Cikitsasarasangraha (Vangasena) 111
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 111
- Language
- Sanskrit
111.1
athāriṣṭādhikāramāha
phalāgnijalabṛṣṭīnāṃ puṣpadhūmāmbudā yathā
khyāpayanti bhaviṣyatvaṃ tathāriṣṭāni pañcatām
111.2
tāni saukṣmyātpramādādvā tathaivāśu vyatikramāt
ajñānācca na gṛhyante mumūrṣorna tvasambhavāt
111.3
na tvariṣṭasya jātasya nāśo'sti maraṇādṛte
maraṇañcāpi tannāsti yatrāriṣṭaṃ puraḥsaram
111.4
dhruva tvariṣṭe maraṇaṃ brāhma ṇaistatkilāmalaiḥ
rasāyanaparairjāpyaṃ tatparairvā nivāryyate
111.5
asiddhiṃ prāpnuyālloke pratikurvvan gatāyuṣaḥ
tasmādyatne nāriṣṭāni lakṣayet kuśalo bhiṣak
111.6
vaidyāriṣṭāni siddhayarthaṃ bhaviṣyaṃ maraṇaṃ sphuṭam
kathayantyāturagataṃ śubhañcāśubhameva ca
111.7
nakṣatrodbhavapīḍā ca yathākālaṃ vipacyate
ariṣṭapākantu tathā bruvate bahvavo janāḥ
111.8
atha dūtalakṣaṇamāha
dūtasya gacchato vaidya mānetuṃ rogiṇaḥ kṛte
pradīptaṃ śobhanaṃ proktaṃ saumyaṃ na śakunaṃ śubham
111.9
uttamasyāpi nīco'pi nīcasyāpyuttamo janaḥ
naro vikṛtaveṣaśca na dūtaḥ śubhasūcakaḥ
111.10
pāṣaṇḍāśramavarṇānāṃ savarṇaḥ karmasiddhaye
ta eva viparītāḥ syurdūtāḥ karmavipattaye
111.11
napuṃsakaḥ klīvabahvo'nekakāryyābhisūcakāḥ
pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍuretaravāsasaḥ
111.12
ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhatavāsasaḥ
rūkṣaniṣṭhuravaktārastvamaṅgalyābhidhāyinaḥ
111.13
nyūnādhikāṅgā udvignā vikalā raudrarūpiṇaḥ
chindantastṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāstanam
111.14
vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāspṛśaḥ
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ
111.15
kapālopalabhasmāsthi tuṣāṅgārakarāśca ye
vilikhanto mahīṃ kecinmuñcato loṣṭrabhedinaḥ
111.16
tailakardamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ
phala pakkamasāraṃ vā gṛhītvānyacca tadvidham
111.17
nakhairnakhāntaraṃ vāpi kareṇa caraṇau tathā
kāṣṭhopānaccarmahastā vikṛtā vyādhipīḍitāḥ
111.18
vāmācārā rudanto vā khāsino vikṛtekṣaṇāḥ
yāmayāṃ diśi prāñjalayo viṣamaikapadisthatāḥ
111.16-2
dainyamāṅgalyacihnāni dadhataścāparāṇyapi
dakṣiṇābhimukhaṃ deśe maline krūrakarmaṇi
111.20
jvālayanta paṭhantaṃ vā curakarmaṇi codyatam
bhūmau śayānaṃ nagnaṃ vā vegotsargeṣu vā śucim
111.21
prakīrṇakeśamabhyaktaṃ svinna klāntamathāpi vā
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ
111.22
pitrye cāhutikārye vā tathā cotpātadarśane
madhyāhne cārddharātre ca sandhyayoḥ kṛttikāsu ca
111.23
ārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu bharaṇīṣu ca
caturthyāñca navamyāñca ṣaṣṭhyā sandhidineṣu ca
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ
111.24
khinnārbhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ
garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyamupāgatāḥ
111.25
te vātakapharogeṣu karmasiddhikarā matāḥ
raktapittātisāreṣu prameheṣu viśeṣataḥ
pūjitā galaroge ca vaidyaṃ dūtā upāgatāḥ
111.26
śuklavāso gauraśuci śyāmā vā priyadarśanāḥ
svasyāṃ jātau svagotre vā dūtāḥ kāryyakarāḥ smṛtāḥ
111.27
avyaṅgāḥ paṭavo dūtāḥ śubhralepāmbarasrajaḥ
vṛṣavājisamārūḍhāścāruceṣṭāḥ sujātayaḥ
111.28
bhiṣajaḥ samaye prāptāḥ sajīvadiśamāśritāḥ
ūnasaṃkhyāḥ praśastāḥ syur rogiṇaḥ sukhahetavaḥ
111.29
yasyā prāṇānilo vāti sā nāḍī jīvasaṃyutā
digvibhāgo'pi tasyāyuḥ sajīvaḥ sa nigadyate
111.30
svastha prāṅmukhamāsīnaṃ same deśe śucau śucim
upasarpanti ye vaidyaṃ te ca kāryyakarāḥ smṛtāḥ
111.31
atha śakunalakṣaṇamāha
vaidyasya gacchataḥ karttuṃ cikitsāṃ rogiṇo bhavet
siddhida śakuna saumya dīpta naiva praśasyate
111.32
māsodakumbhātapatravipravāraṇagovṛṣāḥ
śuklavarṇāśca pūjyante prasthāne darśana gatāḥ
111.33
strīputriṇī savatsā gaurvarddhamānāḥ svalaṅkṛtāḥ
kanyā matsyāḥ phala cāmaṃ svastiko modakā dadhi
111.34
hiraṇyākṣatadūrvāśca ratnāni sumano nṛpaḥ
apraśānto'nalo vājī cāṣo haṃsaḥ śikhī tathā
111.35
bhavanti darśanādeva bhiṣajaḥ kāryyasiddhidā
brahmadundubhinirghoṣaḥ śaṅkhaveṇurathasvanāḥ
111.36
siṃhagovṛṣanādo'śvahraṃṣitaṃ gajavṛṃhitam
śastaṃ haṃsarutaṃ nṛṇāṃ vācaśca hṛdayapriyāḥ
111.37
patrapuṣpaphalopetāḥ sakṣīrā nīrujo drumāḥ
āśritā vā nabho veśma dhvajatoraṇavedikāḥ
111.38
dikṣu śāntāsu vaktāro madhuraṃ pṛṣṭhato'nugāḥ
vāmā vā dakṣiṇā vāpi śakunāḥ karmasiddhaye
111.36-2
dakṣiṇādvāmagamanaṃ praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ
bhāsakauśikayoścaiva nobhayaṃ śaśasarpayoḥ
111.40
darśanaṃ vā rutaṃ vāpi na godhāllakalāsayoḥ
granthyarbudādiṣu sadā chedaśabdaḥ praśasyate
111.41
vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdastathaiva ca
raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaśca pūjitaḥ
111.42
daurmanasyañca vaidyasya yātrāyāṃ naiva pūjitam
vaidyāsanāvasādovā āturo vāpyadhomukhaḥ
111.43
vaidyasambhāṣaṇāṅgāni kudyamāstaraṇāni ca
pramṛjyādvā dhunoyādvā karau pṛṣṭhaṃ śirastathā
111.44
hastaṃ cālakṣya vaidyasya nyasecchirasi corasi
na sa siddhyati vaidyo vā gṛhe yasya na pūjyate
111.45
vaidya yaśconmukhaṃ pṛcchetpāṇiṃ vā svāṅgamāturaḥ
bhūyaḥ saṃpūjyate yasya gṛhe vaidyaḥ sa siddhyati
111.46
śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣvaśubhaṃ hyaśubheṣu ca
āturasya dhruvaṃ tasmād dūtādīṃllakṣayedbhiṣak
111.47
atha du khapnānāha
svapnādhyāyaṃ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca
paśyanti suhṛdo yāṃstu svapnān svayamathāpi vā
111.48
snehābhyaktaśarīrastu karabhavyālagardabhaiḥ
mārjārakapiśārdūla śṛgālainārakeṇa ca
111.46-2
tarakṣvīhāmṛgābhyāñca bhallūkena śunāpi vā
varāhaimahiṣairvāpi yo yāyāddakṣiṇāmukhaḥ
111.50
kṛṣṇā raktāmbaradharā hasantī raktamūrddhajā
yaṃ cākarṣati baḍḍā strī nṛtyantī dakṣiṇāmukham
111.51
antyāvasāyibhiryo vā kṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥ
pariṣvajeyuryaṃ vāpi pretāḥ pravrajitāstathā
111.52
āghnāyate yaśca muhuḥ śvāpadairvikṛtānanaiḥ
pivenmadhu ca tailaṃ vā yo vā paṅke'vasīdati
111.53
paṅkapraliptagātro vā nṛtyedvāpi hasettathā
nirambaraśca yo raktā śirasā dhārayet sajam
111.54
yasya vaṃśonalo vāpi tālo vorasi jāyate
yaṃ matsyādigraset yo vā naure'gnau vā vilīyate
111.55
ucādadhaḥ patedyastu śvāpadairvā nihanyate
hriyate srotasā yo vā yo vā mohamavāpnuyāt
111.56
parājīyeta badhyeta kākādyairvābhibhūyate
patanaṃ tārakādīnā praṇāśa dīpacakṣuṣoḥ
111.57
yaḥ paśyeddevatānāṃ vā prakampamavanestathā
yasya cchardivirekī vā daśanāḥ prapatanti vā
111.58
śālmalīṃ kiṃśukaṃ yūpa valmīka pāribhadrakam
puṣpāḍhya kovidāra vā citāṃ vā yo'dhirohati
111.56-2
karpāsatailapiṇyāka lohāni lavaṇa tilān
labhetāśnāti vā pakva māṃsaṃ yaśca pivetsurām
111.60
yaḥ svapneṣu naraḥ paśyet raktakṛṣṇāmbarāvṛtāna
kṛṣṇāṃśca vikṛtānadgāndaṇḍapāśadharānapi
111.61
kurvato bhartsana trāsa dakṣiṇāśāṃ samāśritān
sa svastho labhate rogaṃ vyādhito mṛtyumṛcchati
111.62
yathāsvaṃ prakṛti svapno vismṛto vihitastathā
cintākkṛto divā dṛṣṭo bhavantyaphaladāstu te
111.63
jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ śoṣiṇā kapibhistathā
unmāde rākṣasaiḥ pretai rapasmāre pravarttanam
111.64
mehātisāriṇā toyapānaṃ snehasya kuṣṭhinām
gulmeṣu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrdhni śiroruji
111.65
pipāsā śvāsayorṛkṣyaṃ śaṣku lyāścaiva bhakṣaṇam
haridrābhakṣaṇaṃ vāpi yaṅgavetyākhyarogiṇaḥ
raktapittī pibedyastu śoṇitaṃ sa vinaśyati
111.66
kravyādākramaṇaṃ śmaśānagamanaṃ pātastathoccādadhoraktāsragvasanaṃ vivāhakalahau cauryaṃ vireko vamiḥ
bandha lauhakapardalābhanaṭanaṃ paṅkāmbhasormajjanaṃ
dantāṅghrigrahapādacarmapatanaṃ svapne gadādipradam
111.67
svapnāneva vidhān dṛṣṭvā prātarutthāya yatnavān
dadyānmāṣāṃstilāṃllohaṃ viprebhyaḥ kāñcanaṃ tathā
111.68
japeccāpi śubhānmantrān gāyatrīndipadīṃ tathā
dṛṣṭvā tu prathame yāme svapnāndhyāyetpunaḥ śubham
111.69
japeccānyatamaṃ vedaṃ brahmacārī samāhitaḥ
nacā''cakṣīta kasmaicid dṛṣṭvā svapnamaśobhanam
111.70
devatāyatane caiva vasedrātritrayaṃ tathā
viprāṃśca pūjayennityaṃ duḥsvapnātparimucyate
111.71
ata ūrddhaṃ pravakṣyāmi praśastasvapnadarśanam
devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān
111.72
samiddhamagniṃ sādhūṃśca nirmalāni jalāni ca
paśyetkalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca
111.73
yuddhe cātmajaya dṛṣṭvā naraḥ sukhamavāpnuyāt
turago'haściko bhṛṅgo makṣikāśca jalaukasaḥ
svapne daśanti ya tasya dhanārogye vinirdiśet
111.74
māsaṃ madya srajaḥ kheta vāsāṃsi ca phalāni
labheta kalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca
111.75
vīṇāyādarśasuśvetavasanātapavāraṇam
gurvaṅgaṇādibhogo yaḥ so'rthado gadanāśanaḥ
111.76
viṣasyāpakvamāṃsasya gavādīnā viśeṣataḥ
bhakṣaṇaṃ vir̤ilepañca rodanaṃ maraṇaṃ nijam
dṛṣṭvā jāgaraṇa kuryyādarthalābhāya rogahṛt
111.77
nadīnadasamudrāṃśca kṣubhitān kaluṣodakān
taret kalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca
111.78
vṛṣāśvagajasaudhāyrya nau śailārdravanaspatīn
āroheddravyalābhāya vyādherapagamāya ca
111.76-2
ityādikān śubhān svapnān dṛṣṭvā phalasamṛddhaye
stutvā devān dvijātibhyo dadyāt svarṇaṃ ca bhojanam
111.80
bhūyo dṛṣṭaśrutadhyātā'nubhūteṣṭaikagocarāḥ
svapno nirarthakājīrṇocchiṣṭabhāvādisaṃbhavaḥ
111.81
atha kālajñānam
akasmācchīlavikṛtira kasmādapuruttamam
akasmādindriyotpattiḥ sannipātāgralakṣaṇam
111.82
śarīraśīlayoryasya prakṛtervikṛtirbhavet
tadariṣṭaṃ samāsena vyāsataḥca nibodha me
111.83
vyañjanāni suto vidyā buddhirmedo dhanaṃ yaśaḥ
khalpe vayasi yasyaitat na sa jīvecciraṃnaraḥ
111.84
bhaktiḥ śīlaṃ smṛtistyāgo medhābalamanuttamam
bhajanti vā nivarttante ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ
111.85
śṛṇoti vividhān śabdān yo divyānāsato bahūn
samudrapurameghānāmasampattau ca niṣṭhurān
111.86
tān svarānnāvagṛhṇīte gṛhṇīte cānyaśabdavat
grāmyāraṇyasvanāṃścāpi viparītān śṛṇoti ca
111.87
dviṣacchabdeṣu ramate suhṛcchabdeṣu kupyati
yaścākasmānna śṛṇute sa gatāyuriti smṛtaḥ
111.88
yastṛṣṇāsamaye śītaṃ muṣṇaṃ jānāti śītake
sañjātaśītapiṭako yaśca dāhe na pīḍyate
dāhārtto yaśca romāñcī pañcatvaṃ tasya niścitam
111.86-2
uṣṇāgātro'timātrañca yaśca śītena vepate
prahāraṃ nābhijānati sa yāyādyamamandiram
111.60-2
pāṃśunevāvakīrṇāni yastu gātrāṇi manyate
nānāvarṇāśca rājyo vā yasya gātre bhavanti hi
111.61-2
snānānuliptaṃ ya vāpi sevante nīlamākṣikāḥ
sugandhivati cākasmāntaṃ bruvanti gatāyuṣam
111.62-2
sugandhaṃ vetti durgandhaṃ durgandhaṃ surabhiṃ tayā
viparīte na gṛhṇāti bhāvānyaścopasevitān
111.63-2
kramopayuktāśca rasā yasya doṣābhivṛddhaye
yasya doṣāgnisāmyañca kuryyarmithyopayojitāḥ
yo vā rasānna saṃvetti taṃ vadanti gatāyuṣam
111.64-2
śṛṇotyā pīḍite karṇe na yo dhukadhukadhvanim
yo-vā gandhaṃ na gṛhṇāti śāntadīpasya mānavaḥ
111.65-2
divājyotīṃṣi yaścāpi jvalitānīva paśyati
candraṃ sūryyamivocaṣṭe sūryyaṃ vā candravarcasam
111.96
ameghoplave cāpi śakracāpattaḍidguṇān
taḍidvanto sitān vāpi nirmale gagane ghanāt
111.97
vimānayānaprāsādairyaśca saṅkulamambaram
yaścānilaṃ mūrttimanta mantarikṣe ca paśyati
111.68-2
uṣṇaśītādikān bhāvān kālāvasthādiśastathā
viparīte na gṛhṇāti bhāvānanyāṃśca yo naraḥ
111.96-2
dhūmanīhāravāsobhirāvṛtāmiva medinīm
pradīptamiva cākāśa yo vāmṛptamivāmbhasi
bhūmimaṣṭādaśākārāṃ rekhābhiryaśca paśyati
111.100
arundhatīṃ dhruvañcaiva viṣṇorapi padatrayam
na paśyet sa gatāyuḥ syāccaturthañcātmamaṇḍalam
111.101
rasannārundhatī jñeyā ghrāṇāgraṃ ca dhruvaṃ viduḥ
bhruvormadhyaṃ padaṃ viṣṇostārakāmātmamaṇḍalam
111.102
jyotsnādarśoṣṇatoyeṣu chāyāṃ yaśca na paśyati
paśyatyekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vānyasatvajām
111.103
śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ yaccarakṣasām
piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtāmapi
111.104
hrīśriyo naśyato yasya buddhirmedhā smṛtistathā
akasmāt yaṃ bhajante ca sa parāsurasaṃśayam
111.105
yasyādharoṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaścorddhantayottaraḥ
ubhau vā jāmbavābhāsau durlabha tasya jīvitam
111.106
āraktā daśanā yasya śyāvā vātha patanti ca
khañjanapratimā vāpi ta gatāyuṣamādiśet
111.107
akasmāddadanaṃ yasya kuṅkumābha prajāyate
aṅgakampo gatibhraṃśo yadi vā sa na jīvati
111.108
pīḍyate kuṇḍalī yasya nābhisthāhārabandhanā
dahyate yasya cāhāraḥ sa varṣeṇa mṛtiṃ vrajet
111.106-2
akasmādyaḥ kṛśaḥ sthūlo bhavet sthūlo'thavā kṛśaḥ
prakṛti vā tyajecchīghramaṣṭamāsān sa jīvati
111.110
kṛṣṇāstvacāvaliptā ca jihvāśūnā ca yasya vai
karkaśā vā bhavedyasya so'cirādvijahātyasūna
111.111
kuṭilā sphuṭitā vāpi prasuptā yasya nāsikā
bhagnā visphuritā vāpi sa parāsurasaṃśayam
111.112
keśāḥ sīmantino yasya saṃkṣipte vinate bhruvau
lunanti cākṣipakṣmāṇi sa parāsurasaṃśayam
111.113
na dhārayati yaḥ śīrṣannāharatyannamāsyagam
nakhāṅgulitrayaṃ cāpi dantāḥ śuṣyanti yasya ca
ekāgradṛṣṭirmūḍhātmā sa parāsurasaṃśayam
111.114
balavān durbalo vāpi sammohaṃ yo'dhigacchati
utthāpyamāno bahuśaḥ sa parāsurasaṃśayam
111.115
uttānaḥ sarvvadā śete pādau vikurute ca yaḥ
viprasāraṇaśīlo vā sa parāsusaṃśayam
111.116
śītapādakarocchvāsaśchinnocchvāsaśca yo bhavet
kākocchvāsaśca yo marttyaḥ sa parāsurasaṃśayam
111.117
nidrā na chidyate yasya yo vā jāgartti sarvvadā
suhṛdvā vaktukāmaśca pratyākhyeyaḥ sa jānatā
111.118
khebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ pravarttate
puruṣasyā viṣārttasya sa parāsurasaṃśayam
111.118-2
ananyopadravakṛtaḥ śothaḥ pādasamudbhavaḥ
puruṣaṃ hanti nārīntu guhyajo mukhajo dvayam
111.120
atīsāro jvaro hikkā charddiḥ śūlāṅgabhedanam
kāsinaḥ śvāsino vāpi yasya taṃ parivarjayet
111.121
svedodāhaśca balavān hikkā śvāsastathaiva ca
balavantamapi prāṇairviyuñjīta na saṃśayaḥ
111.122
śyāvā jihvā bhavedyasya sarvvañcākṣi nimajjati
mukhaṃ ca jāyate pūti yasya taṃ parivarjayet
111.123
vaktramāpūryyate'sṛgbhyaḥ khidyate caraṇau tathā
cakṣuścākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ
111.124
atimātraṃ laghūni syurgātrāṇi gurukāṇi ca
yasyākasmāt sa vijñeyo gantā vai yamaśāsanam
111.125
paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāśca ye narāḥ
pūtigandhāśca ye cāti gantāraste yamālayam
111.126
jvarātisāraśothāḥ syuryasyānyo'nyāvasāditaḥ
prakṣīṇabalamāṃsasya sa na śakyaścikitsitum
111.127
yūkālalāṭamāyānti baliṃ nāśnanti vāyasāḥ
yeṣāṃ cāpi ratirnāsti gatāste yamamandiram
111.128
kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyairmiṣṭairhitaistathā
annapānai rna śāmyete tasya mṛtyurupasthitaḥ
111.126-2
pravāhikāśiraḥ śūlaṃ koṣṭha śūlañca dāruṇam
pipāsā balahāniśca tasya mṛtyurupasthitaḥ
111.130
nivarttate mahāvyādhiḥ sahasā yasya dehinaḥ
utpadyate ca vā yasya sahasā sa vinaśyanti
111.131
na cāhārabalaṃ yasya dṛśyate sa vinaśyati
nāsābhaṅgo bhavedyasya saptarātraṃ sa jīvati
111.132
cikitsyamānaḥ samyak ca vikāro yo'bhivarddhate
prakṣīṇabalamāṃsasya lakṣaṇantaddhatāyuṣaḥ
111.133
yasyāṇḍe nirgate meḍhramuktikāmathavānyathā
acirāt snānasnānaṃ mālyaṃ mūrdhni cirādapi
111.134
bhāmaṇḍalaṃ na paśyedyo mārjite nayane naraḥ
vikṛtaṃ vātha sampaśyet sa gatāyuriti dhruvam
111.135
dhruvau keśāḥ sasīmantāḥ sāvatrtā api mṛtyave |'
kapoto vāyaso gṛdhraḥ kākolo yasya mūrddhani
kravyādo vāpi līyeta ṣaṇmāsāyuḥ sa ucyate
111.136
vyāpyate pāṃśuvarṣeṇa kākapacaiśca tāḍyate
svapne'pi yo narastasya mṛtirmāsacatuṣṭayāt
111.137
yasyābhiṣiktamātrasya hṛdi nīraṃ praśuṣyati
pibato'pi jalaṃ śoṣaḥ strīdṛgdehi sa jīvati
111.138
sthāpayitvā karaṃ bhūmau nirundhyānmadhyamāṅgulim
prahareṇa bhavenmṛtyu ryadyuttiṣṭhedanāmikā
111.136-2
madhyāhne vimale'mbare dinamaṇervimbaṃ jale nirmale
paśyetyātnagate yadā gadayutaḥ pūrṇantadā syācchubham
hīna dakṣiṇapaścimottarapurobhāgeṣu māsaiḥ kramāt
ṣaṭtrihvekamitābhirdinaiśca daśabhiśchidraṃ sadhūma dināt
111.140
hastayoḥ pādayoścāpi kaniṣṭhāyāśca sandhayaḥ
catvāro yasya bhidyante tulyaṃ māsātsa mṛtyubhāk
111.141
kapolamāṃsavicchedo mṛtyuḥ syātpañcarātrataḥ
cakṣurnāsikayormadhye spandābhāvena pañcame
111.142
mṛtyuḥ syādatha gātrāṇāṃ stabdhatvādekavāsare
lalāṭasya trirekhāṇā nāśānmṛtyurahastraye
111.143
saptāhānmṛtyuraṅgasya śītatārddhasya coṣṇatā
akasmādṛṣaṇaṃ chinnaṃ paścānmṛtyupradaṃ bhavet
111.144
grīvāyāḥ skandhayornāḍyorvicchedādapi pañcataḥ
akasmāt kṛṣṇarekhā syājjihvāyā yadi madhyataḥ
dṛḍho vā dantasandaṃśastadā mṛtyustrirātrataḥ
111.145
rātrāvinduvadhaṃ paśyedvivā nakṣatramaṇḍalam
abhrameghe vidyutaṃ paśyan sphurantīṃ dakṣiṇāśritām
jale cendradhanurjīved dvitrimāsān sa mānavaḥ
111.146
divācchāyāṃ na yaḥ paśye dulkāyāḥ patanaṃ tathā
hasakākamayūrāṇāṃ paśyedekatra melanam
111.147
candradvandvaṃ dvisūryyaṃ vā svaśirojvalanaṃ tathā
gandharvanagaraṃ vāpi vṛkṣāgre śikhare girau
111.148
paśyettatra piśācānāṃ rupamanyacca bhīṣaṇam
prakampito bhṛśaṃ caiva mūrcchito vā bhavenmuhuḥ
111.149
charddinmūtraṃ purīṣaṃ vā suvarṇarajataprabham
pratyakṣaṃ yadi vā svapne daśamāsān sa jīvati
111.150
kaṇṭhoṣṭhatālurasanā dantaṃ yasya pṛthak pṛthak
śuṣyatyabhīkṣṇaṃ ṣaṇmāsāttasya mṛtyuṃ vinirdiśet
111.151
saptarṣicandranakṣatradiśāṃ rātrāvadarśanāt
kalaṅkarahitaṃ candraṃ sūryyaṃ rasmivivarjitam
111.152
agniṃ tejovihīnañca somañcāpyaparaśmikam
rātrau sūryyaṃ divā candraṃ svanetre jvalanaṃ tathā
111.153
nābhau hikkāṃ gude rājīṃ varṇamvadyopamaṃ mukhe
gaṇḍe'tiraktapiḍakāṃ gātre varṇavicitratām
111.154
hṛdaye sphuraṇa cāśu prakampamatha tāluni
candracchidraṃ ravicchidraṃ paśyeddhūbhau tathāmbare
ātmanaiva hi yaḥ paśyettasyenmṛtyuṃ tripakṣataḥ
111.155
mūtraśukrapurīṣāṇi tulyakālaṃ patanti cet
varṣāṃnmṛtyurbhavettasya bheṣajādikriyā vṛthā
111.156
karṇayoryadi no śabdastarjanībhyāṃ niruddhyoḥ
jāyate prāptakālasya lakṣaṇaṃ tatsamādiśet
111.157
sarvāṅgaśītalatvañca daśāhānmaraṇaṃ vadet
111.158
karddame pāṃśudeśe vā purataḥ pṛṣṭhato'pi vā
khañjapādodaye nūnaṃ mṛtyurmāsacatuṣṭayāt
111.156-2
śrutibādhiryyato mṛtyuścaturmāsāntare bhavet
svasthendriyasya patato mṛtyu rmāsatrayādbhavet
111.160
bhrūmadhye jyotiṣo dṛṣṭau dvimāsādyamadarśanam
ekamāsāttathā mṛtyu rgharṣaṇe golakacyayāt
111.161
jihvāyā apavṛttau ca daśāhānmṛtyu saṅgamaḥ
dakṣiṇāśāṃ gatāṃ chāyāmātmano yadi paśyati
adyaiva mṛtyurasmākamiti paśyedanityatām
111.162
svasthasya sthūlajihvā cenniḥsparśā rasavarjitā
yāvatyañcadinaṃ mṛtyuḥ pañcāśaddivase'tha vā
111.163
amlāditvañca rasato nīlāditvañca varṇataḥ
vikāre śukramūtrāṇāṃ ṣaṇmāsādyamadarśanam
111.164
yugatpripañcadhāraṃ vā vacargāvarttisugandhi vā
mūtraṃ yasya bhavettasya mṛtyuḥ ṣaṇmāsamadhyataḥ
111.165
sthiratve'pi svadehasya tacchāyā cañcalā yadi
caturmāsāt bhavenmṛtyu rityāgamavido viduḥ
111.166
jvaro yasya tu pūrvāhṇe śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ
balamāṃsavihīnasya durlabhantasya jīvitam
111.167
jvaro yasyā'parāhṇe tu śleṣmakāsaśca dāruṇaḥ
prakṣīṇabalamāṃsasya durlabhantasya jīvitam
111.168
pretaiḥ saha pibenmadyaṃ svapne yaḥ kṛṣyate śunā
sa ghoraṃ jvaramāsādya sadyaḥ prāṇairvimucyate
111.166-2
sahasā jvarasantāpa stṛṣṇāmūrcchā balakṣayaḥ
viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ susūrṣurupajāyate
111.170
gosarge vadanāt yasya khedaḥ pracravate bhṛśam
lepajvaropasṛṣṭasya durlabhaṃ tasya jīvitam
111.171
devadvijasuhṛdvaidyagurūn yo dveṣṭi yasya vā
majjantyapsu śakṛcchreṣmaretāṃsi sa na jīvati
111.172
ityādilakṣaṇairjñātvā maraṇaṃ samupasthitam
lokadvayasukhaprāptyai dharmameva samācaret
111.173
saumyākāraindriyaḥ śroto draṣṭā vaktā ca vindati
samyak sparśaṃ rasaṃ gandhaṃ rogī rogādvimucyate
111.174
svalpo jvaro bhavedyasya jihvā bhavati komalā
uṣṇau pādau tathā pāṇī sa rogī sukhamāpnuyāt
111.175
jvaraḥ svedavihīnaḥ syāt kaṇṭhaḥ kaphavivarjitaḥ
nāsāmārgagatiḥ prāṇo yasya rogī sa jīvati
111.176
bhavennidrāsukhaṃ yasya smṛtibhraṃśo na jāyate
nākāravarṇahāniḥ syāt sa rogī jīvati dhruvam
111.177
yasyādaro bhavedvaidye prītirbhaiṣajyakarmaṇi
pathye ruciḥ spṛhā dharme sa rogī jīvati dhruvam
111.178
ityādilakṣaṇairvaidyaḥ sādhyaṃ vijñāya rogiṇam
āyurvedoktamārgeṇa cikitsā samyagācaret
111.179
iti kālajñānam
atha netraparīkṣāmaha
raudre rūkṣe ca dhūmrābhe nayane stabdhacañcale
tathābhyantarakṛṣṇābhe bhavato vātarogiṇaḥ
111.180
pittaroge tu pītābhe nīle vā raktavarṇake
santapte bhavato dīpaṃ sahete nāvalokitum
111.181
jyotirhīne ca śuklābhe jalapūrṇe sagaurave
mandāvalokane netre bhavataḥ kaphakoṣataḥ
111.182
tandrāmohākule śyāme nirbhugne rūkṣraraudrake
raktavarṇe ca bhavato netre doṣatrayodaye
111.183
doṣatraye bhaveccihna' netrayostu tridoṣajam
doṣadvayaprakope tu bhaveddoṣadvayodbhavam
111.184
ekadṛṣṭī yadā netre svādhīne na ca rogiṇaḥ
unmīlite ca bhavataḥ kṣaṇādeva nimīlite
111.185
satatonmīlite netre yadvā nityaṃ nimīlite
viluptakṛṣṇatāre ca bhramadbhrūsrotratārake
111.186
bahuvarṇe ca bhavato vikṛtānakaceṣṭite
netre mṛtyu kathayato rogiṇo nātra saṃśayaḥ
111.187
saumyadṛṣṭī prasannābhe prakṛtisthe manorame
netre kathayataḥ śīghraṃ rogaśāntiñca rogiṇaḥ
111.188
iti netraparīkṣā
vātakope mukhaṃ rūkṣaṃ stabdhaṃ vaktraṃ gataprabham
pittakope bhavedraktaṃ pītaṃ vā paritastvakam
111.186-2
kaphakope guru snigdhaṃ bhavecchūnamivānanam
triliṅgañca tridoṣe syāt dviliṅgañca dvidvoṣake
111.160-2
iti mukhaparīkṣā
vātakope prasupteva sphuṭitā madhurā bhavet
stabdhāvarṇeva haritā jihvā lālā pramuñcati
111.161-2
pittakope tu raktābhā tiktā dagdheva jāyate
jihvā dāhānvitā viddhā kaṇṭakairiva sarvataḥ
111.162-2
kaphodaye bhavejjihvā sthūlā gurvī vilepanī
susthūlakaṇṭakopetā kṣārā bahukaphāvahā
111.163-2
doṣadvaye dvidoṣoktalakṣaṇā rasanā bhavet
sarvvacihnā tridoṣe syādvikṛtānekaka lakṣaṇā
111.164-2
iti jihvāparīkṣā
atha mūtraparīkṣā
rātreścaturthayāmasya ghaṭikānāṃ catuṣṭaye
utthāpya rogiṇaṃ vaidyo mūtrotsargantu kārayet
111.165-2
ādyantadhārāṃ santyajya madhyamāṃ kācabhājane
kārayetkāṃsyapātre vā kuryyātpātraṃ paṭāvṛtam
111.166-3
tataḥ sūryyodaye jāte prakāśe sati bhājane
sthitaṃ mūtraṃ samālokya kuryyāttasya parīkṣaṇam
111.167-2
vāte toyasamaṃ mūtraṃ rūkṣaṃ bahutaraṃ bhavet
raktavarṇaṃ bhavetpitte pītaṃ vā svalpameva ca
111.168-2
kaphe śveta ghana mūtraṃ snigdhaṃ sañjāyate tathā
dvidoṣe dvandvacihnaṃ syāt sarvaliṅgaṃ tridoṣaje
111.166-4
sulakṣitaṃ gṛhītaṃ yanmūtraṃ gharme nidhāya tat
tailavinduṃ kṣipettatra niścale vaidyasattamaḥ
111.200
jāyante budbudā yatra vikāraḥ so'sti pittalaḥ
rūkṣañca śyāmalacchāyaṃ vāte mūtraṃ prajāyate
First 200 of 227 passages. Read on
Linked texts (7)
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Mṛtyuvañcanopadeśa — Vāgīśvarakīrti, Sanskrit
- Adbhutasāgara — Ballālasena & Lakṣmaṇasena, Sanskrit
- Rasamañjarī — Śālinātha, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Svapnaprakāśikā (Dattarāma) — Dattarāma, Sanskrit
- Hastyāyurveda — Pālakāpya, Sanskrit