Bhavaprakasha 2.6
Bhāvaprakāśa (another edition) 2.6
- Language
- Sanskrit
Contents
2.6.1
dhūmastu ṣaḍvidhaḥ proktaḥ śamano bṛṃhaṇastathā
recanaḥ kāsahā caiva vāmano vraṇadhūpanaḥ
2.6.2
śamanasya tu paryāyau madhyaḥ prāyogikastathā
bṛṃhaṇasya ca paryāyau snehano mṛdureva ca
2.6.3
recanasyāpi paryāyau śodhanastīkṣṇa eva ca
adhūmārhāśca khalvete śrānto bhītaśca duḥkhitaḥ
2.6.4
dattavastirviriktaśca rātrau jāgaritastathā
pipāsitaśca dāhārttastāluśoṣī tathodarī
2.6.5
śiro'bhitāpī timirī chardyādhmānaprapīḍitaḥ
kṣatoraskaḥ pramehārttaḥ pāṇḍurogī ca garbhiṇī
2.6.6
rūkṣaḥ kṣīṇo'bhyavahṛtakṣīrakṣaudraghṛtāsavaḥ
bhuktānnadadhimatsyaśca bālo vṛddhaḥ kṛśastathā
2.6.7
akāle cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadravān
tatreṣṭaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ nāvanāñjanatarpaṇam
2.6.8
sarpirikṣurasaṃ drākṣāṃ payo vā śarkarā'mbu vā
madhurāmlau rasau vā'pi vamanāya pradāpayet
2.6.9
dhūmastu dvādaśādvarṣād gṛhyate'śītikānna ca
kāsaśvāsapratiśyāyān manyāhanuśirorujaḥ
2.6.10
vātaśleṣmavikārāṃśca hanyāddhūmaḥ suyojitaḥ
dhūmopayogātpuruṣaḥ prasannendriyavāṅmanāḥ
dṛḍhakeśadvijaśmaśruḥ sugandhivadano bhavet
2.6.11
dhūmanāḍī bhavettatra trikhaṇḍā ca triparvikā
kaniṣṭhikāparīṇāhā rājamāṣāgamāntarā
2.6.12
dhūmapānī bhaveddīrghā śamane rogiṇo'ṅgulaiḥ
catvāriṃśanmitaistadvad dvātriṃśadbhirmṛdau matā
2.6.13
tīkṣṇe caturviṃśatibhiḥ kāsaghne ṣoḍaśonmit
2.6.14
daśāṅgulairvāmanīye tathā syād vraṇanāḍikā
kalāyamaṇḍalasthūlā kulatthāgamarandhrikā
2.6.15
atheṣikāṃ pralimpecca suślakṣṇāṃ dvādaśāṅgulām
dhūmadravyasya kalkena lepaścāṣṭāṅgulaḥ smṛtaḥ
2.6.16
kalkaṃ karṣamitaṃ liptvā chāyāśuṣkañca kārayet
īṣikāmapanīyātha snehāktāṃ varttimādarāt
2.6.17
aṅgārairdīpitāṃ kṛtvā dhṛtvā netrasya randhrake
vadanena pibed dhūmaṃ vadanenaiva saṃtyajet
2.6.18
nāsikābhyāṃ tataḥ pītvā mukhenaiva vametsudhīḥ
śarāvasampuṭe kṣiptvā kalkamaṅgāradīpitam
chidre netraṃ niveśyātha vraṇaṃ tenaiva dhūpayet
2.6.19
elādikalkaṃ śamane snigdhaṃ sarjarasaṃ mṛdau
2.6.20
recane tīkṣṇakalkañca śvāsaghne kṣudrakoṣaṇam
vāmane snāyucarmāḍhyaṃ dadyāddhūmasya pānakam
2.6.21
vraṇe nimbavacādyaśca dhūpanaṃ saṃpraśasyate
anye'pi dhūmā geheṣu karttavyā rogaśāntaye
2.6.22
mayūrapicchaṃ nimbasya patrāṇi bṛhatīphalam
maricaṃ hiṅgu māṃsī ca bījaṃ kārpāsasambhavam
2.6.23
chāgaromāhinirmoko viṣṭhā vaiḍālikī tathā
gajadantaśca taccūrṇaṃ kiñcidghṛtavimiśritam
2.6.24
geheṣu dhūpanaṃ dattaṃ sarvān bālagrahān haret
piśācān rākṣasān hatvā sarvajvaraharaṃ bhavet
2.6.25
manastāpaṃ rajaḥkrodhau dhūmapāne nivārayet
netrāṇi dhātujānyāhurnalavaṃśādijānyapi
2.6.26
snehakṣīrakaṣāyādidravaiḥ sampūrṇamānanam
āpūrya sthīyate tāvadvidhirgaṇḍūṣadhāraṇe
2.6.27
kaphapūrṇāsyatā yāvacchedo doṣasya vā bhavet
netraghrāṇasrutiryāvattāvadgaṇḍūṣadhāraṇam
2.6.28
gaṇḍūṣān susthitaḥ kuryyātsvinnabhālagalādikaḥ
manuṣyastrīṃstathā pañca sapta vā'doṣanāśanāt
2.6.29
caturvidhaḥ syād gaṇḍūṣaḥ snehanaḥ śamanastathā
śodhano ropaṇaścaiva kavalaścāpi tādṛśaḥ
2.6.30
snigdhoṣṇaiḥ snaihiko vāte svāduśītaiḥ prasādanaḥ
pitte kaṭvamlalavaṇairuṣṇaiḥ saṃśodhanaḥ kaphe
kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇo ropaṇo vraṇe
2.6.31
dadyād dravyeṣu cūrṇañca gaṇḍūṣe kolamātrakam
karṣapramāṇaḥ kalkaśca kavale dīyate budhaiḥ
2.6.32
dhāryante pañcamādvarṣādgaṇḍūṣāḥ kavalādayaḥ
2.6.33
vyādherapacayastuṣṭirvaiśadyaṃ vaktralāghavam
indriyāṇāṃ prasādaśca gaṇḍūṣe vidhṛte bhavet
2.6.34
haredāsyasya vairasyaṃ śoṣaṃ pākaṃ vraṇaṃ tṛṣām
dantacālañca gaṇḍūṣo vaiśadyaṃ tu karoti hi
2.6.35
vātapittakaphaghnasya dravyasya kavalaṃ mukhe
arddhaṃ nikṣipya saṃcarvya niṣṭhīvetkavale vidhiḥ
2.6.36
kavalaḥ kurute kāṅkṣāṃ bhakṣyeṣu harate kapham
tṛṣṇāṃ śoṣañca vairasyaṃ dantacālañca nāśayet
2.6.37
danta jihvāmukhānāṃ yaccūrṇakalkāvalehakaiḥ
śanairgharṣaṇamaṅgulyā taduktaṃ pratisāraṇam
2.6.38
vairasyaṃ mukhadaurgandhyaṃ mukhaśoṣaṃ tathā tṛṣām
aruciṃ dantapīḍāñca nihanti pratisāraṇam
2.6.39
hīne jāḍyakaphotkleśāvarasajñānameva ca
atiyogānmukhe pākaḥ śoṣastṛṣṇāvamiḥ klamaḥ
2.6.40
svedaścaturvidhaḥ proktastāpoṣmasvedasaṃjñitaḥ
upanāho dravaḥ svedaḥ sarve vātārttihāriṇaḥ
2.6.41
svedau tāpoṣmajau prāyaḥ śleṣmaghnau samudīritau
upanāhastu vātaghnaḥ pittasaṅge dravo hitaḥ
2.6.42
mahābale mahāvyādhau śīte svedo mahān smṛtaḥ
durbale durbalaḥ svedo madhyame madhyamo mataḥ
balāse rūkṣaṇaḥ svedo rūkṣasnigdhaḥ kaphānile
2.6.43
kaphamedovṛte vāte koṣṇaṃ gehaṃ raveḥ karān
niyuddhaṃ mārgagamanaṃ guru prāvaraṇaṃ dhruvam
2.6.44
cintāvyāyāmabhārāṃśca sevetāmayamuktaye
yeṣāṃ nasyaṃ pradātavyaṃ vastiśścāpi hi dehinām
2.6.45
śodhanīyāśca ye kecit pūrvaṃ svedyāśca te matāḥ
svedyā ūrdhvaṃ trayo'pīha bhagandaryarśasastathā
2.6.46
aśmaryā cāturo jantuḥ śayayecchastrakarmaṇaḥ
2.6.47
paścātsvedyā hṛte śalye mūḍhagarbhagade tathā
kāle prajātā'kāle vā paścātsvedyā nitambinī
2.6.48
sarvānsvedānnivāte ca jīrṇe'nne vā'vacārayet
svedāddhātusthitā doṣāḥ snehaklinnasya dehinaḥ
2.6.49
dravatvaṃ prāpya koṣṭhāntargatvā yānti virekatām
snehābhyaktaśarīrasya śītairācchādya cakṣuṣī
svedyamānaśarīrasya hṛdayaṃ śītalaḥ spṛśet
2.6.50
ajīrṇī durbalī mehī kṣatakṣīṇaḥ pipāsitaḥ
2.6.51
atisārī raktapittī pāṇḍurogī tathodarī
medasvī garbhiṇī caiva na hi svedyā vijānatā
2.6.52
svedādeṣāṃ yāti deho vināśaṃ no sādhyatvaṃ yānti teṣāṃ vikārāḥ
2.6.53
etānapi mṛdusvedaiḥ svedasādhyānupācaret
mṛdusvedaṃ prayuñjīta tathā hṛnmuṣkadṛṣṭiṣu
2.6.54
atisvedātsandhipīṭhā dāhastṛṣṇā klamo bhramaḥ
pittāsṛkpiḍikākopastatra śītairupācaret
2.6.55
teṣu tāpābhidhaḥ svedo bālukāvastrapāṇibhiḥ
kapālakandukāṅgārairyathāyogyaṃ hi jāyate
2.6.56
prataptairamlasiktaiśca kāye'laktakaveṣṭite
ūṣmasvedaḥ prayoktavyo lohapiṇḍeṣṭakādibhiḥ
athavā vātanirṇāśidravyakvātharasādibhiḥ
2.6.57
uṣṇairghaṭaṃ pūrayitvā pārśve chidraṃ vidhāya ca
vimudryāsyaṃ trikhaṇḍāṃ ca dhātujāṃ kāṣṭhajāmuta
2.6.58
ṣaḍaṅgulāsyāṃ gopucchāṃ nāḍīṃ yuñjyād dvihastakām
sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ guruprāvaraṇāvṛtam
hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayedvātarogiṇam
2.6.59
puruṣāyāmamātrāṃ vā bhūmiṃ sammārjya khādiraiḥ
kāṣṭhairdagdhvā tathā'bhyukṣya kṣīradhānyāmlavāribhiḥ
2.6.60
vātaghnapatrairācchādya śayānaṃ svedayennaram
evaṃ māṣādibhiḥ svinnaiḥ śayānaṃ svedamācaret
2.6.61
athopanāhasvedañca kuryādvātaharauṣadhaiḥ
pradihya dehaṃ vātārttaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ
2.6.62
amlapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ
atha grāmyānūpamāṃsairjīvanīyagaṇena ca
2.6.63
dadhisauvīrakakṣīrairvīratarvādinā tathā
kulatthamāṣagodhūmairatasītilasarṣapaiḥ
2.6.64
śatapuṣpādevadāruśephālīsthūlajīrakaiḥ
eraṇḍamūlajīraiśca rāsnāmūlakaśigrubhiḥ
2.6.65
misikṛṣṇākuṭheraiśca lavaṇairamlasaṃyutaiḥ
prasāraṇyaśvagandhābhyāṃ balābhirdaśamūlakaiḥ
2.6.66
guḍūcyā vānarīvījairyathālābhasamāhṛtaiḥ
kṣuṇṇaiḥ svinnaiśca vastreṇa baddhaiḥ saṃsvedayennaram
2.6.67
mahāśālvaṇasaṃjño'ya yogaḥ sarvānilārttihṛt
2.6.68
athavā'mlena sampiṣṭaiḥ koṣṇaiḥsūkṣmapaṭasthitaiḥ
bheṣajaiḥ svedayet kiṃ vā svinnaiḥ koṣṇaiḥ paṭasthitaiḥ
2.6.69
dravasvedastu vātaghnadravyakvāthena pūrite
kaṭāhe koṣṭhake vā'pi sūpaviṣṭo'vagāhayet
2.6.70
sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi tāmraṃ lauhañca dārujam
koṣṭhakaṃ tatra kurvītocchrāye ṣaḍviṃśadaṅgulam
āyāme vā tadeva syāccatuṣkoṇantu cikkaṇam
2.6.71
nābheḥ ṣaḍaṅgulaṃ yāvanmagnaṃ kvāthasya dhārayā
koṣṇayā skandhayoḥ siktastiṣṭhetsnigdhatanurnaraḥ
2.6.72
muhūrttaikaṃ samārabhya yāvatsyāttaccatuṣṭayam
tāvattadavagāheta yāvadārogyaniścayaḥ
2.6.73
evaṃ tailena dugdhena sarpiṣā svedayennaram
ekāntaro dvyantaro vā yuktaḥ sneho'vagāhane
2.6.74
sirāmukhairlomakūpairdhamanībhiśca tarpayet
śarīre balamādhatte yuktaḥ sneho'vagāhane
2.6.75
jalasiktasya varddhante yathā mūle'ṅakurādayaḥ
tathaiva dhātuvṛddhirhi snehasiktasya jāyate
2.6.76
nātaḥ parataraḥ kaścidupāyo vātanāśanaḥ
śītaśūlavyuparame stambhagauravanigrahe
2.6.77
dīptai'gnau mārdave jāte svedanādviratirmatā
2.6.78
abhyaṅgaḥ pariṣekaśca picurvastiriti kramāt
mūrddhatailaṃ caturddhā syādbalavattadyathottaram
2.6.79
trayo'bhyaṅgādayaḥ pūrve prasiddhāḥ sarvataḥ smṛtāḥ
śirovastividhiścātra procyate sujñasammataḥ
2.6.80
śirovastiścarmaṇaḥ syād dvimukho dvādaśāṅgulaḥ
śiraḥpramāṇastaṃ baddhvā mastake māṣapiṣṭakaiḥ
2.6.81
sandhirodhaṃ vidhāyāśu snehaiḥ koṣṇaiḥ prapūrayet
tāvaddhāryastu yāvatsyānnāsākarṇamukhasrutiḥ
2.6.82
vedanopaśamo vā'pi mātrāṇāṃ vā sahasrakam
svajānunaḥ karāvarttaṃ kuryācchoṭikayā yutam
2.6.83
eṣā mātrā bhavedekā sarvatraivaiṣa niścayaḥ
vinā bhojanamevātra śirovastiḥ praśasyate
2.6.84
prayojyastu śirovastiḥ pañca sapta dināni vā
vimocya śiraso bastiṃ gṛhṇīyācca samantataḥ
2.6.85
ūrdhvakāyaṃ tataḥ koṣṇe nīre snānaṃ samācaret
anena durjayā rogā vātajā yānti saṃkṣayam
śiraḥkampādayastena sarvakāleṣu yujyate
2.6.86
svedayetkarṇadeśantu kiñcinnuḥ pārśvaśāyinaḥ
mūtraiḥ snehai rasairuṣṇaiḥ śrotrarandhraṃ prapūrayet
2.6.87
karṇañca pūritaṃ rakṣecchataṃ pañca śatāni vā
sahasraṃ vāpi mātrāṇāṃ śrotrakaṇṭhaśirogade
2.6.88
mūtrādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe bhojanātprākpraśasyate
tailādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe bhāskare'stamupāgate
2.6.89
karṇe śūlākule koṣṇaṃ bastamūtraṃ sasaindhavam
nikṣipettena śāmyanti śūlapākādijā rujaḥ
2.6.90
śṛṅgaverañca madhukaṃ saindhavaṃ tailameva ca
kaduṣṇaṃ karṇayordeyametatsyādvedanā'paham
2.6.91
pītārkapatramājyena liptaṃ vahnau pratāpayet
tadrasaḥ śravaṇe kṣiptaḥ karṇaśūlaharaḥ paraḥ
2.6.92
ālepasya tu nāmāni lepo lepanaliptakau
doṣaghno viṣahā varṇyaḥ sa ca lepastridhā mataḥ
2.6.93
tripramāṇaścaturbhāgatribhāgārddhāṅgulonnataḥ
ārdro vyādhiharaḥ sa syācchuṣko dūṣayati cchavim
2.6.94
doṣaghno lepo yathā
śothaghnīdārusiddhārthaśuṇṭhīśobhāñjanatvacām
āranālepa piṣṭānāṃ pralepaḥ sarvaśothahā
2.6.95
śirīṣaṃ madhuyaṣṭī ca tagaraṃ raktacandanam
elā māṃsī niśāyugmaṃ kuṣṭhaṃ bālakameva ca
2.6.96
iti sañcūrṇya lepo'ya pañcamāṃśaghṛtaplutaḥ
jalena kriyate sujñairdaśāṅga iti saṃjñitaḥ
2.6.97
vīsarpaśca viṣasphoṭāñchothaduṣṭavraṇāñjayet
2.6.98
viṣahā lepo yathā
ajādugdhatilairlepo navanītena saṃyutaḥ
śothamāruṣkaraṃ hanti lepo vā kṛṣṇamārttikaḥ
2.6.99
aparaḥ kṛmiviṣāpahalepo yathā
lāṅgalyativiṣā'lābūśālinībījamūlakaiḥ
lepo dhānyāmbusampiṣṭaḥ kīṭavisphoṭanāśanaḥ
2.6.100
mukhakāntido lepo yathā
raktacandana mañjiṣṭhā lodhra kuṣṭha priyaṅgavaḥ
vaṭāṅkurā masūrāśca vyaṅgaghnā mukhakāntidāḥ
2.6.101
atha lepavidhiścaiva procyate sujñasammataḥ
ālepaśca pradehaśca dvau bhedau tasya bhāṣitau
2.6.102
carmārdraṃ māhiṣaṃ yadvatpronnataṃ sā mitistayoḥ
śītastanuviśoṣī ca pralepaḥ pittahṛnmataḥ
2.6.103
ārdro ghanastathoṣṇaḥ syātpradehaḥ śleṣmavātahā
na rātrau lepanaṃ kuryācchuṣyamāṇaṃ na dhārayet
śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ prati
2.6.104
tamasā pihito hyūṣmā lomakūpamukhe sthitaḥ
vinā lepena niryāti rātrau nālepayedataḥ
2.6.105
rātrāvapi pralepādirvraṇe deyo vicakṣaṇaiḥ
apākinyatigambhīre raktaśleṣmasamudbhave
2.6.106
pralepo yathā
madhukaṃ candanaṃ mūrvā nalamūlañca parpaṭam
uśīraṃ bālakaṃ padmaṃ pralepaḥ pittaśothahṛt
2.6.107
pradeho yathā
bījapūrajaṭā hiṃsrā devadāru mahauṣadham
rāsnā'raṇiḥ pradeho'ya vātaśothavināśanaḥ
2.6.108
kṛṣṇāpurāṇapiṇyākaśigrutvaksikatāśivāḥ
gomūtrapiṣṭaḥ koṣṇo'ya pradehaḥ śleṣmaśothahā
2.6.109
śoṇitaṃ srāvayejjantorāmayaṃ prasamīkṣya ca
prasthaṃ prasthārddhamatha vā prasthārddhārddhamathāpi vā
2.6.110
śaratkāle svabhāvena śoṇitaṃ srāvayennaraḥ
tvagdoṣagranthiśothādyā naśyanti rudhirodbhavāḥ
2.6.111
vyabhre varṣāsu vidhyeta śīte grīṣme śaradyapi
madhyāhne śītakāle ca rudhiraṃ srāvayed budhaḥ
2.6.112
anuṣṇāśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktañcavarṇataḥ
śoṇitaṃ guru visraṃ syād vidāhaścāsya pittavat
2.6.113
visratā dravatā rāgaścalanaṃ vilayastathā
bhūmyādipañcabhūtānāmete rakte guṇāḥ smṛtāḥ
2.6.114
rakte duṣṭe bhavecchotho raktamaṇḍalameva ca
vyathā dāhaśca pākaśca kaṇḍūśca piḍakodgamaḥ
2.6.115
vṛddhe raktāṅganetratvaṃ sirāṇāṃ pūrṇatā tathā
gātrāṇāṃ gauravaṃ nidrā moho dāhaśca jāyate
2.6.116
kṣīṇe'sre madhurākāṅkṣā mūrcchā ca tvaci rūkṣatā
śaithilyaṃ ca sirāṇāṃ syādvātādunmārgagāmitā
2.6.117
aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ paruṣaṃ tanu śīghragam
āskandi sūcīnistodi raktaṃ syādvātadūṣitam
2.6.118
pittena pītaṃ haritaṃ nīlaṃ śyāvaṃ ca visrakam
asvādūṣṇaṃ makṣikāṇāṃ pipīlīnāmaniṣṭakam
2.6.119
śītalaṃ bahulaṃ snigdhaṃ gairikodakasannibham
māṃsapeśīprabhaṃ skandi mandagaṃ kaphadūṣitam
2.6.120
dvidoṣaduṣṭaṃ saṃsṛṣṭaṃ triduṣṭaṃ pūtigandhakam
sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ ca jāyate
2.6.121
viṣaduṣṭaṃ bhavecchyāvaṃ nāsikonmārgagaṃ tathā
visraṃ kāñjikasaṃkāśaṃ sarvakuṣṭhakaraṃ tathā
2.6.122
indragopaprabhaṃ jñeyaṃ prakṛtisthamasaṃhatam
2.6.123
śothe dāhe'ṅgapāke ca raktavarṇe'sṛjaḥ srutau
vātarakte tathā kuṣṭhe sapīḍe durjaye'nile
pāṇḍuroge ślīpade ca viṣaduṣṭeca śoṇite
2.6.124
granthyarbudāpacīkṣudrarogādhimanthakābhidhe
vidārīstanarogeṣu gātrāṇāṃ sādagaurave
2.6.125
raktābhiṣyandatandrāyāṃ pūtighrāṇāsyadāhake
yakṛtplīhavisarpeṣu vidradhau piḍakodgame
2.6.126
karṇauṣṭhaghrāṇavaktrāṇāṃ pāke dāhe śiroruji
upadaṃśe raktapitte raktasrāvaḥ praśasyate
2.6.127
eṣu rogeṣu śṛṅgairvā jalaukā'lābukairapi
athavāpi sirāmokṣaiḥ kārayedraktapātanam
2.6.128
na kurvīta sirāmokṣaṃ kṛśasyātivyavāyinaḥ
klībasya bhīrorgarbhiṇyāḥ sūtāyāḥ pāṇḍurogiṇaḥ
2.6.129
pañcakarmaviśuddhasya pītasnehasya cārśasām
sarvāṅgaśothayuktānāmudariśvāsakāsinām
2.6.130
chardyatīsārajuṣṭānāmatisvinnatanorapi
ūnaṣoḍaśavarṣasya gatasaptatikasya ca
2.6.131
āghātātsrutaraktasya sirāmokṣo na śasyate
2.6.132
eṣāṃ cātyayike roge jalaukābhirvinirharet
tathā ca viṣajuṣṭānāṃ sirāmokṣo na śasyate
2.6.133
gośṛṅgeṇa jalaukābhiralābūbhirapi tridhā
vātapittakaphairduṣṭaṃ śoṇitaṃ srāvayed budhaḥ
2.6.134
dvidoṣābhyāntu duṣṭaṃ yattridoṣairapidūṣitam
śoṇitaṃ srāvayedyuktyāsirāmokṣaiḥ padaistathā
2.6.135
gṛhṇāti śoṇitaṃ śṛṅgaṃ daśāṅgulamitaṃ balāt
jalaukāhastamātraṃ tu tumbī tu dvādaśāṅgulam
2.6.136
padamaṅgulamātrasya sirā sarvāṅgaśodhinī
śīte niranne mūrchārttinidrābhītimadaśramaiḥ
2.6.137
yuktānāṃ na sravedraktaṃ tathā viṇmūtrasaṅginām
śoṇite cāpravṛtte tu kuṣṭhatrikaṭusaindhavaiḥ
2.6.138
mardayed vraṇavaktrañca tena raktaṃ pravarttate
tasmānna śīte nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite
2.6.139
pītvā yathāgūṃ tṛptasya srāvayecchoṇitaṃ budhaḥ
atisvinnasyoṣṇakāle tathaivātisirāvyadhāt
2.6.140
atipravarttate raktaṃ tatra kuryātpratikriyām
atipravṛtte rakte tu lodhrasarjarasāñjanaiḥ
2.6.141
yavagodhūmacūrṇaiśca dhavadhanvanagairikaiḥ
sarpanirmokacūrṇairvā bhasmanā kṣaumavastrayoḥ
2.6.142
mukhaṃ vraṇasya baddhvā ca śītaiścopacared vraṇam
vidhyedūrdhvasirāṃ tāvaddahetkṣāreṇa vahninā
2.6.143
vraṇaṃ kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate himam
vraṇāsyaṃ pācayetkṣāro dāhaḥ saṅkocayetsirāḥ
2.6.144
rakte duṣṭe'vaśiṣṭe'pi vyādhirnaiva prakupyati
ato rakṣetsāvaśeṣaṃ rakte nātisrutirhitā
2.6.145
āndhyamākṣepakaṃ tṛṣṇāṃ timiraṃ śiraso rujaḥ
pakṣāghātaṃ śvāsakāsau hikkādāhau ca pāṇḍutām
kurute'tisrutaṃ raktaṃ maraṇaṃ vā karoti ca
2.6.146
dehasyotpattirasṛjā dehastenaiva dhāryate
raktaṃ jīvasya cādhārastasmādrakṣedasṛgbudhaḥ
2.6.147
śītopacāraiḥ kupite srutaraktasya mārute
koṣṇena sarpiṣā śothaṃ savyathaṃ pariṣecayet
2.6.148
kṣīṇasyaiṇaśaśorabhrahariṇacchāgamāṃsajaḥ
rasaḥ samucitaḥ pāne kṣīraḥ ṣaṣṭikayā hitam
2.6.149
pīḍāśāntirlaghutvaṃ ca vyādhyupadravasaṃkṣayaḥ
manaḥsvāsthyaṃ bhaveccihnaṃ samyaṅniḥsārite'sṛji
2.6.150
vyāyāmamaithunakrodhaśītasnānapravātakān
ekāśanaṃ divānidrā kṣārāmlakaṭubhojanam
2.6.151
śokaṃ vādamajīrṇañca tyajedābaladarśanāt
2.6.152
seka āścyotanaṃ piṇḍī viḍālastarpaṇaṃ tathā
puṭapāko'ñjanaṃ caibhiḥ kalpairnetramupācaret
2.6.153
sekastu sūkṣmadhārābhiḥ sarvasminnayane hitaḥ
mīlitākṣasya martyasya pradeyaścaturaṅgulaḥ
2.6.154
sa sasneho bhavedvāte pitte rakte ca ropaṇaḥ
lekhanastu kaphe kāryastasya mātrā'bhidhīyate
2.6.155
ṣaḍbhirvācāṃ śataiḥ snehe catubhiścaiva ropaṇe
taistribhirlekhane kāryaḥ seko netraprasādane
2.6.156
nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyā cchoṭikā'tha vā
gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ
2.6.157
sekastu divase kāryo rātrau cātyantike gade
eraṇḍasya dalaiḥ piṣṭaiḥ pakvamājaṃ payo hitam
sukhoṣṇaṃ netrayoḥ siktaṃ vātābhiṣyandanāśanam
2.6.158
kvāthakṣaudrāsavasnehabindūnāṃ yattu pātanam
dvyaṅgulonmīlite netre proktamāścyotanaṃ hitam
2.6.159
bindavo'ṣṭau lekhaneṣu ropaṇe daśa bindavaḥ
snehane dvādaśa proktāste śīte koṣṇarūpiṇaḥ
2.6.160
uṣṇe tu śītarūpāḥ syuḥ sarvatraivaiṣa niścayaḥ
vāte tiktaṃ tathā snigdhaṃ pitte madhuraśītalam
2.6.161
kaphe tiktoṣṇarūkṣaṃ ca kramādāścyotanaṃ hitam
āścyotanānāṃ sarveṣāṃ mātrā syādvākchatonmitā
2.6.162
tataḥ paraṃ locanābhyāṃ bheṣajānāmayogataḥ
āścyotanaṃ na karttavyaṃ niśāyāṃ kenacitkvacit
2.6.163
bilvādipañcamūlena bṛhatyeraṇḍaśigrumiḥ
kvātha āścyotane koṣṇo vātābhiṣyandanāśanaḥ
2.6.164
yuktabheṣajakalkasya piṇḍī kavalamātrayā
vastrakhaṇḍena sambaddhyā netre'bhiṣyindanāśinī
2.6.165
snigdhoṣṇā piṇḍikā vāte pitte sā śītalā matā
rūkṣoṣṇā śleṣmaṇi proktā vidhirukto budhairayam
2.6.166
eraṇḍapatramūlatvaṅnirmitā vātanāśinī
dhātrīviracitā pitte śigrupatrakṛtā kaphe
2.6.167
viḍālako bahirlepo netrapakṣmavivarjitaḥ
tasya mātrā parijñeyā mukhālepavidhānavat
2.6.168
yaṣṭīgairikasindhūtthadārvītārkṣyaiḥ samāṃśakeḥ
jalapiṣṭairbahirlepaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ
2.6.169
vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyinaḥ
abhito māṣacūrṇena klinnena paripiṇḍitau
2.6.170
samau dṛḍhāvasambādhau karttavyau netrakośayoḥ
pūrayed ghṛtamaṇḍena vilīnena sukhodakaiḥ
2.6.171
sarpiṣā śatadhautena kṣīrajena ghṛtena vā
nimagnānyakṣipakṣmāṇi yāvatsyustāvadeva hi
2.6.172
pūrayenmīlite netre tata unmīlayecchanaiḥ
bhiṣagbhireṣa vikhyātastarpaṇasyodito vidhiḥ
2.6.173
yadrūkṣañca pariṣyandi netraṃ kuṭilamāvilam
śīrṇapakṣmasirotpātakṛcchronmīlanasaṃyutam
2.6.174
timirārjunaśuklādyairabhiṣyandādhimanthakaiḥ
śuṣkākṣipākaśothābhyāṃ yutaṃ vātaviparyayaiḥ
tannetraṃ tarpayetsamyaṅ netrarogaviśāradaḥ
2.6.175
tarpaṇaṃ dhārayedvartmaroge vācāṃ śataṃ budhaḥ
svasthe kaphe sandhiroge vācāṃ pañca śatāni ca
2.6.176
ṣaṭśatāni kaphe kṛṣṇaroge sapta śatāni hi
dṛṣṭiroge śatānyaṣṭāvadhimanthe sahasrakam
2.6.177
sahasraṃ vātarogeṣu dhāryameva hi tarpaṇam
2.6.178
pūrṇe cāpāṅgamārgeṇa srāvayitvā'kṣi śodhayet
svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ
2.6.179
yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya virecayet
ekāhaṃ vā tryahaṃ vāpi pañcāhaṃ tarpaṇaṃ caret
2.6.180
tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyaitāni lakṣayet
sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ netrapāṭavam
nirvṛtirvyādhiśāntiśca kriyālāghavameva ca
2.6.181
gurvāvilamatisnigdhamaśrukaṇḍūpadehavat
gharṣatodayutaṃ netramatitarpitamādiśet
2.6.182
sāsrāvaśopharogāḍhyamupadehasamākulam
rūkṣamasrāvamaruṇaṃ netraṃ syāddhīnatarpitam
2.6.183
anayordoṣabāhulyātprayateta cikitsite
rūkṣasnigdhopacārābhyāmanayoḥ syātpratikriyā
2.6.184
durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāṃ saṃbhrameṣu ca
aśāntopadrave cākṣṇi tarpaṇaṃ na praśasyate
2.6.185
dve bilve snigdhamāṃsasya paradravyapalaṃ matam
dravasya kuḍavonmānaṃ sarvamekatra peṣayet
2.6.186
tadekatra samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam
puṭapākavidhānena tatpaktvā tadrasaṃ budhaḥ
2.6.187
tarpaṇoktena vidhinā yathāvadavadhārayet
dṛṣṭimadhye niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ
2.6.188
snehano lekhanaścaiva ropaṇaśceti sa tridhā
hitaḥ snigdho'tirūkṣasya snigdhasya sa tu lekhanaḥ
2.6.189
dṛṣṭerbalārthamitaraḥ pittāsṛgvraṇavātanut
2.6.190
snehamāṃsavasāmajjamedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ
snehanaḥ puṭapākaḥ syāddhāryo dve vākchate tu saḥ
2.6.191
jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlaikhanadravyasaṃyutaiḥ
kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ
2.6.192
samudraphenakāsīsasroto'jadadhimastubhiḥ
lekhano vākchataṃ tasya paraṃ dhāraṇamiṣyate
2.6.193
stanya jāṅgalamadhvājyatiktadravyavipācitaḥ
lekhanāttriguṇo dhāryaḥ puṭapākastu ropaṇaḥ
2.6.194
nimbāmṛtāvṛṣapaṭolanidigdhikābhiḥ
syātpañcatiktaka iti prathito gaṇo'yam
2.6.195
ācarettarpaṇoktāṃ tu kriyāṃ vyāpattidarśane
2.6.196
tejāṃsyanilamākāśamādarśaṃ bhāsvarāṇi ca
nekṣeta tarpite netre yaśca vā puṭapākavān
2.6.197
atha sampakvadoṣasya prāptamañjanamācaret
añjanaṃ kriyate yena tad dravyaṃ cāñjanaṃ matam
2.6.198
tatpratyekaṃ tridhā proktaṃ lekhanaṃ ropaṇaṃ tathā
snehanaṃ ceti liṅgāni teṣāṃ vistarataḥ śṛṇu
2.6.199
lekhanaṃ kṣāratīkṣṇāmlarasairañjanamucyate
netravartmasirājālaśrotraśṛṅgāṭakasthitam
2.6.200
mukhanāsā'kṣibhirdoṣamutkliśya srāvayecca tat
kaṣāyaṃ tiktakaṃ cāpi sasnehaṃ ropaṇaṃ matam
First 200 of 258 passages. Read on
Linked texts (8)
- Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- Hārītasaṃhitā — Hārīta, Sanskrit
- Pathyāpathyaviniścaya (Viśvanātha) — Viśvanātha, Sanskrit
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
- Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit
- Amṛtasāgara — Pratāpasiṁha 1778, Sanskrit
- Jvaratimirabhāskara (Cāmuṇḍa Kāyastha) — Cāmuṇḍa Kāyastha 1598, Sanskrit