Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 1

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 1

Language
Sanskrit

1.1

cikitsāsārasaṃgrahaḥ
dhyātvā girīśamapahāya vacaḥ prapañcaṃ
vṛddhānupāsya bhiṣajastadudāhṛtīśca
śrīvaṅgasenabhiṣajā khalu vaidyavaṅgasiddhaprayoganivaho bahu likhyate'smin

1.2

natvā śivaṃ prathamataḥ praṇipatya caṇḍīṃ
vāgdevatāṃ tadanu tātapadaṃ guruṃ ca
saṃgṛhyate kimapi yatsujanaistadatra
ceto vidhātumucitaṃ madanugrahāya

1.3

he durjanāḥ ! paraguṇeṣu bhavādṛśānā
dveṣaḥ kimeṣa sahajo guṇatāpahārī
yāñchāpi dainyaphalakā ca vṛthā jagatyāṃ
tādṛgvidhasya piśunasya vimocanāya

1.4

kāntikāvāsanirjāta śrīgadādharasūnunā
kriyate vaṅgasenena cikitsāsārasaṃgrahaḥ

1.5

hṛdi tiṣṭhati yasyaiṣa cikitsāsārasaṃgrahaḥ
sa nidānacikitsāyāṃ na daridratyasau bhiṣak

1.6

dharmārthakāmamokṣāṇāmārogyaṃ mūlamuttamam
rogāstasyāpaharttāraḥ śreyaso jīvitasya ca

1.7

teṣāṃ praśamanopāyamatidurvvāraraṃhasām
brūmahe nātivistīrṇaṃ sanidānacikitsitam

1.8

atha nidānapañcakamāha
nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā
samprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam

1.6-2

yenāhāravihāreṇa rogāṇāmudbhavo bhavet
kṣayo vṛddhiśca doṣāṇāṃ nidānaṃ hi taducyate

1.10

nimittahetvāyatanapratyayotthānakāraṇaiḥ
nidānamāhuḥ paryāyaiḥ prāgrūpaṃ yena lakṣyate

1.11

utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ
liṅgamavyaktamalpatvād vyādhīnāṃ tadyathāyatham
saṃsthānaṃ vyañjanaṃ liṅgaṃ lakṣaṇaṃ cihnamākṛtiḥ

1.12

hetuvyādhiviparyyastāvivaparyyastārthakāriṇām
auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāvaham

1.13

vidyādupaśayaṃ vyādheḥ sahi sātmyamiti smṛtam
viparīto'nupaśayo vyādhyasātmyamiti smṛtam

1.14

yathā duṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā
nivṛttirāmayasyāsau samprāptirjātirāgatiḥ

1.15

saṃkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ
sā bhidyate yathātraiva vakṣyante'ṣṭau jvarā iti

1.16

doṣāṇāṃ samavetānāṃ vikalpo'śāṃśakalpanā
svātantryapāratantryābhyāṃ vyādheḥ prādhānyamādiśet

1.17

hetvādikāt sragavayavairbalābalaviśeṣaṇam
naktandinartu bhuktāṃśairvyādhikālo yathā balam

1.18

iti prokto nidānārthastadagrāsenopadiśyate
sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ
tatprakopasya tu proktaṃ vividhāhitasevanam

1.16-2

nidānārthakaro rogo rogasyāpyupajāyate
tadyathā jvarasantāpādraktapittamudīryyate
raktapittājjvarastābhyā śvāsaścāpyupajāyate

1.20

plīhābhivṛddhayā jaṭharaṃ jaṭharācchopha eva ca
arśobhyo jāṭharaṃ duḥkhaṃ gulmaścāpyupajāyate

1.21

pratiśyāyādbhavetkāsaḥ kāsātsañjāyate kṣayaḥ
kṣayarogasya hetutve śoṣaścāpyupajāyate

1.22

te pūrvvaṃ kevalā rogāḥ paścāddhetvarthakāriṇaḥ
ubhayārthakarā dṛṣṭāstathaiva kāryyakāriṇaḥ

1.23

kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā nivarttate
na praśāmyati cāpyanyo hetutvaṃ kurute'pi ca

1.24

evaṃ kṛcchratamo nṛṇāṃ dṛśyate vyādhisaṅkaraḥ
tasmādyatnena sad‌vaidyairicchadbhiḥ siddhimūttamām
jñātavyo vakṣyate yo'yaṃ jvarādīnāṃ viniścayaḥ

1.25

rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham
tattatkarma bhiṣakpaścāt jñānapūrvvaṃ samācaret

1.26

yastu rogamavijñāya karmaṇyābharate bhiṣak
apyauṣadhavidhānajñastasya siddhiryadṛcchayā

1.27

apyauṣadhavidhānajñaḥ sarvabhaiṣajyakovidaḥ
deśakālapramāṇajñastasya siddhirna saṃśayaḥ

1.28

bhaiṣajyāhāraceṣṭānāṃ yo na vetti guṇāguṇam
na sa vetti bhiṣak samyak tasya svāsthyaṃ hitāhitam

1.26-2

ādāvante rujāṃ jñāne prayateta cikitsikaḥ
sādhyāsādhyavibhāgajñastataḥ kuryyāccikitsitam

1.30

yastu rogaviśeṣajñaḥ sarvabhaiṣajyakovidaḥ
deśakālapramāṇajña stasya siddhirna saṃśayaḥ

1.31

darśanasparśanapraśnairvyādhijñānaṃ tridhā matam
ādau dṛśastataḥ sparśācchītādiprabhṛtaḥ param

1.32

kṛcchropāyaḥ sukhopāyo dvividhaḥ sādhya ucyate
asādhyo dvividho jñeyo yāpyo yaścāpratikriyaḥ

1.33

yāpyāḥ kecit prakṛtyaiva sādhyā yāpyā upekṣitāḥ
svabhāvādagrādhayaḥ sādhyāḥ kecidyāpyā upekṣitāḥ

1.34

sādhyā yāpyatva māyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā
ghnanti prāṇānasādhyāstu narāṇā niṣkriyāvatām

1.35

jātamātraścikitsyastu nopekṣyo'lpatayā gadaḥ
vahniśatruviṣaistulyaḥ svalpo'pi vikarotyasau

1.36

sa ca prakupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ
sthānāntaragataścāpi vikārān kurute bahūn

1.37

nivṛtte'pi punarbyādhiḥ svalpenāyāti hetunā
kṣīṇe mārge kṣate doṣaiḥ śeṣaḥ sūkṣma ivānalaḥ

1.38

karmajā vyādhayaḥ keciddvoṣajāḥ santi cāpare
karmadoṣodbhavāścānye karmajāste svahetukāḥ

1.36-2

yathā śāstrantu nirṇīto yathā vyādhiścikitsitaḥ
na śama yāti yo vyādhiḥ sa jñeyaḥ karmajo budhaiḥ

1.40

svalpadoṣo garīyān yaḥ sa jñeyaḥ karmadoṣajaḥ
karmakṣayātkarmakṛto doṣajaḥ svasvabheṣajaiḥ
karmadoṣodbhavo yāti karmadoṣakṣayāt kṣayam

1.41

nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmāccikitsikaḥ
anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret

1.42

vikārāṇāmakuśalo na jihrīyāt kadācana
na hi sarvavikārāṇā nāmato'sti dhruvā sthitiḥ

1.43

yathā viṣaṃ yathā śastraṃ yathāgniraśaniryathā
tathauṣadhamavijñātaṃ vijñātamamṛtaṃ yathā

1.44

yābhiḥ kriyābhirjāyante śarīre dhātavaḥ samāḥ
sā cikitsā vikārāṇāṃ karma tadbhiṣajāṃ matam

1.45

na caikānte na nirdiṣṭe śāstre niviśate budhaḥ
svayamapyatra bhiṣajā tarkaṇīyam cikitsatā

1.46

utpadyate hi sāvasthā deśakālavalaṃ prati
yasyāṃ kāryyamakāryyaṃ syātkarmakāryyañca varjitam

1.47

vyādhestattvaparijñānaṃ vedanāyāśca nigrahaḥ
etadvaidyasya vaidyatvaṃ na vaidyaḥ prabhurāyuṣaḥ

1.48

varṣā nabho nabhasyau tu tatra vāyuḥ prakupyati
pitta prāyeṇa raktañca śaradāśvinakārttike

1.46-2

hemanto mārgapauṣau tu vātalo rūkṣa eva tu
tadvacca śiśiro māghaḥ phālgunaśca prakīrttitaḥ

1.50

vasantaścaitravaiśākhau tasmin śleṣmā pravarttate
jyeṣṭhāṣāḍhau ca vikhyāto nidāghaḥ pittavānapi

1.51

yatharttukamanirdiṣṭajalasyāthaśca vacyate
varṣāsūdakamādāya pacettatsamabhāgikam
aṣṭabhāgāvaśiṣṭantu nirdoṣamudakaṃ pibet

1.52

dhārāpātena viṣṭambhi durjaraṃ pavanāhṛtam
śṛtaśītaṃ tridoṣaghnaṃ vāṣpāntarbhāvita bhuvi

1.53

prāvṛṭ nabho nabhasyau ca īṣojauṃ tu śaranmatau
mārgapauṣau tu hemantaḥ śiśiro māghaphālgunau

1.54

vasantaścaitravaiśākhau nidāghaḥ śuciḥ śukramabhāk
prāvṛṭakāle śṛtaṃ toyaṃ dadyāccāṣṭaguṇe jale
aṣṭabhāgāvaśiṣṭantu nirdoṣamudakaṃ pibet

1.55

śaradi ṣaḍguṇaṃ toyaṃ dattvā kathitamācaret
ṣaṣṭhabhāgāvaśiṣṭantu pibeddoṣaharaṃ jalam

1.56

hemante ca śṛtaṃ toyaṃ dattvā pañcaguṇe jale
pañcabhāgāvaśiṣṭantu nirdoṣamudakaṃ pibet

1.57

śiśire ca śṛtaṃ toya dattvā caturguṇe jale
caturbhāgāvaśiṣṭantu nirdoṣamudaka pibet

1.58

vasante triguṇaṃ toyaṃ dattvā kathitamācaret
tṛtīyabhāgaśiṣṭantu pibeddoṣaharaṃ jalam

1.56-2

grīṣme ca dviguṇaṃ toyaṃ dattvā vāpi bhiṣagvaraḥ
arddhodakāvaśiṣṭantu pibeddoṣahara jalam

1.60

kopaḥ śaradasanteṣu bahukāleṣu śāntitaḥ
kaphapittānilāḥ pūrvamadhyānteṣu vyavasthitāḥ
athāhorātribhuktānāṃ sandhiṣvapi kaphānilau

1.61

vāyoḥ pratyūṣasāyāhne jīrṇānte ca visarpaṇam
pittasyāhno niśaścārddhe jīryyamāne ca lakṣayet

1.62

bhuktamātrapradoṣe tu pūrvāhṇe śleṣmaṇo bhavet
ekadvitrivibhāgena duṣṭān doṣān viśodhayet

1.63

śīte śītapratīkāramuṣṇe caivoṣṇavāraṇam
kṛtvā kuryyāt kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet

1.64

aprāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā
kriyāhīnātiriktā ca sādhyeṣvapi na sidhyati

1.65

yātyudīrṇaṃ śamayati nānyavyādhiṃ karoti ca
sā kriyā natu yā vyādhiṃ hṛtvā cānyamudīrayet

1.66

atha prakṛtiklakṣaṇam
śukrāsṛggarbhiṇī bhojyaceṣṭā garbhāśayāntare
yaḥ syāddoṣo'dhikastena prakṛtiḥ saptadhoditā

1.67

kṛśo rūkṣo'lpakeśaśca calacitto na ca sthitaḥ
bahuvāk vyomagaḥ svapne vātaprakṛtiko naraḥ

1.68

akālapalito gauraḥ prasvedī kopano naraḥ
svapne'pi dīptivatprekṣī pittaprakṛtiko naraḥ

1.66-2

sthiracittaḥ subaddhāṅgaḥ suvrataḥ snigdhamūrddhajaḥ
svapne jalāśayālokī śleṣmaprakṛtiko naraḥ

1.70

saṃmiśrairlakṣaṇairjñeyā dvitridoṣānugā narāḥ
doṣaścedvasasadbhāve vyādhiprakṛtikaḥ smṛtaḥ

1.71

prakṛtimiha narāṇāṃ bhautitīṃ kecidāhuḥ
pavanadahanatoyaiḥ kīrttitāstāstu tisraḥ
sthiravipulaśarīraḥ pārthivaśca kṣamāvān
śuciratha cirajīvī nābhasaḥ khairmahadbhiḥ

1.72

viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipadyate
tadvat prakṛtayo martyaṃ śaknuvanti na bādhitum

1.73

vāyuḥ sāmo vibandhāgnisrādastambhanakūjanaiḥ
vedanāśophanistodaiḥ kramaśo'ṅgāni pīḍayet

1.74

vicaredyugapaccāpi gṛhṇāti kupito bhṛśam
snehādyairvṛddhimāyāti meghaḥ sūryodaye niśi

1.75

nirāmo viśado rūkṣo nirvibandho'lpavedanaḥ
viparītaguṇaiḥ śāntiṃ snigdhairyāti viśeṣataḥ

1.76

durgandhaṃ haritaṃ śyāvaṃ pittamamlarasaṃ guru
amlikākaṇṭhahṛddāhakaraṃ sāmaṃ vinirdiśet

1.77

ātāmraṃ pittamatyuṣṇaṃ rase kaṭukamasthiram
pakkaṃ vigandhi vijñeya ruci vahnibalapradam

1.78

phenilastantulaḥ śyāvaḥ kaṇṭhadeśe'vatiṣṭhati
sāmo balāso durgandhaḥ kṣududgāravighātakṛt

1.76-2

phenavān picchilaḥ pāṇḍurniḥsāro bahna eva ca
pakva. sa eva vijñeyaḥ khedavān vaktraśuddhikṛt

1.80

bahūdakanago'nūpaḥ kaphamārutarogavān
jāṅgalo'lpāmbuśākhī ca raktapittagadottaraḥ

1.81

saṃśliṣṭalakṣaṇopeto deśaḥ sādhāraṇo mataḥ
samā sādhāraṇa yasmādvarṣāśītoṣṇamārutāḥ
samatā tena doṣāṇāṃ tasmātsādhāraṇo varaḥ

1.82

svadeśe nicitā doṣāstvanyasmin kopamāgatāḥ
balavantastathā na syu' jalajā vā sthalāhvatāḥ

1.83

ucite varttamānasya nāsti deśakṛtaṃ bhayam
āhārasvapnaceṣṭādau taddeśasya guṇe sati

1.84

mithyādṛṣṭā vikārā hi durākhyātāstathaiva ca
tathā duṣparidṛṣṭāśca mohayeyuścikitsakān

1.85

vaidyo vyādhyupasṛṣṭaśca bheṣajya paricārakaḥ
ete pādāścikitsāyāḥ karmasādhanahetavaḥ

1.86

tattvādhigataśāstrārtho dṛṣṭakarmā svayaṃ kṛtī
laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ sarvopaskarabheṣajaḥ

1.87

pratyutpannamatirdhīmān vyavasāyī priyaṃvadaḥ
satyadharmarato yaśca sa bhiṣak pādamaśnute

1.88

āyuṣmān sattvavān sādhyo dravyavān mitravānapi
cikitsyo bhiṣajā rogī vaidyavākyakṛdāstikaḥ

1.86-2

athauṣadhi lakṣaṇam
praśastadeśasambhūtaṃ praśaste'hani coddhṛtam
alpamātraṃ mahāvīryaṃ gandhavarṇarasānvitam

1.90

doṣaghnamaglānikaramadhikaṃ na vikāri yat
samīkṣya kāle dattaṃ ca bheṣajaṃ syāt guṇāvaham

1.91

snigdho'jugupsurbalavān yukto vyādhitarakṣaṇe
vaidyavākyakṛdaśrāntaḥ pādaḥ paricaro mataḥ

1.92

guṇavadbhistribhiḥ pādaiścaturtho guṇavān bhiṣak
vyādhimalpena kālena mahāntamapi sādhayet

1.93

vaidyahīnā strayaḥ pādā guṇavanto nirarthakāḥ
udgātṛhotṛbrahmāṇo yathā'dhvaryuṃ vinādhvare

1.94

vaidyastu guṇavānekastārayedāturaṃ sadā
plavaṃ patitarairhīnaṃ karṇadhāra ivāmbhasi

1.65-2

atha mānam
jālāntaragate bhānau yadaṇu dṛśyate rajaḥ
taiścaturbhirbhavellikṣā likṣāṣaḍbhiśca sarṣapaḥ

1.96

ṣaṭsarṣapairyavastveko guñjakā ca yavaistribhiḥ
guñjābhirdaśabhiḥ prokto māṣako brahmaṇā purā

1.97

catvāro māṣakāḥ śāṇastadvayaṃ kolasañcitam
vaṭakendraṃ kṣaṇa caiva karṣastad dviguṇo bhavet

1.98

akṣaḥ picuḥ pāṇitalaṃ karṣaṃ tacca suvarṇakam
viḍālapadakaṃ tulyaṃ kiñcicca kavalagrahama

1.99

dvābhyāmarddhapalaṃ tābhyāṃ śuktiścāpi taducyate
syāccatuṣkārṣikaṃ caiva palaṃ sarvatra niścitam

1.100

tatprakuñcapalaṃ muṣṭistathā vilvaṃ caturthikā
ṣor̤aśikā samuddiṣṭā palamekaṃ pramāṇataḥ

1.101

raktikādiṣu māneṣu yāvatsu kuḍaveṣu ca
śuṣkadravyārdrayostāvat tulyamānaṃ prakīrttitam

1.102

kvāthadravyasya bāhulyādudakaṃ svalpameva ca
samyak pākaṃ na muñcanti hīnavīryyantu kevalam

1.113

ārdradravyadravadravyapalairaṣṭābhireva ca
śuṣkadravyacatuṣ
vaiṇavādyāyasādīnāṃ bhāṇḍaṃ tu caturaṅgulam
vistīrṇamatha vṛttaṃ ca kuḍavaṃ taṃ vinirdiśet

1.114

caṇḍaḥ sāhasiko bhītaḥ kṛtaghno vyagra eva ca
yo vaidyanṛpati dveṣṭā taddveṣṭā śokapīḍitaḥ

1.115

yādṛcchiko mumūrṣuśca vihīnaḥ karaṇaiśca yaḥ
vairī vaidyavidagdhaśca śraddhāhīnaśca śaṅkitaḥ

1.116

bhiṣajāmavidheyaśca nopakramyā bhiṣagvidhāḥ
etānupācaran vaidyo bahūn doṣānavāpnuyāt

1.117

ebhyo'nye samupakramyā narāḥ sarvairupakramaiḥ
naiva kurvīta lobhena cikitsāpaṇyavikrayam
īśvarāṇāṃ vasumatāṃ lipsetārthantu vṛttaye

1.118

cikitsita śarīraṃ yo na niṣkrīṇāti durmatiḥ
sa yatkaroti sukṛtaṃ tatsarvaṃ bhiṣagaśnute

1.119

kvacinmaitrī kvacidarthaḥ kvaciddharma kvacidyaśaḥ
karmābhyāsaḥ kvaciccaiva cikitsā nāsti niṣphalā

1.120

kucailaḥ karkaśaḥ stabdhaḥ grāmīṇaḥ svayamāgataḥ
pañca vaidyā na pūjyante dhanvantarisamā yadi

1.121

sadvaidyāste na ye'sādhyānāārabhante cikitsitum
avaidyajīvikāsiddhiḥ syādghuṇākṣaravat kvacit

1.122

māṣānnaṃ viḍgrahe mehe yavamadyaṃ madātyaye
abuddhipūrvamapyāśu sevita bheṣajaṃ bhavet

1.123

āyurvedoditā yukti kurvanti svahitāya ye
yuktāyurbuddhisaṃyuktā nīrogāstu bhavanti te

1.125

āyurhitāhitaṃ vyādhinidāna śamanaṃ tathā
vidyate yatra vidvadbhiḥ sa cāyurveda ucyate

1.125-2

atha rīgagaṇanā
jvaro'tisāro grahaṇī cārśo'jīrṇe visūcikā
alasaḥ savilambī ca kṛmiruk pāṇḍukāmalāḥ

1.126

halīmaka raktapitta rājayakṣma uraḥkṣatam
kāso hikkā tathā śvāsaḥ svarabhedasvarocakaḥ

1.127

charditṛṣṇā ca mūrcchā ca rogāḥ pānātyayādayaḥ
dāhākhyastvaparonmāda apasmāro'nilāmayaḥ

1.128

vātaraktamūrustambha āmavāto'tha śūlaruk
paṅktijaṃ śūlamānāha udāvartto'tha gulmaruk

1.126-2

hṛdrogo mūtrakṛcchraṃ ca mūtrāghātastathā'śmarī
prameho madhumehaśca piṭikāśca pramehajāḥ

1.130

medo doṣodaraṃ śotho vṛddhiśca galagaṇḍakaḥ
gaṇḍamālā tato granthirarbudaṃ ślīpadaṃ tataḥ

1.132

vidradhirvraṇaśophau ca dvau vraṇau bhagnanāḍikau
bhagandaropadaṃśau ca śūkadoṣastvagāmayaḥ 131
śītapittamudardaśca koṭhaścaivāmlapaittikaḥ
visarpaśca savisphoṭaḥ snāyuroga masūrikā

1.133

kṣudrāsyakarṇanāsākṣikciraḥ strībālakāmayāḥ
viṣa cetyayamevātra jñeya uddeśasaṃgrahaḥ

Linked texts (22)