Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 111

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 111

Language
Sanskrit

111.1

athāriṣṭādhikāramāha
phalāgnijalabṛṣṭīnāṃ puṣpadhūmāmbudā yathā
khyāpayanti bhaviṣyatvaṃ tathāriṣṭāni pañcatām

111.2

tāni saukṣmyātpramādādvā tathaivāśu vyatikramāt
ajñānācca na gṛhyante mumūrṣorna tvasambhavāt

111.3

na tvariṣṭasya jātasya nāśo'sti maraṇādṛte
maraṇañcāpi tannāsti yatrāriṣṭaṃ puraḥsaram

111.4

dhruva tvariṣṭe maraṇaṃ brāhma ṇaistatkilāmalaiḥ
rasāyanaparairjāpyaṃ tatparairvā nivāryyate

111.5

asiddhiṃ prāpnuyālloke pratikurvvan gatāyuṣaḥ
tasmādyatne nāriṣṭāni lakṣayet kuśalo bhiṣak

111.6

vaidyāriṣṭāni siddhayarthaṃ bhaviṣyaṃ maraṇaṃ sphuṭam
kathayantyāturagataṃ śubhañcāśubhameva ca

111.7

nakṣatrodbhavapīḍā ca yathākālaṃ vipacyate
ariṣṭapākantu tathā bruvate bahvavo janāḥ

111.8

atha dūtalakṣaṇamāha
dūtasya gacchato vaidya mānetuṃ rogiṇaḥ kṛte
pradīptaṃ śobhanaṃ proktaṃ saumyaṃ na śakunaṃ śubham

111.9

uttamasyāpi nīco'pi nīcasyāpyuttamo janaḥ
naro vikṛtaveṣaśca na dūtaḥ śubhasūcakaḥ

111.10

pāṣaṇḍāśramavarṇānāṃ savarṇaḥ karmasiddhaye
ta eva viparītāḥ syurdūtāḥ karmavipattaye

111.11

napuṃsakaḥ klīvabahvo'nekakāryyābhisūcakāḥ
pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍuretaravāsasaḥ

111.12

ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhatavāsasaḥ
rūkṣaniṣṭhuravaktārastvamaṅgalyābhidhāyinaḥ

111.13

nyūnādhikāṅgā udvignā vikalā raudrarūpiṇaḥ
chindantastṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāstanam

111.14

vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāspṛśaḥ
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ

111.15

kapālopalabhasmāsthi tuṣāṅgārakarāśca ye
vilikhanto mahīṃ kecinmuñcato loṣṭrabhedinaḥ

111.16

tailakardamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ
phala pakkamasāraṃ vā gṛhītvānyacca tadvidham

111.17

nakhairnakhāntaraṃ vāpi kareṇa caraṇau tathā
kāṣṭhopānaccarmahastā vikṛtā vyādhipīḍitāḥ

111.18

vāmācārā rudanto vā khāsino vikṛtekṣaṇāḥ
yāmayāṃ diśi prāñjalayo viṣamaikapadisthatāḥ

111.16-2

dainyamāṅgalyacihnāni dadhataścāparāṇyapi
dakṣiṇābhimukhaṃ deśe maline krūrakarmaṇi

111.20

jvālayanta paṭhantaṃ vā curakarmaṇi codyatam
bhūmau śayānaṃ nagnaṃ vā vegotsargeṣu vā śucim

111.21

prakīrṇakeśamabhyaktaṃ svinna klāntamathāpi vā
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ

111.22

pitrye cāhutikārye vā tathā cotpātadarśane
madhyāhne cārddharātre ca sandhyayoḥ kṛttikāsu ca

111.23

ārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu bharaṇīṣu ca
caturthyāñca navamyāñca ṣaṣṭhyā sandhidineṣu ca
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ

111.24

khinnārbhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ
garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyamupāgatāḥ

111.25

te vātakapharogeṣu karmasiddhikarā matāḥ
raktapittātisāreṣu prameheṣu viśeṣataḥ
pūjitā galaroge ca vaidyaṃ dūtā upāgatāḥ

111.26

śuklavāso gauraśuci śyāmā vā priyadarśanāḥ
svasyāṃ jātau svagotre vā dūtāḥ kāryyakarāḥ smṛtāḥ

111.27

avyaṅgāḥ paṭavo dūtāḥ śubhralepāmbarasrajaḥ
vṛṣavājisamārūḍhāścāruceṣṭāḥ sujātayaḥ

111.28

bhiṣajaḥ samaye prāptāḥ sajīvadiśamāśritāḥ
ūnasaṃkhyāḥ praśastāḥ syur rogiṇaḥ sukhahetavaḥ

111.29

yasyā prāṇānilo vāti sā nāḍī jīvasaṃyutā
digvibhāgo'pi tasyāyuḥ sajīvaḥ sa nigadyate

111.30

svastha prāṅmukhamāsīnaṃ same deśe śucau śucim
upasarpanti ye vaidyaṃ te ca kāryyakarāḥ smṛtāḥ

111.31

atha śakunalakṣaṇamāha
vaidyasya gacchataḥ karttuṃ cikitsāṃ rogiṇo bhavet
siddhida śakuna saumya dīpta naiva praśasyate

111.32

māsodakumbhātapatravipravāraṇagovṛṣāḥ
śuklavarṇāśca pūjyante prasthāne darśana gatāḥ

111.33

strīputriṇī savatsā gaurvarddhamānāḥ svalaṅkṛtāḥ
kanyā matsyāḥ phala cāmaṃ svastiko modakā dadhi

111.34

hiraṇyākṣatadūrvāśca ratnāni sumano nṛpaḥ
apraśānto'nalo vājī cāṣo haṃsaḥ śikhī tathā

111.35

bhavanti darśanādeva bhiṣajaḥ kāryyasiddhidā
brahmadundubhinirghoṣaḥ śaṅkhaveṇurathasvanāḥ

111.36

siṃhagovṛṣanādo'śvahraṃṣitaṃ gajavṛṃhitam
śastaṃ haṃsarutaṃ nṛṇāṃ vācaśca hṛdayapriyāḥ

111.37

patrapuṣpaphalopetāḥ sakṣīrā nīrujo drumāḥ
āśritā vā nabho veśma dhvajatoraṇavedikāḥ

111.38

dikṣu śāntāsu vaktāro madhuraṃ pṛṣṭhato'nugāḥ
vāmā vā dakṣiṇā vāpi śakunāḥ karmasiddhaye

111.36-2

dakṣiṇādvāmagamanaṃ praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ
bhāsakauśikayoścaiva nobhayaṃ śaśasarpayoḥ

111.40

darśanaṃ vā rutaṃ vāpi na godhāllakalāsayoḥ
granthyarbudādiṣu sadā chedaśabdaḥ praśasyate

111.41

vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdastathaiva ca
raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaśca pūjitaḥ

111.42

daurmanasyañca vaidyasya yātrāyāṃ naiva pūjitam
vaidyāsanāvasādovā āturo vāpyadhomukhaḥ

111.43

vaidyasambhāṣaṇāṅgāni kudyamāstaraṇāni ca
pramṛjyādvā dhunoyādvā karau pṛṣṭhaṃ śirastathā

111.44

hastaṃ cālakṣya vaidyasya nyasecchirasi corasi
na sa siddhyati vaidyo vā gṛhe yasya na pūjyate

111.45

vaidya yaśconmukhaṃ pṛcchetpāṇiṃ vā svāṅgamāturaḥ
bhūyaḥ saṃpūjyate yasya gṛhe vaidyaḥ sa siddhyati

111.46

śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣvaśubhaṃ hyaśubheṣu ca
āturasya dhruvaṃ tasmād dūtādīṃllakṣayedbhiṣak

111.47

atha du khapnānāha
svapnādhyāyaṃ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca
paśyanti suhṛdo yāṃstu svapnān svayamathāpi vā

111.48

snehābhyaktaśarīrastu karabhavyālagardabhaiḥ
mārjārakapiśārdūla śṛgālainārakeṇa ca

111.46-2

tarakṣvīhāmṛgābhyāñca bhallūkena śunāpi vā
varāhaimahiṣairvāpi yo yāyāddakṣiṇāmukhaḥ

111.50

kṛṣṇā raktāmbaradharā hasantī raktamūrddhajā
yaṃ cākarṣati baḍḍā strī nṛtyantī dakṣiṇāmukham

111.51

antyāvasāyibhiryo vā kṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥ
pariṣvajeyuryaṃ vāpi pretāḥ pravrajitāstathā

111.52

āghnāyate yaśca muhuḥ śvāpadairvikṛtānanaiḥ
pivenmadhu ca tailaṃ vā yo vā paṅke'vasīdati

111.53

paṅkapraliptagātro vā nṛtyedvāpi hasettathā
nirambaraśca yo raktā śirasā dhārayet sajam

111.54

yasya vaṃśonalo vāpi tālo vorasi jāyate
yaṃ matsyādigraset yo vā naure'gnau vā vilīyate

111.55

ucādadhaḥ patedyastu śvāpadairvā nihanyate
hriyate srotasā yo vā yo vā mohamavāpnuyāt

111.56

parājīyeta badhyeta kākādyairvābhibhūyate
patanaṃ tārakādīnā praṇāśa dīpacakṣuṣoḥ

111.57

yaḥ paśyeddevatānāṃ vā prakampamavanestathā
yasya cchardivirekī vā daśanāḥ prapatanti vā

111.58

śālmalīṃ kiṃśukaṃ yūpa valmīka pāribhadrakam
puṣpāḍhya kovidāra vā citāṃ vā yo'dhirohati

111.56-2

karpāsatailapiṇyāka lohāni lavaṇa tilān
labhetāśnāti vā pakva māṃsaṃ yaśca pivetsurām

111.60

yaḥ svapneṣu naraḥ paśyet raktakṛṣṇāmbarāvṛtāna
kṛṣṇāṃśca vikṛtānadgāndaṇḍapāśadharānapi

111.61

kurvato bhartsana trāsa dakṣiṇāśāṃ samāśritān
sa svastho labhate rogaṃ vyādhito mṛtyumṛcchati

111.62

yathāsvaṃ prakṛti svapno vismṛto vihitastathā
cintākkṛto divā dṛṣṭo bhavantyaphaladāstu te

111.63

jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ śoṣiṇā kapibhistathā
unmāde rākṣasaiḥ pretai rapasmāre pravarttanam

111.64

mehātisāriṇā toyapānaṃ snehasya kuṣṭhinām
gulmeṣu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrdhni śiroruji

111.65

pipāsā śvāsayorṛkṣyaṃ śaṣku lyāścaiva bhakṣaṇam
haridrābhakṣaṇaṃ vāpi yaṅgavetyākhyarogiṇaḥ
raktapittī pibedyastu śoṇitaṃ sa vinaśyati

111.66

kravyādākramaṇaṃ śmaśānagamanaṃ pātastathoccādadhoraktāsragvasanaṃ vivāhakalahau cauryaṃ vireko vamiḥ
bandha lauhakapardalābhanaṭanaṃ paṅkāmbhasormajjanaṃ
dantāṅghrigrahapādacarmapatanaṃ svapne gadādipradam

111.67

svapnāneva vidhān dṛṣṭvā prātarutthāya yatnavān
dadyānmāṣāṃstilāṃllohaṃ viprebhyaḥ kāñcanaṃ tathā

111.68

japeccāpi śubhānmantrān gāyatrīndipadīṃ tathā
dṛṣṭvā tu prathame yāme svapnāndhyāyetpunaḥ śubham

111.69

japeccānyatamaṃ vedaṃ brahmacārī samāhitaḥ
nacā''cakṣīta kasmaicid dṛṣṭvā svapnamaśobhanam

111.70

devatāyatane caiva vasedrātritrayaṃ tathā
viprāṃśca pūjayennityaṃ duḥsvapnātparimucyate

111.71

ata ūrddhaṃ pravakṣyāmi praśastasvapnadarśanam
devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān

111.72

samiddhamagniṃ sādhūṃśca nirmalāni jalāni ca
paśyetkalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca

111.73

yuddhe cātmajaya dṛṣṭvā naraḥ sukhamavāpnuyāt
turago'haściko bhṛṅgo makṣikāśca jalaukasaḥ
svapne daśanti ya tasya dhanārogye vinirdiśet

111.74

māsaṃ madya srajaḥ kheta vāsāṃsi ca phalāni
labheta kalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca

111.75

vīṇāyādarśasuśvetavasanātapavāraṇam
gurvaṅgaṇādibhogo yaḥ so'rthado gadanāśanaḥ

111.76

viṣasyāpakvamāṃsasya gavādīnā viśeṣataḥ
bhakṣaṇaṃ vir̤ilepañca rodanaṃ maraṇaṃ nijam
dṛṣṭvā jāgaraṇa kuryyādarthalābhāya rogahṛt

111.77

nadīnadasamudrāṃśca kṣubhitān kaluṣodakān
taret kalyāṇalābhāya vyādherapagamāya ca

111.78

vṛṣāśvagajasaudhāyrya nau śailārdravanaspatīn
āroheddravyalābhāya vyādherapagamāya ca

111.76-2

ityādikān śubhān svapnān dṛṣṭvā phalasamṛddhaye
stutvā devān dvijātibhyo dadyāt svarṇaṃ ca bhojanam

111.80

bhūyo dṛṣṭaśrutadhyātā'nubhūteṣṭaikagocarāḥ
svapno nirarthakājīrṇocchiṣṭabhāvādisaṃbhavaḥ

111.81

atha kālajñānam
akasmācchīlavikṛtira kasmādapuruttamam
akasmādindriyotpattiḥ sannipātāgralakṣaṇam

111.82

śarīraśīlayoryasya prakṛtervikṛtirbhavet
tadariṣṭaṃ samāsena vyāsataḥca nibodha me

111.83

vyañjanāni suto vidyā buddhirmedo dhanaṃ yaśaḥ
khalpe vayasi yasyaitat na sa jīvecciraṃnaraḥ

111.84

bhaktiḥ śīlaṃ smṛtistyāgo medhābalamanuttamam
bhajanti vā nivarttante ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ

111.85

śṛṇoti vividhān śabdān yo divyānāsato bahūn
samudrapurameghānāmasampattau ca niṣṭhurān

111.86

tān svarānnāvagṛhṇīte gṛhṇīte cānyaśabdavat
grāmyāraṇyasvanāṃścāpi viparītān śṛṇoti ca

111.87

dviṣacchabdeṣu ramate suhṛcchabdeṣu kupyati
yaścākasmānna śṛṇute sa gatāyuriti smṛtaḥ

111.88

yastṛṣṇāsamaye śītaṃ muṣṇaṃ jānāti śītake
sañjātaśītapiṭako yaśca dāhe na pīḍyate
dāhārtto yaśca romāñcī pañcatvaṃ tasya niścitam

111.86-2

uṣṇāgātro'timātrañca yaśca śītena vepate
prahāraṃ nābhijānati sa yāyādyamamandiram

111.60-2

pāṃśunevāvakīrṇāni yastu gātrāṇi manyate
nānāvarṇāśca rājyo vā yasya gātre bhavanti hi

111.61-2

snānānuliptaṃ ya vāpi sevante nīlamākṣikāḥ
sugandhivati cākasmāntaṃ bruvanti gatāyuṣam

111.62-2

sugandhaṃ vetti durgandhaṃ durgandhaṃ surabhiṃ tayā
viparīte na gṛhṇāti bhāvānyaścopasevitān

111.63-2

kramopayuktāśca rasā yasya doṣābhivṛddhaye
yasya doṣāgnisāmyañca kuryyarmithyopayojitāḥ
yo vā rasānna saṃvetti taṃ vadanti gatāyuṣam

111.64-2

śṛṇotyā pīḍite karṇe na yo dhukadhukadhvanim
yo-vā gandhaṃ na gṛhṇāti śāntadīpasya mānavaḥ

111.65-2

divājyotīṃṣi yaścāpi jvalitānīva paśyati
candraṃ sūryyamivocaṣṭe sūryyaṃ vā candravarcasam

111.96

ameghoplave cāpi śakracāpattaḍidguṇān
taḍidvanto sitān vāpi nirmale gagane ghanāt

111.97

vimānayānaprāsādairyaśca saṅkulamambaram
yaścānilaṃ mūrttimanta mantarikṣe ca paśyati

111.68-2

uṣṇaśītādikān bhāvān kālāvasthādiśastathā
viparīte na gṛhṇāti bhāvānanyāṃśca yo naraḥ

111.96-2

dhūmanīhāravāsobhirāvṛtāmiva medinīm
pradīptamiva cākāśa yo vāmṛptamivāmbhasi
bhūmimaṣṭādaśākārāṃ rekhābhiryaśca paśyati

111.100

arundhatīṃ dhruvañcaiva viṣṇorapi padatrayam
na paśyet sa gatāyuḥ syāccaturthañcātmamaṇḍalam

111.101

rasannārundhatī jñeyā ghrāṇāgraṃ ca dhruvaṃ viduḥ
bhruvormadhyaṃ padaṃ viṣṇostārakāmātmamaṇḍalam

111.102

jyotsnādarśoṣṇatoyeṣu chāyāṃ yaśca na paśyati
paśyatyekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vānyasatvajām

111.103

śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ yaccarakṣasām
piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtāmapi

111.104

hrīśriyo naśyato yasya buddhirmedhā smṛtistathā
akasmāt yaṃ bhajante ca sa parāsurasaṃśayam

111.105

yasyādharoṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaścorddhantayottaraḥ
ubhau vā jāmbavābhāsau durlabha tasya jīvitam

111.106

āraktā daśanā yasya śyāvā vātha patanti ca
khañjanapratimā vāpi ta gatāyuṣamādiśet

111.107

akasmāddadanaṃ yasya kuṅkumābha prajāyate
aṅgakampo gatibhraṃśo yadi vā sa na jīvati

111.108

pīḍyate kuṇḍalī yasya nābhisthāhārabandhanā
dahyate yasya cāhāraḥ sa varṣeṇa mṛtiṃ vrajet

111.106-2

akasmādyaḥ kṛśaḥ sthūlo bhavet sthūlo'thavā kṛśaḥ
prakṛti vā tyajecchīghramaṣṭamāsān sa jīvati

111.110

kṛṣṇāstvacāvaliptā ca jihvāśūnā ca yasya vai
karkaśā vā bhavedyasya so'cirādvijahātyasūna

111.111

kuṭilā sphuṭitā vāpi prasuptā yasya nāsikā
bhagnā visphuritā vāpi sa parāsurasaṃśayam

111.112

keśāḥ sīmantino yasya saṃkṣipte vinate bhruvau
lunanti cākṣipakṣmāṇi sa parāsurasaṃśayam

111.113

na dhārayati yaḥ śīrṣannāharatyannamāsyagam
nakhāṅgulitrayaṃ cāpi dantāḥ śuṣyanti yasya ca
ekāgradṛṣṭirmūḍhātmā sa parāsurasaṃśayam

111.114

balavān durbalo vāpi sammohaṃ yo'dhigacchati
utthāpyamāno bahuśaḥ sa parāsurasaṃśayam

111.115

uttānaḥ sarvvadā śete pādau vikurute ca yaḥ
viprasāraṇaśīlo vā sa parāsusaṃśayam

111.116

śītapādakarocchvāsaśchinnocchvāsaśca yo bhavet
kākocchvāsaśca yo marttyaḥ sa parāsurasaṃśayam

111.117

nidrā na chidyate yasya yo vā jāgartti sarvvadā
suhṛdvā vaktukāmaśca pratyākhyeyaḥ sa jānatā

111.118

khebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ pravarttate
puruṣasyā viṣārttasya sa parāsurasaṃśayam

111.118-2

ananyopadravakṛtaḥ śothaḥ pādasamudbhavaḥ
puruṣaṃ hanti nārīntu guhyajo mukhajo dvayam

111.120

atīsāro jvaro hikkā charddiḥ śūlāṅgabhedanam
kāsinaḥ śvāsino vāpi yasya taṃ parivarjayet

111.121

svedodāhaśca balavān hikkā śvāsastathaiva ca
balavantamapi prāṇairviyuñjīta na saṃśayaḥ

111.122

śyāvā jihvā bhavedyasya sarvvañcākṣi nimajjati
mukhaṃ ca jāyate pūti yasya taṃ parivarjayet

111.123

vaktramāpūryyate'sṛgbhyaḥ khidyate caraṇau tathā
cakṣuścākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ

111.124

atimātraṃ laghūni syurgātrāṇi gurukāṇi ca
yasyākasmāt sa vijñeyo gantā vai yamaśāsanam

111.125

paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāśca ye narāḥ
pūtigandhāśca ye cāti gantāraste yamālayam

111.126

jvarātisāraśothāḥ syuryasyānyo'nyāvasāditaḥ
prakṣīṇabalamāṃsasya sa na śakyaścikitsitum

111.127

yūkālalāṭamāyānti baliṃ nāśnanti vāyasāḥ
yeṣāṃ cāpi ratirnāsti gatāste yamamandiram

111.128

kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyairmiṣṭairhitaistathā
annapānai rna śāmyete tasya mṛtyurupasthitaḥ

111.126-2

pravāhikāśiraḥ śūlaṃ koṣṭha śūlañca dāruṇam
pipāsā balahāniśca tasya mṛtyurupasthitaḥ

111.130

nivarttate mahāvyādhiḥ sahasā yasya dehinaḥ
utpadyate ca vā yasya sahasā sa vinaśyanti

111.131

na cāhārabalaṃ yasya dṛśyate sa vinaśyati
nāsābhaṅgo bhavedyasya saptarātraṃ sa jīvati

111.132

cikitsyamānaḥ samyak ca vikāro yo'bhivarddhate
prakṣīṇabalamāṃsasya lakṣaṇantaddhatāyuṣaḥ

111.133

yasyāṇḍe nirgate meḍhramuktikāmathavānyathā
acirāt snānasnānaṃ mālyaṃ mūrdhni cirādapi

111.134

bhāmaṇḍalaṃ na paśyedyo mārjite nayane naraḥ
vikṛtaṃ vātha sampaśyet sa gatāyuriti dhruvam

111.135

dhruvau keśāḥ sasīmantāḥ sāvatrtā api mṛtyave |'
kapoto vāyaso gṛdhraḥ kākolo yasya mūrddhani
kravyādo vāpi līyeta ṣaṇmāsāyuḥ sa ucyate

111.136

vyāpyate pāṃśuvarṣeṇa kākapacaiśca tāḍyate
svapne'pi yo narastasya mṛtirmāsacatuṣṭayāt

111.137

yasyābhiṣiktamātrasya hṛdi nīraṃ praśuṣyati
pibato'pi jalaṃ śoṣaḥ strīdṛgdehi sa jīvati

111.138

sthāpayitvā karaṃ bhūmau nirundhyānmadhyamāṅgulim
prahareṇa bhavenmṛtyu ryadyuttiṣṭhedanāmikā

111.136-2

madhyāhne vimale'mbare dinamaṇervimbaṃ jale nirmale
paśyetyātnagate yadā gadayutaḥ pūrṇantadā syācchubham
hīna dakṣiṇapaścimottarapurobhāgeṣu māsaiḥ kramāt
ṣaṭtrihvekamitābhirdinaiśca daśabhiśchidraṃ sadhūma dināt

111.140

hastayoḥ pādayoścāpi kaniṣṭhāyāśca sandhayaḥ
catvāro yasya bhidyante tulyaṃ māsātsa mṛtyubhāk

111.141

kapolamāṃsavicchedo mṛtyuḥ syātpañcarātrataḥ
cakṣurnāsikayormadhye spandābhāvena pañcame

111.142

mṛtyuḥ syādatha gātrāṇāṃ stabdhatvādekavāsare
lalāṭasya trirekhāṇā nāśānmṛtyurahastraye

111.143

saptāhānmṛtyuraṅgasya śītatārddhasya coṣṇatā
akasmādṛṣaṇaṃ chinnaṃ paścānmṛtyupradaṃ bhavet

111.144

grīvāyāḥ skandhayornāḍyorvicchedādapi pañcataḥ
akasmāt kṛṣṇarekhā syājjihvāyā yadi madhyataḥ
dṛḍho vā dantasandaṃśastadā mṛtyustrirātrataḥ

111.145

rātrāvinduvadhaṃ paśyedvivā nakṣatramaṇḍalam
abhrameghe vidyutaṃ paśyan sphurantīṃ dakṣiṇāśritām
jale cendradhanurjīved dvitrimāsān sa mānavaḥ

111.146

divācchāyāṃ na yaḥ paśye dulkāyāḥ patanaṃ tathā
hasakākamayūrāṇāṃ paśyedekatra melanam

111.147

candradvandvaṃ dvisūryyaṃ vā svaśirojvalanaṃ tathā
gandharvanagaraṃ vāpi vṛkṣāgre śikhare girau

111.148

paśyettatra piśācānāṃ rupamanyacca bhīṣaṇam
prakampito bhṛśaṃ caiva mūrcchito vā bhavenmuhuḥ

111.149

charddinmūtraṃ purīṣaṃ vā suvarṇarajataprabham
pratyakṣaṃ yadi vā svapne daśamāsān sa jīvati

111.150

kaṇṭhoṣṭhatālurasanā dantaṃ yasya pṛthak pṛthak
śuṣyatyabhīkṣṇaṃ ṣaṇmāsāttasya mṛtyuṃ vinirdiśet

111.151

saptarṣicandranakṣatradiśāṃ rātrāvadarśanāt
kalaṅkarahitaṃ candraṃ sūryyaṃ rasmivivarjitam

111.152

agniṃ tejovihīnañca somañcāpyaparaśmikam
rātrau sūryyaṃ divā candraṃ svanetre jvalanaṃ tathā

111.153

nābhau hikkāṃ gude rājīṃ varṇamvadyopamaṃ mukhe
gaṇḍe'tiraktapiḍakāṃ gātre varṇavicitratām

111.154

hṛdaye sphuraṇa cāśu prakampamatha tāluni
candracchidraṃ ravicchidraṃ paśyeddhūbhau tathāmbare
ātmanaiva hi yaḥ paśyettasyenmṛtyuṃ tripakṣataḥ

111.155

mūtraśukrapurīṣāṇi tulyakālaṃ patanti cet
varṣāṃnmṛtyurbhavettasya bheṣajādikriyā vṛthā

111.156

karṇayoryadi no śabdastarjanībhyāṃ niruddhyoḥ
jāyate prāptakālasya lakṣaṇaṃ tatsamādiśet

111.157

sarvāṅgaśītalatvañca daśāhānmaraṇaṃ vadet

111.158

karddame pāṃśudeśe vā purataḥ pṛṣṭhato'pi vā
khañjapādodaye nūnaṃ mṛtyurmāsacatuṣṭayāt

111.156-2

śrutibādhiryyato mṛtyuścaturmāsāntare bhavet
svasthendriyasya patato mṛtyu rmāsatrayādbhavet

111.160

bhrūmadhye jyotiṣo dṛṣṭau dvimāsādyamadarśanam
ekamāsāttathā mṛtyu rgharṣaṇe golakacyayāt

111.161

jihvāyā apavṛttau ca daśāhānmṛtyu saṅgamaḥ
dakṣiṇāśāṃ gatāṃ chāyāmātmano yadi paśyati
adyaiva mṛtyurasmākamiti paśyedanityatām

111.162

svasthasya sthūlajihvā cenniḥsparśā rasavarjitā
yāvatyañcadinaṃ mṛtyuḥ pañcāśaddivase'tha vā

111.163

amlāditvañca rasato nīlāditvañca varṇataḥ
vikāre śukramūtrāṇāṃ ṣaṇmāsādyamadarśanam

111.164

yugatpripañcadhāraṃ vā vacargāvarttisugandhi vā
mūtraṃ yasya bhavettasya mṛtyuḥ ṣaṇmāsamadhyataḥ

111.165

sthiratve'pi svadehasya tacchāyā cañcalā yadi
caturmāsāt bhavenmṛtyu rityāgamavido viduḥ

111.166

jvaro yasya tu pūrvāhṇe śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ
balamāṃsavihīnasya durlabhantasya jīvitam

111.167

jvaro yasyā'parāhṇe tu śleṣmakāsaśca dāruṇaḥ
prakṣīṇabalamāṃsasya durlabhantasya jīvitam

111.168

pretaiḥ saha pibenmadyaṃ svapne yaḥ kṛṣyate śunā
sa ghoraṃ jvaramāsādya sadyaḥ prāṇairvimucyate

111.166-2

sahasā jvarasantāpa stṛṣṇāmūrcchā balakṣayaḥ
viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ susūrṣurupajāyate

111.170

gosarge vadanāt yasya khedaḥ pracravate bhṛśam
lepajvaropasṛṣṭasya durlabhaṃ tasya jīvitam

111.171

devadvijasuhṛdvaidyagurūn yo dveṣṭi yasya vā
majjantyapsu śakṛcchreṣmaretāṃsi sa na jīvati

111.172

ityādilakṣaṇairjñātvā maraṇaṃ samupasthitam
lokadvayasukhaprāptyai dharmameva samācaret

111.173

saumyākāraindriyaḥ śroto draṣṭā vaktā ca vindati
samyak sparśaṃ rasaṃ gandhaṃ rogī rogādvimucyate

111.174

svalpo jvaro bhavedyasya jihvā bhavati komalā
uṣṇau pādau tathā pāṇī sa rogī sukhamāpnuyāt

111.175

jvaraḥ svedavihīnaḥ syāt kaṇṭhaḥ kaphavivarjitaḥ
nāsāmārgagatiḥ prāṇo yasya rogī sa jīvati

111.176

bhavennidrāsukhaṃ yasya smṛtibhraṃśo na jāyate
nākāravarṇahāniḥ syāt sa rogī jīvati dhruvam

111.177

yasyādaro bhavedvaidye prītirbhaiṣajyakarmaṇi
pathye ruciḥ spṛhā dharme sa rogī jīvati dhruvam

111.178

ityādilakṣaṇairvaidyaḥ sādhyaṃ vijñāya rogiṇam
āyurvedoktamārgeṇa cikitsā samyagācaret

111.179

iti kālajñānam
atha netraparīkṣāmaha
raudre rūkṣe ca dhūmrābhe nayane stabdhacañcale
tathābhyantarakṛṣṇābhe bhavato vātarogiṇaḥ

111.180

pittaroge tu pītābhe nīle vā raktavarṇake
santapte bhavato dīpaṃ sahete nāvalokitum

111.181

jyotirhīne ca śuklābhe jalapūrṇe sagaurave
mandāvalokane netre bhavataḥ kaphakoṣataḥ

111.182

tandrāmohākule śyāme nirbhugne rūkṣraraudrake
raktavarṇe ca bhavato netre doṣatrayodaye

111.183

doṣatraye bhaveccihna' netrayostu tridoṣajam
doṣadvayaprakope tu bhaveddoṣadvayodbhavam

111.184

ekadṛṣṭī yadā netre svādhīne na ca rogiṇaḥ
unmīlite ca bhavataḥ kṣaṇādeva nimīlite

111.185

satatonmīlite netre yadvā nityaṃ nimīlite
viluptakṛṣṇatāre ca bhramadbhrūsrotratārake

111.186

bahuvarṇe ca bhavato vikṛtānakaceṣṭite
netre mṛtyu kathayato rogiṇo nātra saṃśayaḥ

111.187

saumyadṛṣṭī prasannābhe prakṛtisthe manorame
netre kathayataḥ śīghraṃ rogaśāntiñca rogiṇaḥ

111.188

iti netraparīkṣā
vātakope mukhaṃ rūkṣaṃ stabdhaṃ vaktraṃ gataprabham
pittakope bhavedraktaṃ pītaṃ vā paritastvakam

111.186-2

kaphakope guru snigdhaṃ bhavecchūnamivānanam
triliṅgañca tridoṣe syāt dviliṅgañca dvidvoṣake

111.160-2

iti mukhaparīkṣā
vātakope prasupteva sphuṭitā madhurā bhavet
stabdhāvarṇeva haritā jihvā lālā pramuñcati

111.161-2

pittakope tu raktābhā tiktā dagdheva jāyate
jihvā dāhānvitā viddhā kaṇṭakairiva sarvataḥ

111.162-2

kaphodaye bhavejjihvā sthūlā gurvī vilepanī
susthūlakaṇṭakopetā kṣārā bahukaphāvahā

111.163-2

doṣadvaye dvidoṣoktalakṣaṇā rasanā bhavet
sarvvacihnā tridoṣe syādvikṛtānekaka lakṣaṇā

111.164-2

iti jihvāparīkṣā
atha mūtraparīkṣā
rātreścaturthayāmasya ghaṭikānāṃ catuṣṭaye
utthāpya rogiṇaṃ vaidyo mūtrotsargantu kārayet

111.165-2

ādyantadhārāṃ santyajya madhyamāṃ kācabhājane
kārayetkāṃsyapātre vā kuryyātpātraṃ paṭāvṛtam

111.166-3

tataḥ sūryyodaye jāte prakāśe sati bhājane
sthitaṃ mūtraṃ samālokya kuryyāttasya parīkṣaṇam

111.167-2

vāte toyasamaṃ mūtraṃ rūkṣaṃ bahutaraṃ bhavet
raktavarṇaṃ bhavetpitte pītaṃ vā svalpameva ca

111.168-2

kaphe śveta ghana mūtraṃ snigdhaṃ sañjāyate tathā
dvidoṣe dvandvacihnaṃ syāt sarvaliṅgaṃ tridoṣaje

111.166-4

sulakṣitaṃ gṛhītaṃ yanmūtraṃ gharme nidhāya tat
tailavinduṃ kṣipettatra niścale vaidyasattamaḥ

111.200

jāyante budbudā yatra vikāraḥ so'sti pittalaḥ
rūkṣañca śyāmalacchāyaṃ vāte mūtraṃ prajāyate

First 200 of 227 passages. Read on

Linked texts (7)