Pramāṇa · Search · About · API

Bhavaprakasha 3.3-2

Bhāvaprakāśa (another edition) 3.3-2

Language
Sanskrit

Contents

3.3-2.1

doṣaiḥ pṛthaksamastāmadvandvaiḥ śūlo'ṣṭadhā bhavet
sarveṣveteṣu śūleṣu prāyeṇa pavanaḥ prabhuḥ

3.3-2.2

vyāyāmayānādatimaithunācca prajāgarācchītajalātipānāt
kalāyamudgāḍhakikoradūṣādatyartharukṣādhyaśanābhighātāt

3.3-2.3

kaṣāyatiktātiviruḍhajānnaviruddhavallūrakaśuṣkaśākaiḥ
viṭchukramūtrānilasannirodhācchokopavāsādatihāsyabhāṣāt

3.3-2.4

vāyuḥ pravṛddho janayeddhi śūlaṃ hṛtpṛṣṭhapārśvatrikavastideśe
jīrṇe pradoṣe ca ghanāgame ca śīte ca kopaṃ samupaiti gāḍham

3.3-2.5

muhurmuhuścopaśamaprakopau viṇmūtrasaṃstambhanatodabhedaiḥ
saṃsvedanābhyañjanamardanādyaiḥsnigdhoṣṇabhojyaiśca śamaṃ prayāti

3.3-2.6

kaphapittāvaruddhastu māruto rasavarddhitaḥ
hṛdayasthaḥ prakurute śūlamucchvāsarodhakam
sahṛcchūla iti khyāto rasamārutakopajaḥ

3.3-2.7

kaphaṃ nigṛhya pavanaḥ sūcībhiriva nistudan
pārśvasthaḥ pārśvayoḥ śūlaṃ kuryādādhmānasaṃyutam

3.3-2.8

tenocchvasiti vaktreṇa naro'nnañca na kāṅkṣati
nidrāñca nāpnuyādeva pārśvaśūlaḥ pakīrttitaḥ

3.3-2.9

saṃrodhātkupitovāyurbastiṃ saṃśritya tiṣṭhati

3.3-2.10

basteradhvani nāḍīṣu tataḥ śūlo'sya jāyate
viṇmūtravātasaṃrodhī bastiśūlaḥ sa ucyate

3.3-2.11

kṣārātitīkṣṇoṣṇavidāhitailaniṣpāvapiṇyākakulatthayūṣaiḥ
kaṭvamlasauvīrasurāvikāraiḥ krodhānalāyāsaravipratāpaiḥ

3.3-2.12

grāmyātiyogādaśanairvidagdhaiḥ pittaṃ prakupyātha karoti śūlam
tṛṇmohadāhārttikaraṃ hi nābhyāṃ saṃsvedamūrcchābhramaśoṣayuktam

3.3-2.13

madhyandine kupyati cārddharātre nidāghakāle jaladātyaye ca
śīte ca śītaiḥ samupaiti śāntiṃ susvāduśītairapi bhojanaiśca

3.3-2.14

ānūpavārijakilāṭapayovikārairmāṃsekṣupiṣṭakṛśarātilaśaṣkulībhiḥ
anyairbalāsajanakairapihetubhiśca śleṣmā prakopamupagamya karotiśūlam

3.3-2.15

hṛllāsakāsasadanārucisamprasekairāmāśaye stimitakoṣṭhaśirogurutvaiḥ
bhukte sadaiva hi rujaṃ kurute'timātraṃ sūryodaye'tha śiśire kusumāgame ca

3.3-2.16

dvidoṣalakṣaṇairetairvidyācchūlaṃ dvidoṣajam

3.3-2.17

sarveṣu deśeṣu ca sarvaliṅgaṃ vidyādbhiṣaksarvabhavaṃ hi śūlam
sukaṣṭamenaṃ viṣavajrakalpaṃ vivarjanīyaṃ pravadanti tajjñāḥ

3.3-2.18

āṭopahṛllāsavamīgurutvastaimityakānāhakaphaprasekaiḥ
kaphasya liṅgena samānaliṅgamāmodbhavaṃ śūlamudāharanti

3.3-2.19

vātātmakaṃ vastigataṃ vadanti pittātmakañcāpi vadanti nābhyām
hṛtpārśvakukṣau kaphasanniviṣṭaṃ sarveṣu deśeṣu ca sannipātāt

3.3-2.20

bastau hṛtkaṭipārśveṣu sa śūlaḥ kaphavātikaḥ
kukṣau hṛnnābhimadhye tu sa śūlaḥ kaphapaittikaḥ
dāhajvarakaro ghoro vijñeyo vātapaittikaḥ

3.3-2.21

atimātraṃ yadā bhuktaṃ pāvake mṛdutāṃ gate
sthirīkṛtantu tatkoṣṭhe vāyurāvṛtya tiṣṭhati

3.3-2.22

yadā'nna na gataṃ pākaṃ tacchūlaṃ kurute bhṛśam
mūrcchādhmānavidāhāṃśca hṛtkleśaṃ savilambikam

3.3-2.23

kampaṃ vāntimatīsāraṃ pramohaṃ janayedapi
avipākodbhavaṃ śūlametamāhurmanīṣiṇaḥ

3.3-2.24

vedanātitṛṣā mūrcchā ānāho gauravārucī
kāsaḥ śvāso vamirhikkā śūlāsyopadravāḥ smṛtāḥ

3.3-2.25

ekadoṣānugaḥ sādhyaḥ kṛcchrasādhyo dvidoṣajaḥ
sarvadoṣānvito ghorastvasādhyo bhūryupadravaḥ

3.3-2.26

vedanātitṛṣāmūrcchā ānāho gauravaṃ jvaraḥ

3.3-2.27

bhramo ruciḥ kṛśatvañca balahānistathaiva ca
upadravā daśaivaite yasya śūleṣu nāsti saḥ

3.3-2.28

svairnidānaiḥ prakupito vātaḥ sannihito yadā
kaphapitte samāvṛtya śūlakārī bhaved balī
bhukte jīryati yacchūlaṃ tadeva pariṇāmajam

3.3-2.29

tasya lakṣaṇamapyetatsamāsenābhidhīyate

3.3-2.30

ādhmānāṭopaviṇmūtravibandhārativepanaiḥ
snigdhoṣṇopaśamaprāyaṃ vātikaṃ tadvadedbhiṣak

3.3-2.31

tṛṣṇādāhāratisvedakaṭvamlalavaṇottaram
śūlaṃ śītaśamaprāyaṃ paittikaṃ lakṣayed budhaḥ

3.3-2.32

chardihṛllāsasaṃmohasvalparugdīrghasantati
kaṭutiktopaśāntau ca vijñeyañca kaphātmakam

3.3-2.33

saṃsṛṣṭalakṣaṇaṃ buddhvā dvidoṣaṃ parikalpayet
tridoṣajamasādhyaṃ syātkṣīṇamāṃsabalānalam

3.3-2.34

jīrṇe jīryati cāpyanne yacchūlamupajāyate
pathyāpathyaprayogeṇa bhojanābhojanena vā
na śamaṃ yāti niyamātso'nnadrava udāhṛtaḥ

3.3-2.35

vamanaṃ laṅghanaṃ svedaḥ pācanaṃ phalavarttayaḥ
kṣārāścūrṇāni guṭikāḥ śasyante śūlaśāntaye

3.3-2.36

vijñāya vātaśūlantu snehasvedairupācaret
svalpaśūlākulasya syātsveda eva sukhāvahaḥ

3.3-2.37

mṛttikāṃ sajalāṃ pākādghanībhūtāṃ paṭe kṣipet
kṛtvā tatpoṭṭaladyaṃ śūlī yathāsvedaṃ vidhārayet

3.3-2.38

kārpāsāsthikulattha kaistilayavaireraṇḍamūlātasī
varṣābhūśaṇabījakāñjikayutairekīkṛtairvā pṛthak

3.3-2.38-2

svedaḥ syādatha kūrparodaraśiraḥ sphigjānupādāṅgulī
gulphaskandhakaṭīrujo vijayate niḥśeṣavātārttihā

3.3-2.39

tilaiśca guṭikāṃ kṛtvā bhrāmayejjaṭharopari

3.3-2.40

śūlaṃ sudustaraṃ tena śāntiṃ gacchati satvaram
nābhilepājjayecchūlaṃ madanaṃ kāñjikānvitam

3.3-2.41

viśvameraṇḍajaṃ mūlaṃ kvāthayitvā jalaṃ pibet
hiṅgusauvarcalopetaṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam

3.3-2.42

puṃsaḥ śūlābhipannasya sveda eva sukhāvahaḥ
pāyasaiḥ kṛśaraiḥ piṇḍaiḥ snigdhairvā piśitotkaraiḥ

3.3-2.43

vātātmakaṃ hantyacireṇa śūlaṃ snehena yuktastu kulatthayūṣaḥ
sasaindhavavyoṣayutaḥ salāvaḥ sahiṅgusauvarcaladāḍimāḍhyaḥ

3.3-2.44

balāpunarnavairaṇḍa bṛhatīdbayagokṣuraiḥ
sahiṅgulavaṇopetaṃ sadyo vātarujāpaham

3.3-2.45

tumburuṇyabhayā hiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇatrayam
pibeduṣṇāmabunāṃ vāpi śūlagulmāpatantrakī

3.3-2.46

yavānīhiṅgusindhūttha kṣārasauvarcalābhayāḥ
surāmaṇḍena pātavyā vātaśūlaniṣūdanāḥ

3.3-2.47

sauvarcalāmlikājā jīmaricairdviguṇottaraiḥ
mātuluṅgarasaiḥ piṣṭvā guṭikā vātaśūlanut

3.3-2.48

bījapūrakamūlaṃ ca ghṛtena saha pāyayet
jayedvātabhavaṃ śūlaṃ karṣamekaṃ pramāṇataḥ

3.3-2.49

guḍaḥ śāliryavakṣāraḥ sarpiṣpānaṃ virecanam
jāṅgalāni ca māṃsāni bheṣajaṃ pittaśūlinām

3.3-2.50

maṇīrajatatāmrāṇāṃ bhājanāni gurūṇi ca
toyena paripūrṇāni śūlasyopari dhārayet

3.3-2.51

virecanaṃ pittaharaṃ praśastaṃ rasāśca śastāḥ śaśalāvakānām
saguḍāṃ ghṛtasaṃyuktāṃ bhakṣayedvā harītakīm
pralihyācchūlaśāntyarthaṃ dhātrīcūrṇaṃ samākṣikam

3.3-2.52

śālyannaṃ jāṅgalaṃ māṃsamariṣṭaṃ kaṭukaṃrasam
madhunā jīrṇagodhūmaṃ kaphaśūle prayojayet

3.3-2.53

lavaṇatrayasaṃyuktaṃ pañcakolaṃ sarāmaṭham
sukhoṣṇenāmbunā pītaṃ kaphaśūlaṃ praṇāśayet

3.3-2.54

āmaśūle kriyā kāryā kaphaśūlapraṇāśinī
sevyamāmaharaṃ sarvamagnermandasya varddhanam

3.3-2.55

tīkṣṇāyāścūrṇasaṃyuktaṃ triphalācūrṇamuttamam
prayojyaṃ madhusarpibhyāṃ sarvaśūlanivāraṇam

3.3-2.56

dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ
amlapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiśca limpecchūlayutodaram

3.3-2.57

mūlaṃ bailvaṃ tathairaṇḍaṃ citrakaṃ viśvabheṣajam
hiṅgusaindhavasaṃyuktaṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam

3.3-2.58

kūṣmāṇḍaṃ tanu kṛtvā tu kṣiptvā gharme viśoṣayet
sthālyāṃ nikṣipya tatsarvaṃ pidhānena pidhāya ca

3.3-2.59

cullyāṃ niveśya vahniñca jvālayetkuśalo janaḥ
yathā tanna bhavedbhasma kintvaṅgāro dṛḍho bhavet

3.3-2.60

tadā nirvāpayecchītaṃ sarvathā cūrṇitaṃ tu tat
māṣadvayamitaṃ tāvacchuṇṭhīcūrṇena miśritam

3.3-2.61

jalena bhakṣayennityaṃ mahāśūlākulo naraḥ
asādhyamapi yacchūlaṃ tadapyetena śāmyati

3.3-2.62

laṅghanaṃ prathamaṃ kuryādvamanaṃ savirecanam
paktiśūlopaśāntyarthaṃ tatra vāntervidhiryathā

3.3-2.63

pītvā tu kṣīramākaṇṭhaṃ madanakvāthasaṃyutam
kāntārakasya pauṇḍrasya kośakārasya vā rasam

3.3-2.64

kaṣāyo vā'tha nimbasya kaṭutumbīraso'thavā
yathāvidhi vameddhīmānpaktiśūlārdito janaḥ

3.3-2.65

trivṛtā ca tathā dantyā tailenairaṇḍajena vā
dattaṃ virecanaṃ sadyaḥ paktiśūlanivāraṇam

3.3-2.66

viḍaṅgataṇḍulavyoṣatrivṛddantī sacitrakā
sarvāṇyetāni saṃhṛtya sūkṣmacūrṇāni kārayet

3.3-2.67

guḍena modakānkṛtvā khādeduṣṇena vāriṇā
jayettridoṣajaṃ śūlaṃ pariṇāmasamudbhavam

3.3-2.68

nāgaratilaguḍakalkaṃ payasā sampiṣya yaḥ pumāṃllihyāt
ugraṃ pariṇatiśūlaṃ naśyettasya trirātreṇa

3.3-2.69

pītaṃ śambūkajaṃ bhasma jalenoṣṇena tatkṣaṇāt
paktijaṃ nāśayatyeva śūlaṃ viṣṇurivāsurān

3.3-2.70

lauhapathyākaṇāśuṇṭhīcūrṇaṃ samadhusarpiṣā
vilihanvinihantyeva śūlaṃ hi pariṇāmajam

3.3-2.71

nārikelaṃ satoyaṃ ca lavaṇena supūritam
mṛdā'vaveṣṭitaṃ śuṣkaṃ pakvaṃ gomayavahninā

3.3-2.72

pippalyā bhakṣitaṃ hanti śūlaṃ hi pariṇāmajam
vātikaṃ paittikañcāpi ślaiṣmikaṃ sānnipātikam

3.3-2.73

annadravākhye śūle tu na tāvatsvāsthyamaśnute
yāvatkaṭukapittāmlamannaṃ na cchardayed dravam

3.3-2.74

jātamātre jaratpitte śūlamāśu vināśayet
pittāntaṃ vamanaṃ kṛtvā kaphāntañca virecanam

3.3-2.75

annadrave ca tatkāryaṃ jaratpitte yadīritam
jaratpitte'pi tatpathyaṃ proktamannadrave tu yat

3.3-2.76

āmapakvāśaye śuddhe gacchedannadravaḥ śamam

3.3-2.77

māṣeṇḍarīṃ salavaṇāṃ susvinnāṃ tailapācitām
tādṛśīṃ sarpiṣā khādedannadravanipīḍitaḥ

3.3-2.78

dhātrīphalabhavaṃ cūrṇamayaścūrṇasamanvitam
yaṣṭīcūrṇena vā yuktaṃ lihyātkṣaudreṇa tadgade

3.3-2.79

śyāmākataṇḍulaiḥ siddhaṃ siddhaṃ kodravataṇḍulaiḥ
priyaṅgutaṇḍulaiḥ siddhaṃ pāyasaṃ sahitaṃ hitam

3.3-2.80

gauḍikaṃ śauraṇaṃ kandaṃ kūṣmāṇḍamapi bhakṣayet
kalāyayavasaktūnvā saktūnvā lājasambhavān

3.3-2.81

godhūmamaṇḍakaṃ tatra sarpiṣā guḍasaṃyutam
sasitaṃ śītadugdhenaṃ mṛditaṃ kvathitaṃ hitam

3.3-2.82

annadravo duścikitsyo durvijñeyo mahāgadaḥ
tasmāttasya praśamane paraṃ yatnaṃ samācaret

3.3-2.83

annadrave jaratpitte vahnirmando bhavedyataḥ
tasmādatrānnapānāni mātrāhīnāni kārayet

3.3-2.84

kalāyayavagodhūmāḥ śyāmākāḥ koradūṣakāḥ
rājamāṣāśca māṣāśca kulatthāḥ kaṅguśālayaḥ

3.3-2.85

dadhiluptarasaṃ kṣīraṃ sarpirgavyaṃ samāhitam
vāstūkaṃ kāravellī ca karkoṭakaphalānica

3.3-2.86

barhiṇo hariṇā matsyā rohitādyāḥ kapiñjalāḥ
etasminnāmaye śastā matā municikitsakaiḥ

3.3-2.87

guḍāmalakapathyānāṃ cūrṇaṃ pratyekaśaḥ palam
tripalaṃ lohakiṭṭasya tatsarvaṃ madhusarpiṣā

3.3-2.87.p1

samāloḍya samaśnīyādakṣamātrapramāṇataḥ
ādimadhyāvasāneṣu bhojanasya nihanti tat88

3.3-2.89

annadravaṃ jaratpittamamlapittaṃ sudāruṇam
pariṇāmasamutthañca śūlaṃ saṃvatsarotthitam

3.3-2.90

vyāyāmaṃ maithunaṃ madyaṃ lavaṇaṃ kaṭukaṃ rasam
vegarodhaṃ śucaṃ krodhaṃ dvidalaṃ śūlavāṃstyajet

3.3-2.30-2

iti triṃśaḥ śūlādhikāro'thavā śūlapariṇāmaśūlānnadravajaratpittādhikāraḥ
samāptaḥ

3.3-2.31-2

athaikatriṃśa udāvarttānāhādhikāraḥ

Linked texts (10)