṇaś ca karañjaḥ khapuro 'guruḥ vargo 'yaṃ kapha-pāṇḍu-tva-kuṣṭha-meha-vināśanaḥ utpalaṃ kumudaṃ padmaṃ kahlāraṃ lohitotpalam madhukaṃ ceti pittāsṛk-tṛḍ-viṣa-cchardi-hā gaṇaḥ trapus tāmram ayaḥ sīsaṃ hema rūpyaṃ ca tan-malāḥ vargas tu gulma-hṛd-roga-pāṇḍu-meha-garāpahaḥ surasau kāsa-mardaś ca phaṇijjhārjaka-bhūstṛṇam nirguṇḍī-surasī-phāñjī-kulāhala-sugandhikāḥ kṣavakaḥ kāla-mālaś ca viṣa-muṣṭiḥ pracībalaḥ viḍaṅgaṃ kākamācī ca maruvo mūṣi-karṇikā śrī-parṇī ceti vargo 'yaṃ krimi-śleṣma-vināśanaḥ kāsāruci-pratiśyāya-śvāsa-hā vraṇa-śodhanaḥ pharūṣo dāḍimaṃ drākṣā kāśmarī śākajaṃ phalam rājādanaṃ sa-dhātrīkaṃ katakena samanvitam pharūṣakādiko nāmnā gaṇo 'yaṃ vāta-nigrahaḥ hṛdyo ruci-pradas tṛṣṇā-mūtra-doṣa-vināśanaḥ mustā pāṭhā haridre dve tiktā haimavatī vacā drāmiḍy-ativiṣā-kuṣṭha-bhallātaka-phala-trayam śārṅgaṣṭā ceti vargo 'yaṃ kapha-roga-niṣūdanaḥ śodhanaḥ pācanaḥ stanyo yoni-doṣa-haro mataḥ

p28

śyāmā dantī dravantī snug mahā-śyāmāmṛtā trivṛt saptalā śaṅkhinī śvetā rāja-vṛkṣaḥ sa-tilvakaḥ kampillakaḥ karañjaś ca hema-kṣīrīty ayaṁ gaṇaḥ udāvartodarānāha-viṣa-gulma-vināśanaḥ bilvāgnimantha-ṭuṇṭūka-śrī-parṇī-pāṭalā mahat dīpanaṁ kapha-vāta-ghnaṁ pañca-mūlam idaṁ smṛtam pṛṣṭa-parṇī-sthirairaṇḍa-bṛhatī-dvaya-saṁyutam bṛṁhaṇaṁ vāta-pitta-ghnaṁ pañca-mūlaṁ kaniṣṭhakam vidārī śārivā chāga-śṛṅgī vatsādanī niśā kṛcchra-pittānilān hanyād vallījaṁ mūla-pañcakam gṛdhrā halī śva-daṁṣṭrā ca sairīyaḥ kara-mardikā etac chleṣmānilau hanti kaṇṭakaṁ mūla-pañcakam kuśa-kāśa-dvayaṁ darbho naḍaś cetī tṛṇodbhavam pitta-kṛcchra-haraṁ pañca-mūlaṁ vasti-viśodhanam etais tailāni sarpīṁṣi pralepān pānakāny api gaṇair vibhajya kurvīta yathā-vidhi bhiṣag-varaḥ kvāthyāc catur-guṇaṁ vāri pāda-sthaṁ syāc catur-guṇam snehāt sneha-samaṁ kṣīraṁ kaikaś ca sneha-pādikaḥ saṁvartitauṣadha-pāko vastau pāne bhavet samaḥ kharo 'bhyaṅge mṛdur nasye sāmānyeyaṁ prakalpanā iti dravya-gaṇādhyāyo dvitīyaḥ samāptaḥ

p29

anna-pānād ṛte nānyad vartanaṁ jagato hy ataḥ rakta-śālir mahā-śāliḥ kalamaḥ śāli-jātayaḥ

p30

madhurāḥ śukralāḥ snigdhāḥ sv-alpa-māruta-varcasaḥ rakta-śālis tri-doṣa-ghnas tṛṣṇā-medo-nivāraṇaḥ mahā-śāliḥ paraṃ vṛṣyaḥ kalamaḥ śleṣma-pitta-hā śīto 'gurus tri-doṣa-ghno madhuro gaura-ṣaṣṭikaḥ kiñcid dhīno 'sitas tasmād aparo rasa-pāka-taḥ śyāmākaḥ śoṣaṇo rūkṣo vātalaḥ śleṣma-pitta-hā tad-vat priyaṅgu-nīvāra-koradūṣāḥ prakīrtitāḥ bahu-vāta-śakṛc chītaḥ pitta-śleṣma-haro yavaḥ vṛṣyaḥ śīto guruḥ svādur godhūmo vāta-nāśanaḥ kapha-pittāsra-jin mudgaḥ kaṣāyo madhuro laghuḥ māṣo bahu-malo vṛṣyaḥ snigdhoṣṇo vāta-hṛd guruḥ avṛṣyaḥ śleṣma-pitta-ghno rāja-māṣo 'nilārti-kṛt kulatthaḥ śvāsa-hikkārśaḥ-kapha-śukrānīlāpahaḥ rakta-pitta-jvaronmāthī śīto grāhī makuṣṭakaḥ puṃstvāsṛk-kapha-pitta-ghnaś caṇako vātalaḥ smṛtaḥ masūro madhuraḥ śītaḥ saṅgrāhī kapha-pitta-hā satīnaś caivam uddiṣṭaḥ kalāyaś cāti-vātalaḥ sa-kṣāro madhuraḥ snigdho balyoṣṇaḥ pitta-kṛt tilaḥ bala-ghnā rūkṣaṇāḥ śītā vividhāḥ śimba-jātayaḥ

p31

3.20.1 nāti-śīta-guru-snigdhaṃ chāgaṃ kravyam adoṣalam B 8v5 3.20.2 viṣṭambhi madhuraṃ śītam āvikaṃ guru bṛṃhaṇam 3.20.3 svapna-śukra-karaṃ snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ māhiṣaṃ guru A 7v1 3.20.4 vṛṣyaṃ vāta-haraṃ māṃsaṃ vārāhaṃ svedanaṃ guru 3.20.5 vahni-kṛt kapha-pitta-ghno vāta-sādhāraṇaḥ śaśaḥ B 9r1 3.20.6 tri-doṣa-śamanāś caiṇā baddha-viṇ-mūtra-śītalāḥ C 6r1 3.20.7 vāta-ghnaḥ śrotra-dṛg-varṇa-svara-śukra-pradaḥ śikhī 3.20.8 uṣṇo vāta-haraḥ snigdho gurur vṛṣyaś ca kurkuṭaḥ M 7r1

p32

gurūṣṇa-madhuro nāti tittiriḥ sarva-doṣa-hā dīpanāḥ sannipāta-ghnā lāva-vartīra-vartakāḥ caṭakaḥ sannipāta-ghnaḥ kapha-śukra-vivardhanaḥ śleṣmāsṛk-pitta-hṛc chaityāl lāghavāc ca kapiñjalaḥ rakta-pitta-haraḥ śīto guruḥ pārāvato mataḥ tasmāl laghutaraḥ kiñcid dhāritas sa-kapotakaḥ snigdhoṣṇā guravo vṛṣyā vāta-ghnā jala-pakṣiṇaḥ haṁso vṛṣyataras teṣāṁ prāyas timira-nāśanaḥ snigdhoṣṇā guravo matsyā vāta-ghnā rakta-pittalāḥ vāta-pitta-harā vṛṣyā bulūkī-kūrma-karkaṭāḥ

p33

3.21.1–2 kākamācī tri-doṣa-ghnī stanyā vṛṣyā kalambukā 3.21.3–4 cāṅgerī kapha-vāta-ghnī sārṣapaṁ sarva-doṣalam 3.21.5 vāstukaḥ potikā cillī pālaṅkyā taṇḍulīyakaḥ manda-vāta-kaphāḥ sṛṣṭa-viṭkāḥ pittāsra-nāśanāḥ 3.21.6 mūlakaṁ doṣa-kṛt tv āmaṁ svinnaṁ vāta-kaphāpaham sarva-doṣa-haraṁ hṛdyaṁ kaṇṭhyaṁ tad bālam iṣyate 3.21.7 karkoṭakaṁ sa-vārtākaṁ paṭolaṁ kāravellakam kuṣṭha-meha-jvara-śvāsa-kāsa-pitta-kaphāpaham 3.21.8 sarva-doṣa-haraṁ hṛdyaṁ kuṣmāṇḍaṁ vasti-śodhanam

p34

kaliṅgālābunī pitta-nāśane vāta-kāraṇe trapuṣairvāruke vāta-śleṣmale pitta-vāraṇe karīrābhiru-vetrāgra-kembukaṃ kapha-pitta-jit bisa-śālūka-śṛṅgāṭa-mālukaṃ sa-kaserukam rakta-pitta-haraṃ vṛṣyaṃ stanyaṃ ca guru śītalam vāta-ghnaṃ dāḍimaṃ grāhi kapha-pittāvirodhi ca tadvad āmalakaṃ vṛṣyaṃ madhurānurasaṃ saram gulma-vāta-kapha-śvāsa-kāsa-ghnaṃ bījapūrakam kapitthaṃ grāhi doṣa-ghnaṃ pakvaṃ guru viṣāpaham

p35

pakvāmraṃ vāta-nun māṃsa-śukra-varṇa-bala-pradam vātalaṃ kapha-pitta-ghnaṃ grāhi viṣṭambhi jāmbavam tindukaṃ kapha-pitta-ghnaṃ badaraṃ vāta-pitta-jit viṣṭambhi vātalaṃ bilvaṃ piyālaṃ pavanāpaham tālaṃ rājādanaṃ mocaṃ panasaṃ nālikerakam śukra-māṃsa-karāṇy āhuḥ svādu-snigdha-gurūṇi ca drākṣā-madhūka-kharjūra-kāśmaryaṃ sa-pharūṣakam vāta-pittāsra-jid dṛṣṭaṃ keśa-ghnaṃ ca śamī-phalam kośāmrāmrātakaṃ danta-śaṭhaṃ sa-karamardakam rakta-pitta-karaṃ vidyād gulma-nut pilujaṃ phalam śuṇṭhī-marīca-pippalyaḥ kapha-vāta-jito matāḥ avṛṣyaṃ marīcaṃ vidyād itare vṛṣya-sammate gulma-śūla-vibandha-ghnaṃ hiṅgu vāta-kaphāpaham yavānī-dhānyakājājyo vāta-śleṣma-nudaḥ param cakṣuṣyaṃ saindhavaṃ vṛṣyaṃ tri-doṣa-śamanaṃ smṛtam sauvarcalaṃ vibandha-ghnam uṣṇaṃ hṛc-chūla-nāśanam uṣṇaṃ śūla-haraṃ tīkṣṇaṃ viḍaṃ vātānulomanam romakaṃ cāṇu tasmāt syāt sāmudraṃ kledanaṃ guru hṛt-pāṇḍu-gala-doṣa-ghno yava-kṣāro 'gni-dīpanaḥ dahano dīpanas tīkṣṇaḥ svarji-kṣāro vidāraṇaḥ doṣa-ghnaṃ nābhasaṃ vāri laghu hṛdyaṃ viṣāpaham nānā-bhū-pātra-saṃśleṣād bhidyate tad-rasāntaraiḥ nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ sārasaṃ madhuraṃ laghu vāta-śleṣma-haraṃ vāpyaṃ tāḍāgaṃ vātalaṃ smṛtam cauḍyaṃ agni-karaṃ rūkṣaṃ kapha-ghnaṃ laghu nairjharaṃ dīpanaṃ vātalaṃ kaupyaṃ audbhidaṃ pitta-nāśanam

p36

kaluṣaṃ krimi-śaivāla-dūṣitaṃ sūrya-varjitam agrāhyaṃ udakaṃ grāhyaṃ ebhir doṣair vivarjitam uṣṇaṃ vāri jvara-śvāsa-medo-'nila-kaphāpaham śṛta-śītaṃ tri-doṣa-ghnaṃ uṣitaṃ tac ca doṣalam go-kṣīraṃ vāta-pitta-ghnaṃ snigdhaṃ guru rasāyanam gavyād gurutaraṃ snigdhaṃ māhiṣaṃ vahni-nāśanam chāgaṃ raktātisāra-ghnaṃ kāsa-śoṣa-jvarāpaham sekenānila-rakta-ghnaṃ pitta-śleṣmalam āvikam auṣṭraṃ śophodarānāha-krimy-arśaḥ-kapha-pitta-nut cakṣuṣyaṃ jīvanaṃ strīṇāṃ rakta-pitte ca nāvanam balyaṃ vāta-haraṃ vṛṣyaṃ pitta-śleṣma-karaṃ dadhi tri-doṣaṃ manda-jātaṃ tu mastu sroto-viśodhanam grahaṇy-arśo-'rditārti-ghnaṃ navanītaṃ navoddhṛtam

p37

3.26.11 vikārāś ca kilāṭādyā guravaḥ kuṣṭha-hetavaḥ 3.26.12 grahaṇī-gara-śophārśaḥ-pāṇḍv-atisāra-gulma-nut B 13r1 tri-doṣa-śamanaṃ takram uddhṛta-sneham ādiśet 3.26.13 vipāke madhuraṃ sarpir vāta-pitta-viṣāpaham gavyaṃ medhyaṃ ca cakṣuṣyaṃ tat-saṃskārāt tri-doṣa-jit 3.26.14 apasmāra-garonmāda-mūrcchā-ghnam anavaṃ ghṛtam 3.26.15 ajādīnāṃ ca sarpīṃṣi vidyāt sva-kṣīra-vad-guṇaiḥ A 9v1 3.26.16 kapha-vāta-haraṃ mūtram sarvaṃ krimi-viṣāpaham C 8r1 pāṇḍutvodara-kuṣṭhārśaḥ-śopha-gulma-prameha-nut D 9v1 3.27.1 vāta-śleṣma-haraṃ tvacyaṃ tailaṃ keśyaṃ tilodbhavam 3.27.2 sārṣapaṃ krimi-kaṇḍū-ghnaṃ kapha-medo-’nilāpaham 3.27.3 kṣauma-tailam acakṣuṣyaṃ pitta-kṛd vāta-nāśanam 3.27.4 ākṣajaṃ kapha-pitta-ghnaṃ keśyaṃ dṛc-chrotra-tarpaṇam 3.27.5 tri-doṣa-ghnaṃ madhu proktam anye śaṃsanti vātalam hikkā-śvāsa-krimi-cchardi-meha-tṛṣṇā-viṣāpaham 3.27.6 ikṣavo rakta-pitta-ghnā balyā vṛṣyāḥ kapha-pradāḥ B 13v1 3.27.7–8 dantajas tad-rasaḥ pathyo viṣṭambhī yāntriko guruḥ 3.27.9 nāti-pitta-haro vṛṣyo vāta-ghnaḥ kapha-kṛd guḍaḥ M 9v2

p38

3.27.10 sa pitta-ghnaḥ paraṃ pathyaḥ purāṇo 'sṛk-prasādanaḥ 3.27.11 raktapitta-harī vṛṣyā sa-snehā guḍa-śarkarā 3.27.12 chardy-atīsāra-nud rūkṣā hlādanī madhu-śarkarā 3.28 sarvaṃ pitta-karaṃ madyam amlatvāt kapha-vāta-nut dīpana-harṣaṇa-balyaṃ pītaṃ yuktyānyathā viṣam 3.28.1 surārśaḥ-kārśya-vāta-ghnī gauḍī sraṃsana-pācanī 3.28.2–3 aikṣavī śleṣma-medoghnī mārdvīkaṃ vāta-pitta-nut 3.28.4 vāta-pitta-karo rūkṣo madhūka-kusumāsavaḥ 3.28.5 raktapitta-karās tīkṣṇāḥ śukta-sauvīra-jātayaḥ 3.29.1 pācano dīpanaḥ pathyo maṇḍaḥ syād bhṛṣṭa-taṇḍulaiḥ 3.29.2 vātānulomanī laghvī peyā vasti-viśodhanī 3.29.3 grāhiṇī tarpaṇī hṛdyā vilepī bala-vardhanī 3.29.4–5 pāyasaḥ kapha-kṛd balyaḥ kṛsarā vāta-nāśanī

p39

3.30.1 su-dhautaḥ prasrutaḥ svinnaḥ kavoṣṇo laghur odanaḥ 3.30.2 kanda-māṃsa-phala-snehaiḥ sādhito bṛṃhaṇo guruḥ 3.30.3 īṣad-bhṛṣṭo gata-tvakko laghuḥ sūpaḥ su-sādhitaḥ M 10r1 3.30.4 svinnaṃ niṣpīḍitaṃ śākaṃ hitaṃ snehābhisamskṛtam 3.31.1 dāḍimāmalakair yūṣo vahni-kṛd vāta-pitta-hā 3.31.2 śvāsa-kāsa-pratiśyāya-kapha-ghno mūlakaiḥ kṛtaḥ B 14v1 3.31.3 yava-kola-kulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhyo 'nilāpahaḥ 3.31.4 mudgāmalakajo grāhī pitta-śleṣma-vināśanaḥ 3.31.5 laghavo bṛṃhaṇā rucyāś chardi-ghnā rāga-ṣāḍavāḥ 3.31.6-7 rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā vāta-hṛt sa-guḍaṃ dadhi 3.31.8 saktavo bhedino rūkṣā vātalā balya-tarpaṇāḥ 3.31.9 yāvakāpūpa-vātyāś ca mehodāvarta-nāśanāḥ 3.31.10 guravo gauḍikā bhakṣyā bṛṃhaṇā vāta-nāśanāḥ 3.31.11 vāta-pitta-haro vṛṣyo ghṛta-pūro 'gni-dīpanaḥ 3.31.12 bṛṃhaṇāḥ sāmitā bhakṣyā balyāḥ pittānilāpahāḥ 3.31.13 piśitair vesavārādyaiḥ sampūrṇā guru-tarpaṇāḥ 3.31.14 paiṣṭikā guravo bhakṣyā vīryoṣṇāḥ kapha-pittalāḥ 3.31.15 vaidalāḥ śleṣmalā jñeyā guravo bhinna-varcasaḥ A 10v1 3.31.16 vāta-pitta-harā varṇa-dṛṣṭi-dā ghṛta- pākimāḥ 3.31.17 bhakṣyās taila-kṛtā dṛṣṭi-vāta-ghnāḥ pitta-kopanāḥ D 10v1

p40

prīṇanaṁ jaraṇaṁ hṛdyaṁ balyaṁ rocanaṁ bṛṁhaṇam bhuktaṁ hi sādayaty annam anupānam ato hitam snigdhoṣṇaṁ anile śastaṁ pitte su-svādu-śītalam kaphe 'nupānaṁ rūkṣoṣṇaṁ kṣaye kravya-rasaḥ śubhaḥ stry-adhvopavāsa-bhāṣyoṣṇa-klāntānāṁ kṣīram iṣyate sthūle madhu-yutaṁ toyam anupānaṁ kṛśe surā vihatoraḥ-svara-śvāsa-kāsa-hikkā-prasekinām ūrdhva-jatru-gadārtānām anupānaṁ na śasyate gurv alpaṁ laghu cānalpam adyān mātrāgni-kāla-vit jñātvā saṁskāra-sātmyāgni bhuktaṁ syāl laghu gurv api anna-pānāni yo yuktyā yojayaty āgamāśrayāt bhiṣak svasthātureṣūccaiḥ sa loke labhate yaśaḥ ity anna-pāna-vidhis tṛtīyo 'dhyāyaḥ

p41

CHAPTER 4 : ARIṢṬA

p42

mohād gatāyuṣi nyastā śramāyaiva kriyā yataḥ

p43

tasmād āyuḥ pārijñeyaṃ dūtāriṣṭa-nimitta-taḥ śīla-dehendriyācintya-vikṛtir yā mariṣyatām ariṣṭam iti tāṃ vidyāt samāsena bhiṣag-varaḥ yo gṛhṇātīndriyor arthān viparītān sa mṛtyu-bhāk bhiṣaṅ-mitra-guru-dveṣī priyārātīś ca yo bhavet yaḥ paśyaty amale vyomni ghanendrāyudha-vidyutaḥ vimāna-yāna-saṃchannaṃ viyad vā na sa jīvati nekṣate 'rundhatīṃ devīṃ dhruvaṃ ākāśa-nimnagām mumūrṣuḥ prekṣate caiva bhuvaṃ aṣṭāpadopamām yaḥ paśyati divā tārāś citra-bhānu-samanvitāḥ rūpiṇaṃ ca nabhasvantaṃ parāsum taṃ vinirdiśet udyantaṃ bhāskaraṃ chidraṃ paśyanti vigata-prabham nirvāṇa-dīpa-gandhaṃ ca na jighranti mumūrṣavaḥ darpaṇādiṣu yaś chāyāṃ vyaṅgāṃ paśyaty atho na vā nānā-sattvākṛtiṃ cāśu tasya vāso 'ntaka-kṣaye vāmākṣi-majjanaṃ jihvā śyāvā nāsā vikāriṇī kṛṣṇau sthāna-cyutāv oṣṭhau pūty āsyaṃ yasya taṃ tyajet syātāṃ bhruvau ca saṃkṣipte viṣame dīrgha-śāyinaḥ chāyā raktāsitā pītā śyāmā vā yasya dṛśyate hrī-kānti-smṛti-hāniś ca taṃ vadanti gatāyuṣam mūrdhni gomaya-cūrṇābhā dṛśyante sāndra-reṇavaḥ vivarṇaḥ puṣpavantaś ca nakha-dantā gatāyuṣaḥ piṅga-dhūmrāruṇa-śyāma-sitāsita-nibhāḥ sirāḥ lalāṭe yasya dṛśyante sa yāti yama-mandiram lalāṭa-taṭa-sarpiṇyo yūkā dhvāṅkṣā bali-dviṣaḥ nidrā nidrā-vināśo vā bhavaty ati-kṛśāyuṣām

p44

4.16 gulpha-jānu-lalāṭāṃsaṃ sa-gaṇḍaṃ hanu-bandhanam B 17r1 srastaṃ sthāna-cyutaṃ yasya sa jahāty acirād asūn 4.17 kṣīṇasya svara-vṛddhiḥ syāt svara-hānir balīyasaḥ keśāḥ sīmantino yasya taṃ vidyāt kāla-pāśitam 4.18 bhuñjānasya bala-dhvaṃso vivṛddhiś ca vināśanāt parāsor ānanaṃ snigdhaṃ bhaved varṇa-vikāri-tā 4.19 gandho 'kasmād bhaved yasya surabhiḥ kuthito 'tha vā sevyate yaś ca nīlābhir makṣikābhiḥ sa mṛtyu-bhāk 4.20.1 snehāktasya niśi svapne dakṣiṇasyām prayāṇakam varāha-mahiṣa-vyāḍa-gardabhoṣṭrair na śasyate 4.20.2 mukta-keśyāsita-rakta-vāsasā hāsa-sammitam A 12r1 neṣyate dakṣiṇā yasya baddhasyākarṣaṇaṃ striyā 4.20.3 preta-pravrajitaiḥ śleṣaḥ pānaṃ ca madhu-tailayoḥ nartanaṃ paṅka-digdhasya tac-chleṣo vā na śarmaṇe 4.20.4 patanaṃ parvatādibhyo bandhanaṃ ca parājayaḥ M 12r1 kākādyair luñcanaṃ pātas tārādīnāṃ virudhyate 4.20.5 yūpa-kiṃśuka-valmīka-pāribhadrābhirohaṇam taila-karpāsa-piṇyāka-lohāvāptir vipattaye 4.20.6 vivāha-karaṇaṃ svapne rakta-srag-vastra-dhāraṇam srotasā haraṇaṃ neṣṭaṃ pakva-māṃsasya bhojanam B 17v1 4.20.7 svapnān evaṃvidhān dṛṣṭvā vividhān aparān api D 12r1 svastho vyādhim avāpnoti vyādhitaś ca bhavāntaram 4.21.1 deva-vipra-dhvaja-cchattra-vṛṣa-paṅkaja-pārthivān C 10v1 śukla-puṣpāmbara-svaccha-nīrocchikha-hutāśanam dhriyamāṇa-suhṛt-sādhu-praśastābharaṇāṅganāḥ 4.21.2 vṛṣabha-parvata-kṣīrī-phala-vṛkṣābhirohaṇam darpaṇāmiṣa-mālyāptiṃ taraṇaṃ ca mahāmbhasām dṛṣṭvā svapne 'rtha-lābhaḥ syād vyādhi-mokṣaś ca sa-tvaram

p45

vijāti-vyaṅga-pāṣaṇḍa-pāśa-daṇḍāyudhoddhṛtāḥ raktāsita-vijīrṇaika-vastrā neṣṭābhidhāyinaḥ

p46

karāvamardi-muktāśru-snehābhyaktās tṛṇa-cchidaḥ strī-napuṃsaka-bāhyāṅga-deśa-saṃśliṣṭa-pāṇayaḥ kharoṣṭra-mahiṣārūḍhāḥ pluta-gadgada-bhāṣiṇaḥ ete dūtā virudhyante praśastāś ca viparyayāḥ

p47

prayāṇe gaja-jīmūta-dundubhi-dhvanir iṣyate ratna-srag-āmiṣa-cchattra-pūrṇa-kumbhādi-darśanam

p48

puṃ-nāmānaḥ khagā vāmāḥ stry-ākhyā dakṣiṇa-saṃśrayāḥ prasthāne phala-dā jñeyāḥ praveśe ca vilomagāḥ

p49

toraṇa-dhvaja-sa-kṣīra-phala-puṣpa-taru-sthitāḥ savyāvasavya-gāḥ śastāḥ sarve valgu-rutāḥ khagāḥ

p50

pradakṣiṇetaraṃ śastaṃ gamanaṃ śva-sṛgālayoḥ darśanaṃ satataṃ neṣṭaṃ godhā-śaraṭa-bhoginām

p51

evaṃ parīkṣya yatnena yaḥ kuryāt karma niścitam sa bibharti yaśo-mālām amlānāṃ sādhu-saṃsadi ity ariṣṭādhyāyaś caturthaḥ samāptaḥ

p52

dakṣāpamāna-saṃkruddha-rudra-niḥśvāsa-sambhavaḥ jvaro 'ṣṭadhā pṛthag-dvandva-saṃghātāgantujaḥ smṛtaḥ mithyāhāra-vihārotthā doṣā hy āmāśayāśrayāḥ bahir nirasya koṣṭhāgniṃ jvara-dāḥ syū rasānugāḥ śīta-kampa-bhramollāpa-roma-harṣa-vijṛmbhaṇam śiraḥ-kaṭy-ūru-pārśvārtiḥ piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣā netra-tvaṅ-nakha-niṣyanda-kṛṣṇatāsya-kaṣāyatā hanu-ruk-śuṣka-kāsau ca vātika-jvara-lakṣaṇam tīvroṣṇa-dāha-tṛṇ-mūrcchā- svedāsya -kaṭutā-bhramāḥ pralāpo ghrāṇa-kaṇṭhoṣṭha-mukha-pāko 'kṣamāsamāḥ śītābhilāṣitā pīta-mala-netra-nakha-tvacaḥ tiktodgārātisārau ca paittika-jvara-lakṣaṇam śvāsa-kāsa-pratiśyāya-prasekāruci-cchardayaḥ nidrā-gurutva-hṛl-lāsa-staimityaṃ madhurāsyatā

p53

śīta-romāñcatā śvaityaṃ malākṣi-karaja-tvacām uṣṇābhilāṣitā ceti ślaiṣmika-jvara-lakṣaṇam tṛṣṇā-vidāha-kaṇṭhāsya-śoṣa-harṣa-prajāgaraiḥ chardi-parva-śiro-bhaṅgair vāta-pitta-jvaraṃ vadet tandrā-staimitya-santāpa-parva-mūrdhārtī-gauravaiḥ śīta-kāsāruci-svedair vidyād vāta-kaphātmakam śīta-dāhāruci-sveda-kāsa-tandrāsya-tiktatā moha-sāda-pipāsāś ca kapha-pitta-jvarākṛtiḥ sandhy-asthi-mūrdha-rug dāha-śīta-tandrāruci-bhramāḥ kaṇṭha-kūjana-karṇārti-rakta-nirbhugna-netratā pittāsra-ṣṭhīvanaṃ mūrcchā tṛṣṇā nidrā-kṣayo niśi jihvā dagdhā khara-sparśā śyāva-raktāṅga-koṭha-tā vipāka-mūkatā-śvāsāḥ saṃnipāta-jvarākṛtiḥ sarva-rūpānvito 'sādhyaḥ kṛcchra-sādhyo 'nyathā mataḥ abhighātābhicārābhyām abhiṣvaṅgāc ca śāpa-taḥ āgantur jāyate doṣair yathāsvaṃ taṃ vinirdiśet balāvirodhī nirdiṣṭaṃ jvarādau laṅghanaṃ jvarāt ṛte 'nila-śrama-krodha-śoka-kāsa-kṣayodbhavāt kṣut tṛṇ malānulomatvaṃ lāghavaṃ sādhu-laṅghite śoṣa-tandrā-bhrama-śvāsa-klamāḥ syur ati-laṅghite kapha-vāta-jvare deyaṃ jalam uṣṇaṃ pipāsave pitta-madya-viṣottheṣu tiktakaiḥ śṛta-śītalam viśvāmbu-parpaṭośīra-ghana-candana-sādhitaṃ dadyāt su-śītalaṃ vāri tṛṭ-chardi-jvara-dāha-nut laṅghitāya hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā sa-viśvo vātya-maṇḍo vā śāly-annaṃ vāccha-yūṣa-vat

p54

5.23 pācanaṃ śamanīyaṃ vā pātavyaṃ saptame dine A 15r1 5.24 tad eva pītam aty-arthaṃ doṣa-kṛt taruṇe jvare 5.25 bilvādi-pañcamūlasya kvāthaḥ syād vātike jvare A 15v1 5.26 pācanaṃ pippalī-mūla-guḍūcī-viśva-jo 'tha vā 5.27 kvātho 'mṛtābda-duḥsparśa-viśvānām anila-jvare 5.28 dhātry-abda-pañcamūlotthaḥ sāmṛtā-dhānyako paraḥ 5.29 kirātābdāmṛtodīcya-bṛhatī-dvaya-gokṣuraiḥ 5.30 sa-sthirā-kalaśī-viśvaiḥ kvātho vāta-jvarāpahaḥ 5.31 śārivā-pippalī-drākṣā-śatapuṣpā-hareṇavaḥ 5.32 dāru vṛkṣādanī rāsnā saralaṃ śailavālukam 5.33 amṛtāmśumatī-drākṣā-vāṭyālaka-samanvitā 5.34 rāsnā madhuka-śaṃyāka-kāśmarī-śālmalī-balā 5.35 trāyamāṇā sa-mṛdvīkā-śrīparṇī-śārivāmṛtā 5.36 kvāthāḥ ślokārdhikā vāta-jvara-ghnāḥ syur guḍānvitāḥ B 20r1 5.37 dhātrī-drākṣāmbu-bhūnimba-kvāthaḥ syāt pācanaṃ jvare A 15v5 5.38 paittike kaṭukā-nimba-drākṣā-madhuka-jo 'pi vā 5.39 pitta-jvare 'bda-duḥsparśa-kirāta-parpaṭodbhavaḥ E [39] 1/M 14r1 5.40 kaṣāyo vatsa-tiktābdair aparo madhu-saṃyutaḥ

p55

lodhrotpalāmṛtā-padma-śārivāṇām sa-śarkaraḥ kvāthaḥ pitta-jvaram hanyād atha vā parpaṭodbhavaḥ trāyantī-parpaṭodīcya-tiktā-bhūnimba-duḥspṛśāt kaṣāyo madhu-samyuktaḥ pitta-jvaram udasyati tiktā-katphala-vatsābda-niryūhaḥ paittike jvare gaṇayor vā sitā-yuktaḥ śārivotpala-pūrvayoḥ niryūho 'bdābhayā-drākṣā-tiktā-śamyāka-parpaṭāt sa-sitā kalka-peṣyā vā tiktā pitta-jvare matā tiktā-yāsaka-bhūnimba-śyāmā-parpaṭa-vāsakaiḥ mātulunga-śiphā-viśva-vayasthā-granthikodbhavam kapha-jvare 'mbu sa-kṣāram pācanam vā kaṇādi-jam tiktā-harītakī-cavya-devadāru-niśāḥ samāḥ ambaṣṭhā-kaṭukā-mūrvā-karañjāriṣṭa-kūlakāḥ nāgarātiviṣā-kuṣṭha-dāru-duḥsparśa-mustakāḥ soṣaṇo naktamālaś ca śrīparṇī-saralāmṛtāḥ śuṇṭhī-durālabhā-vāsā mustakena samanvitā śamyākam kauṭajam valkam mūrvā-surasa-kembukam ślokārdha-sammitā hy ete yogāḥ śleṣma-jvarāpahāḥ

p56

nimba-viśvāmṛtā-dāru-śaṭī-bhūnimba-pauṣkaram saptaparṇāmṛtā-nimba-sphūrjakaiḥ sādhitam jalam peyam mākṣika-saṁyuktam balāsa-jvara-śāntaye nidigdhikā-balā-rāsnā-trāyamāṇāmṛtā-yutaiḥ masūra-vidalaiḥ kvātho vāta-pitta-jvaram haret triphalā-śālmalī-rāsnā-rājavṛkṣātarūṣakaiḥ śṛtam ambu haret tūrṇam vāta-pittodbhavam jvaram madhuka-śārive drākṣā-madhūkaṁ candanotpalaiḥ kāśmarī-padmaka-lodhram triphalā-padma-kesaram pharūṣakaṁ mṛṇālaṁ ca nyased uttama-vāriṇi madhu-lāja-sitā-yuktam tat pītam uṣitaṁ niśi vāta-pitta-jvare dāha-tṛṣṇā-mūrcchā-vami-bhramān śamayed rakta-pittaṁ ca jīmūtam iva mārutaḥ sa-madhuḥ syāt kaṇā-drākṣā-kvātho vāta-kapha-jvare rājavṛkṣa-gaṇottho vā peṣyājājī-guḍena vā dāru-parpaṭa-bhārgy-abda-vacā-dhānyaka-kaṭphalaiḥ sābhayā-viśva-bhūtīkaiḥ kvātho hiṅgu-madhūtkaṭaḥ kapha-vāta-jvare pīto hikkā-śvāsa-gala-grahān kāsa-śoṣa-prasekāṁś ca hanyāt tarum ivāśaniḥ yaṣṭī-madhu-balāriṣṭa-paṭola-triphalā-śṛtaḥ niryūhaḥ kapha-pittottham jvaram kṣipram apohati niśā-dvayāmbudośīra-madhukāragvadhodbhavaḥ mākṣikāḍhyaḥ kaṣāyo 'yam kapha-pitta-jvarānta-kṛt

p57

doṣasyaikasya saṃvṛddhyā śamanenocchritasya vā śleṣma-sthānānuvṛttyā vā jvaraṃ hanyāt tri-doṣa-jam dhyāmaka-triphalā-dāru-padmakośīra-candanaiḥ tiktā-pharuṣakādyaiḥ syāt sannipāteṣu sādhitam vyoṣābda-triphalā-tiktā-paṭolāriṣṭa-vatsakaiḥ sa-bhūnimbāmṛtā-pāṭhais tri-doṣa-jvara-hṛj jalam tasyānte karṇa-mūle syāc chophaḥ kṛcchra-pratikriyaḥ taṃ jayec choṇita-srāva-ghṛta-pāna-pralepanaiḥ trayo doṣāḥ samākṣipya ceṣṭā vāg-deha-cetasām abhinyāsaṃ prakurvanti prāṇāyatana-gocarāḥ tena grastaṃ naraṃ kṣipraṃ pratyākhyāya mṛtopamam pragṛhṇīyād alabdhāntaṃ majjat pātram ivāmbhasi mātuluṅga-rasaṃ tasya hiṅgu-śuṇṭhī-yutaṃ mukhe dadyāt prabodhanaṃ tīkṣṇa-kaṭu-tiktopasaṃhitam madhūka-sāra-sindhūttha-vacoṣaṇa-kaṇāḥ samāḥ ślakṣṇaṃ piṣṭvāmbhasā nasyaṃ kuryāt saṃjñā-prabodhanam śirīṣa-bīja-gomūtra-kṛṣṇā-marica-saindhavaiḥ añjanaṃ syāt prabodhāya sa-rasona-śilā-vacaiḥ kṛte kriyā-vidhāv evaṃ saṃjñā yasya na jāyate

p58

pādayos tal-lalāṭe vā dahel loha-śalākayā vyāghrī durālabhā bhārgī śaṭī śṛṅgī sa-pauṣkaram pakvāmbu śleṣma-hṛt peyam abhinyāsa-praśāntaye mātuluṅgāśmabhid-bilva-vyāghrī-pāṭhoruvūka-jaḥ kvātho lavaṇa-mūtrāḍhyo 'bhinyāsānāha-śūla-nut kāravī-pauṣkarairāṇḍa-trāyantī-vāsakāmṛtāḥ daśamūla-śaṭī-śṛṅgī-yāsa-bhārgī-punarnavāḥ tulyā mūtreṇa niṣkvāthya pītāś ceto-vibodhanāḥ abhinyāsa-jvarāyāsam āśu ghnanti samuddhatam karañja-vahni-mañjiṣṭhā-trāyantī-bilva-kūlakam bṛhatyau suṣavī vyoṣaṃ kvāthaḥ syād gala-śodhanaḥ dhātu-sthāna-gatair doṣair jāyante viṣama-jvarāḥ santataḥ satato 'nyedyus tṛtīyaka-caturthakau nimbāmṛtābhayā-bhadrā-paṭolendrayavāḥ samāḥ trāyantī kaṭukā pāṭhā śārivā-dvayaṃ yojitāḥ paṭolāriṣṭa-mṛdvīkā-śamyāka-triphalā-vṛṣāḥ candanośīra-dhānyābda-guḍūcī-viśva-bheṣajāḥ devadāruḥ sthirā śuṇṭhī vāsā dhātrī harītakī ghnanti pañca jvarān pañca yogā madhu-sitotkaṭāḥ

p59

pakvo hy anirhṛto doṣo jvarīṇāṃ syān mahātyayaḥ tasmāt pakvāma-koṣṭhānāṃ yuktyā kāryaṃ virecanam

p60

madhukāragvadha-drākṣā-tiktā-pāṭhā-phala-trikaiḥ sa-paṭolair jalaṃ bhedi jvara-nuc cetakī-yutam

p61

paṭolāragvadha-tiktā-viśālā-triphalā-trivṛt sa-kṣāro bhedanaḥ kvāthaḥ sarva-jvara-viśodhanaḥ

p62

tiktābhayā-trivṛd-dantī-trāyantī-rājavṛkṣa-jaḥ kṣārājya-saindhavopetaḥ kvātho bhedī jvarāpahaḥ

p63

modakaṃ triphalā kṛṣṇā trivṛc chyāmā sitā madhu sannipāta-jvaraṃ śophaṃ rakta-pittaṃ nirasyati

p64

jīrṇa-jvare kaphe kṣīṇe kṣīraṃ syād amṛtopamam tad eva taruṇe pītaṃ viṣavad dhanti mānavam

p65

pañcamūlyā śṛtaṃ kṣīraṃ caturguṇa-jalena vā śiṃśapā-gaṇḍikābhir vā dhāroṣṇaṃ vā jvarāpaham

p66

kaṇā-madhuka-mṛdvīkā-balā-candana-śārivāḥ niṣkvāthya payasā pītāḥ kṣipraṃ jvara-nivāraṇāḥ

p67

sādhitaṃ bilva-peśībhir mūlenāmaṇḍakasya vā sadyo hanti payaḥ pītaṃ jvaraṃ sa-parikartikam

p68

guḍa-viśva-balā-vyāghrī-śvadaṃṣṭrābhiḥ śṛtaṃ payaḥ śvayathu-jvara-viṇ-mūtra-vibandhopaśamaṃ pibet

p69

jvaroṣmā-pīta-sārāṇāṃ kuryāt kṣīrāt paraṃ kramam yathāgni-balam ājyena sampakvenetareṇa vā

p70

drākṣā-siddhaṁ pibet sarpir balayā madhukena vā phala-trayeṇa vā sadyo guḍūcyā vā jvarāpaham

p71

vāsāriṣṭāmṛtā-bhārgī-pañcamūlī-phala-trikaiḥ sa-yāsa-madhuka-drākṣā-kāśmaryair akṣa-sammitaiḥ ghṛta-prasthaṁ vipaktavyam ebhir mātrā-mataḥ pibet bṛhad-vāsā-ghṛtaṁ proktam etat sarva-jvarāpaham

p72

vṛṣasya kvātha-kalkābhyāṁ sarpiḥ pakvaṁ sa-mākṣikam pānāj jvara-kṣaya-śvāsa-kāsa-pāṇḍv-asra-pitta-nut

p73

kuṣṭhailā-vakra-tālīsa-dārv-elavālukāḥ candanotpala-mañjiṣṭhā-viśālā-bṛhatī-dvayam haridre śārive parṇyau kauntī-padmaka-kesaraiḥ viḍaṅgas triphalā śyāmā jātī-puṣpaṁ sa-dāḍimam akṣāṁśaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṁ pacet toya-caturguṇe etat kalyāṇakaṁ nāma bala-varṇa-prajā-karam jvarāpasmāra-mehārśaḥ-śophonmāda-viṣāpaham vātāsṛk-pāṇḍutā-gulma-śvāsa-hikkogra-kṛcchra-nut

p74

jīvanīyānvitaṁ pakvaṁ kṣīreṇa daśa-mūla-vat etad evākhilārti-ghnaṁ mahā-kalyāṇakaṁ smṛtam

p75

vatsośīra-sthirā-tiktā-candanātiviṣāmbudāḥ trāyantī-śārivā-bilva-drākṣā-tāmalakī-kaṇāḥ dhātrī nidigdhikā caitaiḥ siddhaṁ sarpir jvarāpaham kṣaya-santāpa-kāsa-ghnaṁ halīmaka-śirorti-nut

p76

ghanāriṣṭa-sthirā-yāsa-balā-parpaṭa-gokṣuraiḥ trāyantī-dhāvanī-vyāghrī-kalaśībhiḥ śṛte jale kalkaś ca pauṣkaraṁ drākṣā medā dhātry ajhaṭā śaṭī pakvaṁ ghṛtaṁ jvaraṁ hanti kṣaya-kāsa-śiro-rujāḥ

p77

jīrṇa-jvareṣu sarveṣu doṣe pakvāśayāśrite sneha-vastiḥ prayoktavyaḥ sa-nirūho yathā-vidhi

p78

5.102 candanotpala-kāśmarya-madhukāguru-kūlakaiḥ siddhaṃ tailaṃ vidhātavyaṃ vastau sarva-jvarāpaham 5.103 paṭola-madanāriṣṭa-guḍūcī-madhukaiḥ śṛtaṃ etaj jvara-haraṃ tailam anuvāsana-yogataḥ 5.104 dhāvanī-vṛṣa-dārv-elā-pāṭhā-rāsnā-balā-vacāḥ jīvakarṣabhakau mede kuṣṭhaṃ parṇyau kaṇāmṛtāḥ śvadaṃṣṭrā-madana-śṛṅgī-madhukāriṣṭa-yāsakāḥ aśvagandheti tailasya kārṣikair āḍhakaṃ pacet anuvāsanikaṃ tailaṃ sarva-jvara-vināśanam M 17v1 kṛtsnān vāta-vikārāṃś ca nāśayaty etad uddhatān 5.105 paṭolaṃ madanaṃ tiktā-śvadaṃṣṭrāragvadha-sthirāḥ balāriṣṭāmbudośīraṃ pacet kṣīre 'rdha-vāriṇi kṣīrāvaśeṣitaṃ kvāthaṃ madhu-sarpiḥ-samanvitam madanābda-kaṇā-vatsa-yaṣṭī-kalka-prakalpitam sarva-jvara-vināśāya vastim etaṃ prayojayet B 24v1 doṣa-cyuta-viśuddhāṅgaḥ kṣaṇād bhavati nirjvaraḥ 5.106 madanāragvadhośīra-yaṣṭī-parṇī-catuṣṭayāt kvāthaḥ śyāmā-śatāhvābda-yaṣṭī-madana-kalkitaḥ A 28r1 madhu-sarpir-guḍopeto nirūho 'yam anuttamaḥ D 17v1 sarva-jīrṇa-jvarāyāsān sadyo hanyāt prayojitaḥ 5.107 pṛṣṭaparṇī-sthirā-rāṭha-balābhiḥ kvathitaṃ jalam E [37] 1 kṛṣṇā-madana-yaṣṭy-abda-kalkitaṃ sājya-mākṣikam sādhu-māṃsa-rasopetam īṣal-lavaṇa-saṅgatam

p79

dadyāj jvara-haraṃ vastiṃ ruci-sveda-bala-pradam upakulyāṃ pibet piṣṭāṃ kṣīreṇa su-samāhitaḥ pippalī-vardhamānaṃ vā viṣama-jvara-pīḍitaḥ madhu sarpiḥ sitā kṛṣṇā śṛte kṣīre viloḍitāḥ viṣama-jvara-hṛd-roga-kṣata-kāsa-kṣayāpahāḥ vandākaṃ bilva-jaṃ peyaṃ sarpiṣā mathitena vā viṣama-jvara-nāśāya kṣīraṃ vā gomayānvitam pītvā jvarāgame sarpir bahu pracchardayet punaḥ svapyāt pītvā prabhūtaṃ vā madyam annopasaṃhitam hiṅgu-saindhava-saṃyuktam nasyaṃ syād anava-ghṛtam jvare 'ñjanaṃ śilā-tailaṃ kṛṣṇā-taṇḍula-saindhavaiḥ yavāḥ sa-sarṣapāḥ kuṣṭhaṃ nimba-pattraṃ palaṅkaṣā vacā-harītakī-sarpir dhūpaḥ syād viṣama-jvare sahadevā-vacā-bhadrā-nākulībhiḥ pradhūpanam pradehodvartane kuryād ābhir vā jvara-śāntaye śirīṣa-bilva-jaṃ vāmra-dadhitthārjuna-pallavaiḥ sa-purāśitakair dhūpaḥ sarva-jvara-grahāpahaḥ pura-dhyāma-vacā-sarja-nimbārkāguru-dārubhiḥ sarva-jvara-haro dhūpaḥ kāryo 'yam aparājitaḥ lākṣā-rasa-samaṃ taila-prasthaṃ mastu-caturguṇam aśvagandhā-niśā-dāru-kauntī-kuṣṭhābda-candanaiḥ sa-mūrvā-rohiṇī-rāsnā-śatāhvā-madhukaiḥ samaiḥ

p80

siddhaṃ lākṣādikaṃ nāma tailam abhyañjanādikam sarva-jvara-kṣayonmāda-śvāsāpasmāra-vāta-nut yakṣa-rākṣasa-bhūta-ghnaṃ garbhiṇīnāṃ ca śasyate pitta-jvareṇa tīvreṇa dahyamānasya dehinaḥ pravāta-mandira-sthasya kuryāc chītām imāṃ kriyām dhātrī-cūrṇaṃ ghṛtodbhṛṣṭaṃ piṣṭam amla-tuṣāmbhasā pralepo dāha-nut pheno badaryā vā dalodbhavaḥ pradeho dāha-hṛd vargair nyagrodhotpala-pūrvakaiḥ tayor vā gāhayec chītaṃ kaṣāyaṃ dāha-kheditaḥ sīdhunā madhu-śuktena maireyair amla-kāñjikaiḥ payasā vā praśasyante sekā dāha-nivāraṇāḥ padmakotpala-kahlāra-mṛṇāla-bisa-puṣkaraiḥ kusumbhośīra-mañjiṣṭhā-padma-gairika-katphalaiḥ śārivā-dvaya-lodhrābda-kṣīrī-kharjūra-candanaiḥ dhātrī-śatāvarī-yuktaiḥ kvātha-kalka-prayojitaiḥ sa-lākṣāmbhaḥ-payaḥ-śukta-svaccha-kāñjika-mastubhiḥ pakvaṃ tailam idaṃ tvacyaṃ dāha-tṛṣṇāpahaṃ param kālīya-badarānantā-yaṣṭī-candana-kāñjikaiḥ sa-ghṛtaiḥ syāc chiro-lepas tṛṣṇā-dāhārtī-śāntaye dāḍimaṃ badaraṃ lodhraṃ dadhitthaṃ bījapūrakam piṣṭvā mūrdhni pralepo 'yaṃ pipāsā-dāha-nāśanaḥ candanāmbu-kaṇā-syandi-tāla-vṛntopavījitaḥ svapyād dāhārdito 'mbhoja-kadalī-dala-saṃstare

p81

vāpyaḥ kamala-hāsinyo jala-yantra-gṛhāḥ śubhāḥ nāryaś candana-digdhāṅgyo dāha-dainya-harā matāḥ kapha-vāta-jvarodbhūte śitārte syāt kriyā-pathaḥ uṣṇāntarveśma-gaḥ svedo guru-prāvaraṇādikaḥ kāyasthā-nākulī-tiktā-vayasthā-pura-corakaiḥ sahadevā-vacā-yuktaiḥ śīta-ghne lepa-dhūpane etair evauṣadhaiḥ piṣṭair lavaṇa-kṣāra-saṁyutaiḥ sāmlair vipācitaṁ tailam abhyaṅgāc chīta-nāśanam sukhoṣṇair mastu-gomūtra-śuktaiḥ seko 'ti-śīta-hā surasārjaka-śigruṇāṁ lepo vā dala-sambhavaḥ śīta-grastasya vāta-ghnaṁ bhaṅgoṣṇāmbhovagāhanam dāruṇāguruṇā dhūpaḥ śallakī-khapureṇa vā pīnonnata-kucā namra-cāru-madhyāgurūkṣitāḥ pramadāḥ sa-madāḥ śleṣair jayanty ugraṁ pravepakam

p82

śālayo rakta-śāly-ādyāḥ śasyante ṣaṣṭikānvitāḥ masūrāś caṇakā mudgāḥ kulatthāḥ sa-makuṣṭakāḥ śaśaiṇa-lāva-vartīra-vartakāḥ sa-kapiñjalāḥ paṭola-pattra-vārtāka-karkoṭādīni ca jvare gurv-annam śītalam vāri divā-svapnam śramam tyajet jvaritas tad-vimuktaś ca yatnenābala-lābha-taḥ upadravān bhrama-śvāsa-tṛṇ-mūrcchādīn upasthitān jayej jvarāvirodhena svaiḥ svair bheṣaja-yuktibhiḥ mahauṣadha-dhṛti-snāna-śānti-homa-bali-vrataiḥ krūra-jvarāḥ śamam yānti siddha-mantraiś ca vistaraiḥ anna-kāṅkṣā śiraḥ-kaṇḍūḥ kṣavathur gātra-lāghavam iti jvara-cikitsādhyāyaḥ pañcamaḥ

p83

CHAPTER 6: ATISĀRA

p84

ATISĀRA viruddhātiguru-snigdha-rūkṣoṣṇādhyaśanādibhiḥ hatvāgnim uddhatā doṣā hy atīsāram prakurvate ekaikaśaḥ samastaiś ca doṣaiḥ śokād bhayād api ṣaḍ-vidhaḥ sa tu bodhavyas tasya lakṣaṇam ucyate aruṇam phenilam rūkṣam alpam alpam muhur muhuḥ śakṛd āmam sa-ruk-śabdam mārutēnātisāryate

p85

pīta-raktāsita-nīla-durgandhi-harita-dravam dāha-pāka-pipāsaiś ca śakṛt pittāt pravartate śvetaṃ visraṃ ghanaṃ snigdhaṃ śītalaṃ manda-vedanam gauravāruci-hṛllāsaiḥ purīṣaṃ sāryate kaphāt vārāha-sneha-māṃsāmbu-sadṛśaṃ sarva-rūpiṇam kṛcchra-sādhyaṃ atisāraṃ vidyād doṣa-trayodbhavam kṣaudra-sneha-yakṛt-kṣīra-vesavāropamaṃ śakṛt nānā-varṇotkaṭaṃ pūti candrikāḍhyaṃ na sidhyati pakva-bhraṣṭa-gudaḥ kṣīṇo jvara-śvāsādy-upadrutaḥ gatoṣmā nityam ādhmātaḥ kukṣi-rogī na jīvati bhaya-śoka-samudbhūtau jñeyau vātātisāra-vat tayor vāta-harī kāryā harṣaṇāśvāsanaiḥ kriyā atisārā dvidhā jñeyāḥ sarve pakvāma-bhedataḥ majjaty āmaṃ śakṛt toye pakvaṃ ca plavatīritam tatrāme vamanaṃ kāryaṃ laṅghanaṃ ca yathākramam viśvodicyodakaṃ pānaṃ laghv-annaṃ cāsya śasyate āmaḥ saṃstambhito hy ādau gulma-kuṣṭhādi-roga-kṛt ataḥ sāryaṃ harītakyā paścāt sandhānaṃ iṣyate pippaly-ādiḥ prayoktavyaḥ peyā-yūṣa-khalādiṣu harīdrādi-gaṇaḥ peyo vacādir vāma-śāntaye nāgarātiviṣā-hiṅgu-musta-vatsaka-citrakāḥ ghanaṃ tejovatī pāṭhā pippalīndrayavānvitāḥ

p86

saindhavaṃ kauṭajaṃ bījaṃ vacā kaṭuka-rohiṇī viḍaṃ vacābhayā pāṭhā viḍaṅgaṃ viśva-bheṣajam elā kuṭaja-bījāni lodhraṃ śābarakaṃ niśe vatsakātiviṣā-śuṇṭhī-bilva-hiṅgu-vacāmbudāḥ ślokārdha-vidhayo yogāḥ ṣaḍ ete pācanā matāḥ uṣṇāmbu-madya-dhānyāmlaiḥ pītā vā ślakṣṇa-cūrṇitāḥ try-ūṣaṇātiviṣā-hiṅgu-vacā-sauvarcalābhayāḥ pītvoṣṇenāmbhasā jahyād āmātisāram āyatam vacā-bilva-kaṇā-viśva-kuṣṭha-dīpyaka-kūlakam sa-viḍaṅgaṃ jayet pītam āmam uṣṇāmbunā śrutam pakvo 'sakṛd-atīsāro grahaṇī-mārdavād yadā pravartate tadā kāryaḥ kṣipraṃ sāṅgrāhiko vidhiḥ samaṅgā śālmalī-vṛntaṃ lodhraṃ pāṭhā sa-dhātakī āmrāsthi phalinī padmaṃ tirīṭaṃ bilva-peśikā valkalaṃ dīrgha-vṛntasya nāgaraṃ madhu-yaṣṭikā tvag-vṛkṣa-dāḍimaṃ lodhraṃ dhātakī gaṇḍa-kālikā ete 'rdha-sammitā yogāś catvāro madhu-lehitāḥ pakvātīsāra-nāśāya prayojyās taṇḍulāmbunā pakvātīsāriṇe deyo musta-kvāthaḥ sa-mākṣikaḥ lodhrāmbaṣṭhādikau vargau yojyau vaivaṃ mahā-guṇau kāśmarī-padma-pattrāntaḥ pakvāt kaṭvaṅga-valkalāt sa-padma-kesaro grāhī syād raso mākṣikānvitaḥ nyagrodhādi-gaṇa-pūrṇa-puṭa-pakvasya tittireḥ dravo madhu-sitā-yuktaḥ pīto hanty udarāmayam

p87

pañca-mūlī-balā-viśva-dhānyakotpala-bilva-jā vātātisāriṇe deyā peyāmlāmletarātha vā

p88

kaṭphalātiviṣāmbhoda-vatsakaṃ nāgarānvitam śṛtaṃ pittātisāra-ghnaṃ pātavyaṃ madhu-saṃyutam

p89

utpalaṃ dhātakī-puṣpaṃ śuṇṭhī dāḍima-valkalam

p90

samaṅgotpala-padmāni lodhraṃ moca-rasas tilāḥ

p91

śatakratu-yavā mustaṃ bhūnimbaṃ sa-rasāñjanam

p92

mṛṇālaṃ candanaṃ lodhraṃ utpalaṃ viśva-bheṣajam

p93

pāṭhā durālabhā viśvam āmra-jambv-asthi kaṭphalam

p94

bilva-dāru-haridrā-tvak dhanva-yāsaṃ sa-bālakam

p95

dhātaky ativiṣā śuṇṭhī vatsa-tvak-phalaṃ tārkṣajam

p96

kaṭphalaṃ madhukaṃ lodhraṃ dāḍima-tvak-samanvitam

p97

cūtāsthi dhātakī-puṣpaṃ sa-samaṅgaṃ saro-ruham

p98

sa-valkaṃ vatsakaṃ dārvī pāṭhā granthikaṃ nāgaram

p99

vargāḥ ślokārdha-vicchedā daśaite madhu-śālinaḥ pītās taṇḍula-toyena pittātisāra-nāśanāḥ

p100

pittātisāriṇaḥ pittam ahitāśana-sevanāt sandūṣya śoṇitaṃ kuryād raktātisāram uddhatam tatra tūrṇaṃ kriyā kāryā rakta-pitta-nivāriṇī

p101

ājaṃ payaḥ prayoktavyaṃ pāna-bhojana-vastiṣu

p102

payasyā śārivā lodhraṃ śarkarā madhu-yaṣṭikā śītena payasā pītāḥ sa-kṣaudrā rakta-nāśanāḥ

p103

śallakī-badarī-jambū-piyālāmrarjuna-tvacaḥ pītāḥ kṣīreṇa madhv-āḍhyāḥ pṛthak śoṇita-vāraṇāḥ

p104

indīvaraṃ samaṅgā ca mocāhvāmbuja-kesaram tilāḥ śābarakaṃ yaṣṭī samaṅgā śarkarotpalam

p105

utpalaṃ śālmalī-śleṣmā yaṣṭī śābarakaṃ tilāḥ yoga-trayam ajā-kṣīra-kṣaudra-vad rakta-nāśanam candanasya priyaṅgor vā kalkaṃ sa-kṣaudra-śarkaram pītvā rakta-sruter dāhān mucyate taṇḍulāmbhasā jyeṣṭhāmbunā madhūptena rakta-hṛd vatsa-phāṇitam madhukotpala-śaṅkhānāṃ kalko vā śarkarānvitaḥ vyatyāsena śakṛd raktaṃ sāryamāṇam virecayet kṣīreṇa tri-phalāktena yuktyā sadyodbhavena vā pūtīka-vyoṣa-bilvāgni-takra-dāḍima-hiṅgubhiḥ bhojayet saṃskṛtair yūṣaiḥ śleṣmātīsāra-pīḍitam cavyaṃ sātiviṣaṃ kuṣṭhaṃ pāṭhā kaṭuka-rohiṇī abhayāmbu-dharaḥ śuṇṭhī bilva-karkaṭikā-yutā citrakaṃ pippalī-mūlaṃ pippalī gaja-pippalī krimi-śatrur vacā dāru dhānyakaṃ ca sa-kattṛṇam ślokārdhākālitā yogāś catvāraḥ kathitāḥ śubhāḥ śleṣmātīsāriṇe deyā hy ete vahni-bala-pradāḥ pathyāgni-kaṭukā-pāṭhā-vacā-granthika-vatsakāḥ sa-nāgaro jayet kvāthaḥ kalko vā ślaiṣmikīṃ srutim palam aṅkoṭha-mūlasya pāṭhā-dārvyoś ca peṣayet

p106

jyeṣṭhāmbuṇākṣa-mātrā syād vartiḥ sarvātīsāra-nut bilvābda-dhātakī-pāṭhā-śuṇṭhī-moca-rasāḥ samāḥ pītā rundhanty atīsāraṃ guḍa-takreṇa durjayam srute rakte purīṣe ca vāyunā viḍ vivarjitam nirvāhiketi tat khyātaṃ yat phenābhaṃ pravartate agni-bilva-śṛtaṃ kṣīraṃ guḍa-tailānuyojitam dīptāgniṃ pāyayet prātaḥ sukhadaṃ varcasaḥ kṣaye payasā pippalī-kalkaḥ pīto vā maricodbhavaḥ try-ahān nirvāhikāṃ hanyāc cira-kālānubandhinīm tailaṃ sarpir dadhi kṣaudraṃ sitā viśvaṃ sa-phāṇitam sarvam āloḍya pātavyaṃ sadyo nirvāhikāṃ haret dhātakī-badarī-pattra-kapittha-rasa-mākṣikam sa-lodhraṃ ekato dadhnā piben nirvāhikārditaḥ bilva-peśīṃ guḍaṃ lodhraṃ tailaṃ marica-yojitam līḍhvā nirvāhikā-klāntaḥ kṣipraṃ sukham avāpnuyāt yaṣṭī-madhuka-tailena kartavyam anuvāsanam doṣa-śeṣa-nivṛtty-artham imāṃ vastiṃ prayojayet kukūla-pakvaṃ saṃkṣuṇṇa-śālmalī-vṛntaṃ marditam kṣīra-prastha-śṛtaṃ sarpir-madhu-yaṣṭī-samanvitam picchā-vastir ayaṃ datto jvara-pittātīsāra-nut gulma-jīrṇātīsāra-ghno grahaṇī-śopha-nāśanaḥ

p107

GRAHAṆĪ mande 'gnau dūṣitā doṣaiḥ pṛthak sarvaiś caturvidhā grahaṇī-lakṣaṇaṃ tasyāś cikitsā cātīsāra-vat ajamodāgni-cavyāni try-ūṣaṇaṃ lavaṇāni ca kṣārau dvau granthikaṃ hiṅgur guḍikāmlaiḥ kṛtāgni-dā

p108

tri-phalāruṣkara-vyoṣair lavaṇa-trayam ādahet tat pītaṃ sarpiṣā pāṇḍu-grahaṇī-gulma-śūla-nut yavānī-vyoṣa-sindhūttha-jīraka-dvaya-hiṅgu-jam ādya-grāsāśitaṃ sājyaṃ cūrṇaṃ vāta-nud agni-kṛt śatāhvā-dhānyaka-pāṭhā-bilvāgni-viśva-dīpyakaiḥ sa-mūlā-māgadhā-kolā-kalkair eṣāṃ paced ghṛtam caturguṇena dadhnā ca cāṅgerī-rasa-vad dharet grahaṇy-arśo-guda-bhraṃśa-kṛcchrānāha-pravāhikāḥ śvāsa-tṛṭ-chardi-kāsa-ghno ruci-kṛt pāṇḍu-roga-hā tārkṣajātiviṣā-bilva-vṛkṣaka-tvak-phalāmbu-dam sa-pāṭhā-dhātakī-tiktā-nāgaraṃ cūrṇitaṃ pibet sa-kṣaudraṃ jyeṣṭha-toyena paittike grahaṇī-gade arśaḥ-pravāhikā-rakta-kukṣi-roga-gudārtiṣu vatsa-vyoṣābda-bhūnimba-tiktāṃśair dvau ca vahni-taḥ ṣoḍaśāṃśāt tvaco vātsyāś cūrṇam etad guḍāmbunā

p109

tat pītaṃ grahaṇī-doṣa-kāmalā-pāṇḍu-roga-jit pramehārucy-atīsāra-gulma-śoṣa-jvarāpaham śaṭī vyoṣābhayā kṣārau granthikaṃ bījapūrakam lavaṇoṣṇāmbunā pānaṃ ślaiṣmike grahaṇī-gade madhu-pādotkaṭaḥ kvātho madhūkābda-samāyutaḥ mṛṇālāguru-śītailā-digdhe kumbhe 'gni-dīpanaḥ granthikāgny-abhayā-kṛṣṇā-viḍaṅgākta-ghaṭe sthitam māsaṃ takraṃ grahaṇy-arśaḥ-kāsa-gulma-krimīraṇam dīpanāny anna-pānāni cūrṇāriṣṭa-ghṛtāni ca pravibhajya yathāvasthaṃ yojayed grahaṇī-gade

p110

jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛd-rogaḥ sādanaṃ bhramaḥ bhakta-dveṣo 'tīsāraś ca saṃjāta-krimi-lakṣaṇam viḍaṅga-saindhava-kṣāra-kampillaka-harītakīm pibet takreṇa saṃpeṣya sarva-krimi-nivṛttaye śigru-dārvy-ākhu-parṇy-abda-tri-phalābhiḥ śṛta-jalam kṛṣṇā-viḍaṅga-kalkāḍhyaṃ pibet krimi-nivāraṇam ākhu-parṇī-dalaiḥ piṣṭaiḥ piṣṭakena ca pūpikām adyāt sauvīrakaṃ cānupibet krimi-viśuddhaye lihyāt kṣaudreṇa vaiḍaṅgaṃ cūrṇaṃ krimi-vināśanam pāribhadraka-pattrottthaṃ rasaṃ vā madhunā pibet phala-traya-vacā-dantī-trivṛt-kampillakaiḥ samaiḥ siddhaṃ sarpir gavāṃ mūtre pītaṃ krimi-niṣūdanam ity atīsārādhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ

p111

uṣṇāmla-lavaṇa-kṣāra-kaṭubhīḥ pitta-dūṣaṇāt yakṛt-plīhāśritaṃ raktaṃ ūrdhvaṃ cādhaḥ pravartate vātāc chyāvāruṇa-rūkṣaṃ śoṇitaṃ tanu phenilam pittāt kṛṣṇa-kaṣāyābhaṃ go-mūtrāñjana-sa-prabham ślaiṣmikaṃ snigdham āpāṇḍu picchilaṃ bahulaṃ smṛtam saṃsṛṣṭa-lakṣaṇaṃ dvandvāt sarva-rūpaṃ tri-doṣa-jam ūrdhvaṃ pṛthak ca tat sādhyaṃ dvandvaṃ yāpyaṃ adhaś ca yat sarva-doṣaṃ dvi-mārgaṃ ca duścikitsyatamaṃ matam chardī-mūrcchā-jvara-śvāsa-kāsa-vaisvarya-dāha-vat jāmbavaindrāstra-saṃkāśaṃ kuṇapaṃ cāpratikriyam na saṃgrāhyam asṛg duṣṭam ādi-to balino 'śnataḥ vidheyaṃ rakta-pittādau yathā-śakti viśoṣaṇam jalaṃ ca candanośīra-parpaṭāmbhoda-sādhitam ūrdhva-ge tarpaṇaṃ pūrvaṃ kartavyaṃ ca virecanam prāg adho-gamane peyā vamanaṃ ca yathā-balam āragvadhena dhātryā vā trivṛtā pathyayātha vā virecanaṃ prayoktavyaṃ śarkarā-mākṣikottaram mustendrayava-yaṣṭy-āhva-madanāḍhyaṃ payo madhu śiśiraṃ vamanaṃ yojyaṃ rakta-pitta-haraṃ param kṣīṇa-māṃsa-balaṃ bālaṃ vṛddhaṃ śoṣānubandhinam avāmyaṃ avirecyaṃ ca stambhanaiḥ samupakramet paṭolaṃ mālatī nimbaṃ candana-dvayaṃ padmakam

p112

2 taṇḍulīyaṁ vṛṣaṁ lodhraṁ kṛṣṇa-mṛn madayantikā 3 kākolyau śārive dve ca yaṣṭī-madhu śatāvarī 4 bhadrāmalaka-dhātakyaḥ kuṭaja-tvak sa-parpaṭāḥ 5 catvāraḥ sa-sitā-kṣaudrāḥ ślokārdhaiḥ kvātha-sattamāḥ nudanty ete drutaṁ pītā rakta-pittaṁ su-śītalāḥ 7.21 priyaṅgv-añjana-mṛl-lodhraḥ ślakṣṇa-cūrṇāvacūrṇitaḥ vāsā-kvātho raso vāsṛk-pitta-jit sa-sitā-madhuḥ 7.22 śaṅkha-padmaka-kālīya-phalinī-lodhra-gairikāḥ pṛthak pītāḥ sitā-jyeṣṭha-vāriṇāsṛg-niṣūdanāḥ 7.23 khadirād asanāt pārthāc chālmalyaḥ kovidāra-taḥ kṣaudreṇa puṣpa-cūrṇāni pralihed rakta-pitta-jit 7.24 plakṣodumbara-kāśmarya-pathyā-kharjūra-gostanāḥ madhunā ghnanti saṁlīḍhā rakta-pittaṁ pṛthak pṛthak 7.25 khaṇḍa-tulyaṁ śataṁ svinna-kuṣmāṇḍāt prastham ājya-taḥ pakvaṁ tri-gandha-dhānyāka-maricaiś ca dvi-kārṣikaiḥ dvi-palāṁśaiḥ kaṇā-śuṇṭhī-jīrakair avacūrṇitam 7.26 kṣata-kṣaya-tamaḥ-śvāsa-jvara-tṛṭ-kāsa-cchardi-nut urasyaṁ bṛṁhaṇaṁ vṛṣyaṁ bala-varṇa-svarāvaham 7.27 drākṣayā parṇinībhir vā balā-nāga-balena vā śva-daṁṣṭrayā śatāvaryā rakta-jit sādhitaṁ payaḥ 7.28 sitailavālukā-dūrvā-candana-dvaya-mustakaiḥ padmakotpala-kiñjalka-mañjiṣṭhośīra-saṁyutaiḥ pakvam ājaṁ ghṛtaṁ jyeṣṭha-toye kṣīra-caturguṇe rakta-pitta-haraṁ pānaṁ vasty-abhyañjana-nāvanaiḥ

p113

vidārīṁ madhukaṁ mede tintiḍīkaṁ sa-dāḍimam śatāvarīṁ sa-kākolīṁ mātuluṅga-śiphānvitām piṣṭvā caturguṇe kṣīre siddhaṁ sarpir jvarāpaham vibandhānāha-śūla-ghnaṁ kāsāsṛg-pitta-nāśanam

p114

śaṅkha-gairikayoḥ kalko dhātakyā madhukasya vā ghrāṇa-srute 'sṛji proktaṁ yoṣit-kṣīreṇa nāvanam

p115

nasyaṁ dāḍima-puṣpottho raso dūrvā-bhavo 'tha vā āmrāsthi-jaḥ palāṇḍor vā nāsikā-sruta-rakta-jit

p116

raktātisārikaṁ karma rakte syāt pāyu-gāmini

p117

pitta-prāmehikaṁ kṛtsnaṁ meḍhra-ge ca niyojayet

p118

apatya-vartma-gaṁ strīṇāṁ rakta-pittaṁ asṛg-daraḥ tac-chāntyai payasaḥ pānaṁ sa-sitaṁ sa-madhūtkaṭam

p119

suvarṇa-gairikaṁ jambvāḥ parṇaṁ vā kandam autpalam pītaṁ taṇḍula-toyena sa-kṣaudraṁ pradaraṁ jayet

p120

anantāyāḥ phalinyā vā candanān nāga-kesarāt asṛg-dara-nirodhāya pibet kalkaṁ prasannayā

p121

madhu-tārkṣaja-saṁyuktam mūlaṁ syāt taṇḍulīyakam taṇḍulāmbu-kṛtaṁ pānaṁ sarva-pradara-nāśanam

p122

punarnavodbhavo dhātryāḥ śālukād vā mayūrakāt alambusāt tathā yonau samyāvo vedanāpahaḥ

p123

mudga-parṇī-vipakvena tailena picu-dhāraṇam kartavyaṁ rakta-nāśāya mārdavāya sukhāya ca

p124

śītāvagāha-sekādyāḥ praśastā rakta-pittinām śāli-mudgādayo yojyā jāṅgalāś ca mṛgā dvijāḥ iti rakta-pittādhyāyaḥ saptamaḥ

p125

CHAPTER 8: YAKṢMAN

p126

tri-doṣāj jāyate yakṣma-gado hetu-catuṣṭayāt sāhasāt kṣaya-to vega-dhāraṇād viṣamāśanāt

p127

tasya rūpāṇi vaisvaryaṃ kāsaḥ śvāso 'rucir jvaraḥ śiro-'ṃsa-pārśva-ruk kukṣi-rogo 'sṛk-kapha-cchardanam

p128

kṣīṇa-māṃsa-balaṃ jahyād etair liṅgair upadrutam

p129

pratyākhyāyetaraṃ cāśu dravyavantaṃ upakramet

p130

pūyābham aruṇaṃ śyāvaṃ haritaṃ nīlaṃ pītakam niṣṭhīvan śvāsa-kāsārto na jīvati hata-svaraḥ

p131

prāyo 'nnaṃ hi malā yasya śoṣiṇo dhātu-saṃkṣaye śakṛd eva balaṃ tasya tat saṃrakṣyaṃ mataṃ sadā

p132

balīyasi prayoktavyaṃ pañca-karma kṣayāture

p133

śāli-ṣaṣṭika-godhūma-yava-mudgādayaḥ śubhāḥ madyāni jāṅgalāḥ pakṣi-mṛgāḥ śastā viśuṣyataḥ

p134

kṛṣṇā-drākṣā-sitā-lehaḥ kṣaya-hā kṣaudra-taila-vān madhu-sarpir-yuto vāśvagandhā-kṛṣṇā-sitānvitaḥ śṛṅgī drākṣā kaṇā pathyā kharjūraṁ sa-durālabham gaurāmalaka-lājāgni-pippalī-viśva-bheṣajam puṣkarāhvaṁ śaṭī vīrā śarkarā surasānvitā kāsa-śvāsa-harāḥ svaryā lehā madhv-ājya-tas trayaḥ tālīsaṁ maricaṁ śuṇṭhī kṛṣṇā bhāgottarair dhṛtāḥ ardhāṁśike tvag-ele ca syāt kṛṣṇāṣṭa-guṇā sitā kāsa-śvāsāruci-plīha-jvara-śoṣāgni-māndya-nut hṛdyaṁ cūrṇam atīsāra-gulmārśaś-chardi-nāśanam śuṇṭhī-kṛṣṇoṣaṇebha-tvak-truṭayo 'ntyāṅga-vardhitāḥ cūrṇaṁ kaṇṭhyaṁ sitā-tulyaṁ hṛd-gulmārśo-'rti-nāśanam tvag elā pippalī vaṁśī śarkarā dvi-guṇottarāḥ pārśva-ruk-śvāsa-kāsa-ghnāḥ sa-madhv-ājyā ruci-pradāḥ śatāvarī vidāry aśva-gandhā pathyā punarnavā balā-trayaṁ śva-daṁṣṭrājyaṁ madhu lehaḥ kṣayāpahaḥ śilā-jatu-madhu-vyoṣa-tāpya-loha-rajāṁsi yaḥ kṣīra-bhug lehitasyāśu kṣayaḥ kṣayam avāpnuyāt madhu-tāpya-viḍaṅgāśma-jatu-loha-ghṛtābhayaḥ ghnanti yakṣmāṇam aty-ugraṁ sevyamānā hitāśinaḥ

p135

8.18 śarkarā-madhu-saṃyuktaṃ navanītaṃ lihan kṣayī D 26r1/M 26v1 kṣīrāśī labhate puṣṭim atulye cājya-mākṣike 8.19 sa-mūla-pattra-nirguṇḍī-rasa-pakvaṃ ghṛtaṃ piban yakṣma-kṣīṇo bhavec chuṣmī sarvātaṅka-vivarjitaḥ 8.20 puṣkarāhva-śaṭī-drākṣā-balotpala-kaṇājhaṭāḥ jīvantī-madhuka-vyāghrī-trāyantī-yāsa-vatsakāḥ śva-daṃṣṭrā ceti tulyāṃśaiḥ piṣṭaiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ jayet ekādaśa-vidha-rūpaṃ prayogād rāja-yakṣmaṇaḥ 8.21 ājaṃ ājyaṃ ajā-kṣīra-dadhi-mūtra-śakṛd-rasaiḥ M 27r1 sa-pañca-lavaṇaiḥ pakvam anu kṣīraṃ kṣayāpaham 8.22 yavānna-bhug ajā-madhya-śāyī tat-kṣīra-pāyanaḥ B 36r1 tad-viṇ-mūtra-kṛtodvartaḥ so 'nena jayati kṣayam 8.23 kṣīre catur-guṇe tailam prasthaṃ śuddhaṃ tilodbhavam C 20r1 śata-śaḥ pācitaṃ yaṣṭī-pala-kalkena yatna-taḥ pāna-nasyādibhir yakṣma-hṛd-vātāmaya-pāṇḍu-jit A 38r1 ūrdhva-jatru-gadonmāda-rakta-pitta-visarpa-hṛt 8.24 bilvādi-pañca-mūlābda-balā-parṇī-catuṣṭayam ṛddhi-kṛṣṇā-śaṭī-pathyā-jīvakarṣabhakāmṛtāḥ drākṣā-punarnavā-medā-jīvantī-kāka-nāsikāḥ utpalailājhaṭā-śṛṅgī-kākolī-vṛṣa-candanaḥ E [26] 7 .5 vidārī-gokṣura-vyāghrī-pauṣkaraṃ ca palonmitāḥ śatāni pañca dhātryāḥ sva-jala-droṇe vipācayet D 26v1

p136

pala-dvādaśake bhṛṣṭvā tā dhātrīs taila-sarpiṣoḥ sitārdha-tulayā yuktāḥ kvāthe lehaṃ punaḥ pacet dve pippalyāḥ pale vaṃśyāś catvāraḥ ṣaṭ ca mākṣikāt .10 cāturjāta-palaṃ siddhe śīte tasmin niyojayet hṛd-roga-śvāsa-tṛṭ-kāsa-vāta-rakta-kṣayārti-jit medhyo 'yaṃ cyavana-prāśaḥ svaryo vṛṣyo rasāyanaḥ 8.25 kapitthasya viśālāyā daśa pañca palāni ca dhātrī-prasthaṃ tad-ardhena pathyā ca dvi-palāṃśikam kṛṣṇailavālukam lodhraṃ viḍaṅgaṃ maricaṃ jale catur-droṇe vipācyaitat pāda-sthaṃ pūta-śītalam .5 ghṛta-bhāṇḍe sthitaṃ pakvaṃ guḍa-dvi-śata-saṅgatam yuktyāyam abhayāriṣṭaḥ peyo 'rśo-yakṣma-kuṣṭha-nut śopha-pāṇḍu-jvara-plīha-hṛd-rogodara-gulma-hā grahaṇī-kāmalā-śvitra-krimy-arocaka-nāśanaḥ 8.26 upadravā jvarādyā ye te sādhyāḥ svaiś cikitsitaiḥ 8.27 puṣṭaye śoṣiṇaḥ kāryam abhyaṅgodvartanādikam iti yakṣmādhyāyo 'ṣṭamaḥ

p137

duṣṭā vātādayo 'ty-arthaṃ mithyāśana-vihāra-taḥ kurvanti pañcadhā gulmaṃ koṣṭhāntar granthi-rūpiṇam tasya pañca-vidhaṃ sthānaṃ pārśva-hṛn-nābhi-vastayaḥ vakṣyate 'taḥ paraṃ cāpi lakṣaṇaṃ sa-cikitsitam aruciḥ kṛcchra-viṇ-mūtraṃ vātatāntra-vikūjanam ānāhaś cordhva-vāta-tvaṃ sarva-gulmeṣu lakṣayet śūlādhmāna-malāsaṅga-toda-sphuraṇa-lakṣaṇam vāta-gulmaṃ vaden manyā-śiraḥ-śaṅkhāṅga-ruk-karam dāha-tṛṣṇā-bhrama-sveda-śuktodgārāsyā-tiktatā sparśāsahatvaṃ ākhyātaṃ pitta-gulmasya lakṣaṇam prasekāruci-hṛl-lāsa-śvāsa-kāsāvipāka-tā kaṭhinonnata-tā chardir gulma-rūpaṃ kaphātmake tīvra-rug-dāha-vān gulmaḥ śilā-vac ca ghanonnataḥ mano-dehāgni-sādī syād a-sādhyaḥ sannipātakaḥ srute garbhe prajātāyām ṛtau vā dāha-śūla-vān nāryā raktena gulmaḥ syād garbha-liṅgābhisūcakaḥ kūrmonnata-śirā-naddhaṃ gulmārtaṃ bahu-rogiṇam hṛn-nābhi-pāṇi-pādottha-śopha-khinnaṃ ca varjayet snehair upācaret pūrvaṃ vāta-gulmam ataḥ param cūrṇair abhyañjana-sveda-nirūha-sneha-vastibhiḥ viḍaṅga-tri-phalā-vyoṣa-cavya-dhānyāgni-kalkitam ghṛtaṃ kṣīreṇa saṃsiddhaṃ pānāt pavana-gulma-nut sauvarcala-yava-kṣāra-vacā-tiktābhayāgnibhiḥ akṣāṃśaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ sa-viḍaṅga-kaṭu-trikaiḥ sādhitaṃ payasā hanti vāta-gulmaṃ sa-vedanam hikkā-śvāsa-krimi-plīha-kāsa-ghnam api pāna-taḥ

First 136 of 465 passages. Read on

Recensions and editions (3)

Translations (1)

Translates

See also: more in Buddhist and Central Asian Medical Compendia

Discussed in 5 studies in Pramāṇa (listed on the page).