Bhavaprakasha 3.3-2
Bhāvaprakāśa (another edition) 3.3-2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 3.3-2.87 — 1 part
3.3-2.1
doṣaiḥ pṛthaksamastāmadvandvaiḥ śūlo'ṣṭadhā bhavet
sarveṣveteṣu śūleṣu prāyeṇa pavanaḥ prabhuḥ
3.3-2.2
vyāyāmayānādatimaithunācca prajāgarācchītajalātipānāt
kalāyamudgāḍhakikoradūṣādatyartharukṣādhyaśanābhighātāt
3.3-2.3
kaṣāyatiktātiviruḍhajānnaviruddhavallūrakaśuṣkaśākaiḥ
viṭchukramūtrānilasannirodhācchokopavāsādatihāsyabhāṣāt
3.3-2.4
vāyuḥ pravṛddho janayeddhi śūlaṃ hṛtpṛṣṭhapārśvatrikavastideśe
jīrṇe pradoṣe ca ghanāgame ca śīte ca kopaṃ samupaiti gāḍham
3.3-2.5
muhurmuhuścopaśamaprakopau viṇmūtrasaṃstambhanatodabhedaiḥ
saṃsvedanābhyañjanamardanādyaiḥsnigdhoṣṇabhojyaiśca śamaṃ prayāti
3.3-2.6
kaphapittāvaruddhastu māruto rasavarddhitaḥ
hṛdayasthaḥ prakurute śūlamucchvāsarodhakam
sahṛcchūla iti khyāto rasamārutakopajaḥ
3.3-2.7
kaphaṃ nigṛhya pavanaḥ sūcībhiriva nistudan
pārśvasthaḥ pārśvayoḥ śūlaṃ kuryādādhmānasaṃyutam
3.3-2.8
tenocchvasiti vaktreṇa naro'nnañca na kāṅkṣati
nidrāñca nāpnuyādeva pārśvaśūlaḥ pakīrttitaḥ
3.3-2.9
saṃrodhātkupitovāyurbastiṃ saṃśritya tiṣṭhati
3.3-2.10
basteradhvani nāḍīṣu tataḥ śūlo'sya jāyate
viṇmūtravātasaṃrodhī bastiśūlaḥ sa ucyate
3.3-2.11
kṣārātitīkṣṇoṣṇavidāhitailaniṣpāvapiṇyākakulatthayūṣaiḥ
kaṭvamlasauvīrasurāvikāraiḥ krodhānalāyāsaravipratāpaiḥ
3.3-2.12
grāmyātiyogādaśanairvidagdhaiḥ pittaṃ prakupyātha karoti śūlam
tṛṇmohadāhārttikaraṃ hi nābhyāṃ saṃsvedamūrcchābhramaśoṣayuktam
3.3-2.13
madhyandine kupyati cārddharātre nidāghakāle jaladātyaye ca
śīte ca śītaiḥ samupaiti śāntiṃ susvāduśītairapi bhojanaiśca
3.3-2.14
ānūpavārijakilāṭapayovikārairmāṃsekṣupiṣṭakṛśarātilaśaṣkulībhiḥ
anyairbalāsajanakairapihetubhiśca śleṣmā prakopamupagamya karotiśūlam
3.3-2.15
hṛllāsakāsasadanārucisamprasekairāmāśaye stimitakoṣṭhaśirogurutvaiḥ
bhukte sadaiva hi rujaṃ kurute'timātraṃ sūryodaye'tha śiśire kusumāgame ca
3.3-2.16
dvidoṣalakṣaṇairetairvidyācchūlaṃ dvidoṣajam
3.3-2.17
sarveṣu deśeṣu ca sarvaliṅgaṃ vidyādbhiṣaksarvabhavaṃ hi śūlam
sukaṣṭamenaṃ viṣavajrakalpaṃ vivarjanīyaṃ pravadanti tajjñāḥ
3.3-2.18
āṭopahṛllāsavamīgurutvastaimityakānāhakaphaprasekaiḥ
kaphasya liṅgena samānaliṅgamāmodbhavaṃ śūlamudāharanti
3.3-2.19
vātātmakaṃ vastigataṃ vadanti pittātmakañcāpi vadanti nābhyām
hṛtpārśvakukṣau kaphasanniviṣṭaṃ sarveṣu deśeṣu ca sannipātāt
3.3-2.20
bastau hṛtkaṭipārśveṣu sa śūlaḥ kaphavātikaḥ
kukṣau hṛnnābhimadhye tu sa śūlaḥ kaphapaittikaḥ
dāhajvarakaro ghoro vijñeyo vātapaittikaḥ
3.3-2.21
atimātraṃ yadā bhuktaṃ pāvake mṛdutāṃ gate
sthirīkṛtantu tatkoṣṭhe vāyurāvṛtya tiṣṭhati
3.3-2.22
yadā'nna na gataṃ pākaṃ tacchūlaṃ kurute bhṛśam
mūrcchādhmānavidāhāṃśca hṛtkleśaṃ savilambikam
3.3-2.23
kampaṃ vāntimatīsāraṃ pramohaṃ janayedapi
avipākodbhavaṃ śūlametamāhurmanīṣiṇaḥ
3.3-2.24
vedanātitṛṣā mūrcchā ānāho gauravārucī
kāsaḥ śvāso vamirhikkā śūlāsyopadravāḥ smṛtāḥ
3.3-2.25
ekadoṣānugaḥ sādhyaḥ kṛcchrasādhyo dvidoṣajaḥ
sarvadoṣānvito ghorastvasādhyo bhūryupadravaḥ
3.3-2.26
vedanātitṛṣāmūrcchā ānāho gauravaṃ jvaraḥ
3.3-2.27
bhramo ruciḥ kṛśatvañca balahānistathaiva ca
upadravā daśaivaite yasya śūleṣu nāsti saḥ
3.3-2.28
svairnidānaiḥ prakupito vātaḥ sannihito yadā
kaphapitte samāvṛtya śūlakārī bhaved balī
bhukte jīryati yacchūlaṃ tadeva pariṇāmajam
3.3-2.29
tasya lakṣaṇamapyetatsamāsenābhidhīyate
3.3-2.30
ādhmānāṭopaviṇmūtravibandhārativepanaiḥ
snigdhoṣṇopaśamaprāyaṃ vātikaṃ tadvadedbhiṣak
3.3-2.31
tṛṣṇādāhāratisvedakaṭvamlalavaṇottaram
śūlaṃ śītaśamaprāyaṃ paittikaṃ lakṣayed budhaḥ
3.3-2.32
chardihṛllāsasaṃmohasvalparugdīrghasantati
kaṭutiktopaśāntau ca vijñeyañca kaphātmakam
3.3-2.33
saṃsṛṣṭalakṣaṇaṃ buddhvā dvidoṣaṃ parikalpayet
tridoṣajamasādhyaṃ syātkṣīṇamāṃsabalānalam
3.3-2.34
jīrṇe jīryati cāpyanne yacchūlamupajāyate
pathyāpathyaprayogeṇa bhojanābhojanena vā
na śamaṃ yāti niyamātso'nnadrava udāhṛtaḥ
3.3-2.35
vamanaṃ laṅghanaṃ svedaḥ pācanaṃ phalavarttayaḥ
kṣārāścūrṇāni guṭikāḥ śasyante śūlaśāntaye
3.3-2.36
vijñāya vātaśūlantu snehasvedairupācaret
svalpaśūlākulasya syātsveda eva sukhāvahaḥ
3.3-2.37
mṛttikāṃ sajalāṃ pākādghanībhūtāṃ paṭe kṣipet
kṛtvā tatpoṭṭaladyaṃ śūlī yathāsvedaṃ vidhārayet
3.3-2.38
kārpāsāsthikulattha kaistilayavaireraṇḍamūlātasī
varṣābhūśaṇabījakāñjikayutairekīkṛtairvā pṛthak
3.3-2.38-2
svedaḥ syādatha kūrparodaraśiraḥ sphigjānupādāṅgulī
gulphaskandhakaṭīrujo vijayate niḥśeṣavātārttihā
3.3-2.39
tilaiśca guṭikāṃ kṛtvā bhrāmayejjaṭharopari
3.3-2.40
śūlaṃ sudustaraṃ tena śāntiṃ gacchati satvaram
nābhilepājjayecchūlaṃ madanaṃ kāñjikānvitam
3.3-2.41
viśvameraṇḍajaṃ mūlaṃ kvāthayitvā jalaṃ pibet
hiṅgusauvarcalopetaṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam
3.3-2.42
puṃsaḥ śūlābhipannasya sveda eva sukhāvahaḥ
pāyasaiḥ kṛśaraiḥ piṇḍaiḥ snigdhairvā piśitotkaraiḥ
3.3-2.43
vātātmakaṃ hantyacireṇa śūlaṃ snehena yuktastu kulatthayūṣaḥ
sasaindhavavyoṣayutaḥ salāvaḥ sahiṅgusauvarcaladāḍimāḍhyaḥ
3.3-2.44
balāpunarnavairaṇḍa bṛhatīdbayagokṣuraiḥ
sahiṅgulavaṇopetaṃ sadyo vātarujāpaham
3.3-2.45
tumburuṇyabhayā hiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇatrayam
pibeduṣṇāmabunāṃ vāpi śūlagulmāpatantrakī
3.3-2.46
yavānīhiṅgusindhūttha kṣārasauvarcalābhayāḥ
surāmaṇḍena pātavyā vātaśūlaniṣūdanāḥ
3.3-2.47
sauvarcalāmlikājā jīmaricairdviguṇottaraiḥ
mātuluṅgarasaiḥ piṣṭvā guṭikā vātaśūlanut
3.3-2.48
bījapūrakamūlaṃ ca ghṛtena saha pāyayet
jayedvātabhavaṃ śūlaṃ karṣamekaṃ pramāṇataḥ
3.3-2.49
guḍaḥ śāliryavakṣāraḥ sarpiṣpānaṃ virecanam
jāṅgalāni ca māṃsāni bheṣajaṃ pittaśūlinām
3.3-2.50
maṇīrajatatāmrāṇāṃ bhājanāni gurūṇi ca
toyena paripūrṇāni śūlasyopari dhārayet
3.3-2.51
virecanaṃ pittaharaṃ praśastaṃ rasāśca śastāḥ śaśalāvakānām
saguḍāṃ ghṛtasaṃyuktāṃ bhakṣayedvā harītakīm
pralihyācchūlaśāntyarthaṃ dhātrīcūrṇaṃ samākṣikam
3.3-2.52
śālyannaṃ jāṅgalaṃ māṃsamariṣṭaṃ kaṭukaṃrasam
madhunā jīrṇagodhūmaṃ kaphaśūle prayojayet
3.3-2.53
lavaṇatrayasaṃyuktaṃ pañcakolaṃ sarāmaṭham
sukhoṣṇenāmbunā pītaṃ kaphaśūlaṃ praṇāśayet
3.3-2.54
āmaśūle kriyā kāryā kaphaśūlapraṇāśinī
sevyamāmaharaṃ sarvamagnermandasya varddhanam
3.3-2.55
tīkṣṇāyāścūrṇasaṃyuktaṃ triphalācūrṇamuttamam
prayojyaṃ madhusarpibhyāṃ sarvaśūlanivāraṇam
3.3-2.56
dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ
amlapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiśca limpecchūlayutodaram
3.3-2.57
mūlaṃ bailvaṃ tathairaṇḍaṃ citrakaṃ viśvabheṣajam
hiṅgusaindhavasaṃyuktaṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam
3.3-2.58
kūṣmāṇḍaṃ tanu kṛtvā tu kṣiptvā gharme viśoṣayet
sthālyāṃ nikṣipya tatsarvaṃ pidhānena pidhāya ca
3.3-2.59
cullyāṃ niveśya vahniñca jvālayetkuśalo janaḥ
yathā tanna bhavedbhasma kintvaṅgāro dṛḍho bhavet
3.3-2.60
tadā nirvāpayecchītaṃ sarvathā cūrṇitaṃ tu tat
māṣadvayamitaṃ tāvacchuṇṭhīcūrṇena miśritam
3.3-2.61
jalena bhakṣayennityaṃ mahāśūlākulo naraḥ
asādhyamapi yacchūlaṃ tadapyetena śāmyati
3.3-2.62
laṅghanaṃ prathamaṃ kuryādvamanaṃ savirecanam
paktiśūlopaśāntyarthaṃ tatra vāntervidhiryathā
3.3-2.63
pītvā tu kṣīramākaṇṭhaṃ madanakvāthasaṃyutam
kāntārakasya pauṇḍrasya kośakārasya vā rasam
3.3-2.64
kaṣāyo vā'tha nimbasya kaṭutumbīraso'thavā
yathāvidhi vameddhīmānpaktiśūlārdito janaḥ
3.3-2.65
trivṛtā ca tathā dantyā tailenairaṇḍajena vā
dattaṃ virecanaṃ sadyaḥ paktiśūlanivāraṇam
3.3-2.66
viḍaṅgataṇḍulavyoṣatrivṛddantī sacitrakā
sarvāṇyetāni saṃhṛtya sūkṣmacūrṇāni kārayet
3.3-2.67
guḍena modakānkṛtvā khādeduṣṇena vāriṇā
jayettridoṣajaṃ śūlaṃ pariṇāmasamudbhavam
3.3-2.68
nāgaratilaguḍakalkaṃ payasā sampiṣya yaḥ pumāṃllihyāt
ugraṃ pariṇatiśūlaṃ naśyettasya trirātreṇa
3.3-2.69
pītaṃ śambūkajaṃ bhasma jalenoṣṇena tatkṣaṇāt
paktijaṃ nāśayatyeva śūlaṃ viṣṇurivāsurān
3.3-2.70
lauhapathyākaṇāśuṇṭhīcūrṇaṃ samadhusarpiṣā
vilihanvinihantyeva śūlaṃ hi pariṇāmajam
3.3-2.71
nārikelaṃ satoyaṃ ca lavaṇena supūritam
mṛdā'vaveṣṭitaṃ śuṣkaṃ pakvaṃ gomayavahninā
3.3-2.72
pippalyā bhakṣitaṃ hanti śūlaṃ hi pariṇāmajam
vātikaṃ paittikañcāpi ślaiṣmikaṃ sānnipātikam
3.3-2.73
annadravākhye śūle tu na tāvatsvāsthyamaśnute
yāvatkaṭukapittāmlamannaṃ na cchardayed dravam
3.3-2.74
jātamātre jaratpitte śūlamāśu vināśayet
pittāntaṃ vamanaṃ kṛtvā kaphāntañca virecanam
3.3-2.75
annadrave ca tatkāryaṃ jaratpitte yadīritam
jaratpitte'pi tatpathyaṃ proktamannadrave tu yat
3.3-2.76
āmapakvāśaye śuddhe gacchedannadravaḥ śamam
3.3-2.77
māṣeṇḍarīṃ salavaṇāṃ susvinnāṃ tailapācitām
tādṛśīṃ sarpiṣā khādedannadravanipīḍitaḥ
3.3-2.78
dhātrīphalabhavaṃ cūrṇamayaścūrṇasamanvitam
yaṣṭīcūrṇena vā yuktaṃ lihyātkṣaudreṇa tadgade
3.3-2.79
śyāmākataṇḍulaiḥ siddhaṃ siddhaṃ kodravataṇḍulaiḥ
priyaṅgutaṇḍulaiḥ siddhaṃ pāyasaṃ sahitaṃ hitam
3.3-2.80
gauḍikaṃ śauraṇaṃ kandaṃ kūṣmāṇḍamapi bhakṣayet
kalāyayavasaktūnvā saktūnvā lājasambhavān
3.3-2.81
godhūmamaṇḍakaṃ tatra sarpiṣā guḍasaṃyutam
sasitaṃ śītadugdhenaṃ mṛditaṃ kvathitaṃ hitam
3.3-2.82
annadravo duścikitsyo durvijñeyo mahāgadaḥ
tasmāttasya praśamane paraṃ yatnaṃ samācaret
3.3-2.83
annadrave jaratpitte vahnirmando bhavedyataḥ
tasmādatrānnapānāni mātrāhīnāni kārayet
3.3-2.84
kalāyayavagodhūmāḥ śyāmākāḥ koradūṣakāḥ
rājamāṣāśca māṣāśca kulatthāḥ kaṅguśālayaḥ
3.3-2.85
dadhiluptarasaṃ kṣīraṃ sarpirgavyaṃ samāhitam
vāstūkaṃ kāravellī ca karkoṭakaphalānica
3.3-2.86
barhiṇo hariṇā matsyā rohitādyāḥ kapiñjalāḥ
etasminnāmaye śastā matā municikitsakaiḥ
3.3-2.87
guḍāmalakapathyānāṃ cūrṇaṃ pratyekaśaḥ palam
tripalaṃ lohakiṭṭasya tatsarvaṃ madhusarpiṣā
3.3-2.87.p1
samāloḍya samaśnīyādakṣamātrapramāṇataḥ
ādimadhyāvasāneṣu bhojanasya nihanti tat88
3.3-2.89
annadravaṃ jaratpittamamlapittaṃ sudāruṇam
pariṇāmasamutthañca śūlaṃ saṃvatsarotthitam
3.3-2.90
vyāyāmaṃ maithunaṃ madyaṃ lavaṇaṃ kaṭukaṃ rasam
vegarodhaṃ śucaṃ krodhaṃ dvidalaṃ śūlavāṃstyajet
3.3-2.30-2
iti triṃśaḥ śūlādhikāro'thavā śūlapariṇāmaśūlānnadravajaratpittādhikāraḥ
samāptaḥ
3.3-2.31-2
athaikatriṃśa udāvarttānāhādhikāraḥ
Linked texts (10)
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi) — Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit