Cikitsasarasangraha (Vangasena) 16

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 16

Language: Sanskrit

16.1

atha rājayakṣmanidānamāha
vegarodhāt kṣayāccaiva sāhasādviṣamāśanāt
tridoṣo jāyate yakṣmā gado hetucatuṣṭayāt

16.2

kaphapradhānairdoṣaistu ruddheṣu rasavartmasu
ativyavāyino vāpi kṣīṇe retasyanantarāḥ
kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ

16.3

śvāsāṅgasāḍakaphasravatāluśoṣavamyagnisāmadapīnasakāsanidrāḥ
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ
śuklekṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ

16.4

svapneṣu kākaśukaśaṅkakinīlakaṇṭhagṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca
taṃ vāhayanti sanadīrvijalāśca paśyecchuṣkāṃstarūn pavanadhūmadavārditāṃśca

16.5

aṃsapārśvabhitāpaśca santāpaḥ karapādayoḥ
jvara sarvāṅgagaśceti lakṣaṇa rājayakṣmaṇaḥ

16.6

kāso jvaraḥ pārśvaśūla svarabhedo mahāruciḥ
agnimānyaṃ vijānīyāllakṣaṇa rājayakṣmaṇaḥ

16.7

svarabhedo'nilācchūla saṅkocāṃsāṃsapārśvayoḥ
jvaro dāho'tisāraśca pittādraktasya cāgama'

16.8

śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca
kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃsi vijñeya kaphakopata‌ḥ

16.6-2

bhaktadveṣo jvaraḥ kāsa. śvāsaḥ śoṇitadarśanam
svarabhedaśca jāyante ṣaḍrūpe rājayakṣmaṇi

16.10

ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvāpi samanvitam
kāsātisārapārśvārtti svarabhedārucijvaraiḥ

16.11

tribhirvā pīḍita liṅgaiḥ jvarakāsāsṛgāmayai.
jahyācchoṣārdita jantu' khamicchan vipula yaśaḥ

16.12

sarvairdaistribhirvāpi liṅgairmāsabalakṣayaiḥ
yukto varjyaścikitsyastu sarvarūpo'pyato'nyathā

16.13

mahāśana kṣīyamāṇa matisāraprapīr̤itam
śūlamuṣkodarañcaiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet

16.14

śuklākṣamannadveṣṭāra mūrddha śvāsanipīḍitam
kṛcchreṇa bahu mehanta yakṣmā hantīha mānavam

16.15

paraṃ dinasahasrantu yadi jīvati mānavaḥ
subhiṣagbhirupakrāntastaruṇaḥ śoṣapīḍitaḥ

16.16

upakramedātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ naram

16.17

vyavāyaśokavārddhakyavyāyāmā'dhvapraśoṣitān
vraṇoraḥkṣatasaṃjñau ca śoṣiṇau lakṣaṇaiḥ śṛṇu

16.18

vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ
pāṇḍudeho yathā pūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ

16.16-2

pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ
vinā śukrakṣayakṛtairvikārairupalakṣitaḥ

16.20

jarāśoṣī kṛśo mando naṣṭabuddhibalendriyaḥ
kampano'rucimān bhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ

16.21

ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīno gauravārucipīḍitaḥ
saprasrutāsyanāsākṣaḥ śuṣkarūkṣamalacchaviḥ

16.22

adhvaśoṣī ca srastāṅgaḥ saṃbhraṣṭaparuṣacchaviḥ
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomaglānanaḥ

16.23

vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭha mebhireva samanvitaḥ
liṅgairuraḥkṣatakṛtaiḥ saṃyuktaśca kṣata vinā

16.24

raktakṣayādvedanābhi stathaivāhārayantraṇāt
vraṇitasya bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ

16.25

vyavāyaśoṣaṇaṃ kṣīrarasamāṃsājyabhojanaiḥ
sakalairmadhurairhṛdyaiḥ jīvanīyerupācaret

16.26

harṣaṇāśvāsanaiḥ kṣīraiḥ snigdhairmadhuraśītalaiḥ
dīpanairlaghubhiścānnraiḥ śokaśoṣamupācaret

16.27

āsyāsukhairdivāsvapna śītairmadhurahṛdyakaiḥ
sakramāṃsarasāhārai radhvaśoṣiṇamācaret

16.28

vraṇaśoṣaṃ jayet snigdhairdīpanaiḥ svāduśītalaiḥ
īṣadamlairanamlairvā yūṣamāṃsarasādibhiḥ

16.26-2

vyāyāmaśoṣiṇaṃ snigdhaiḥ kṣatakṣayahitairhimaiḥ
upācarejjīvanīyairvidhinā slaiśikeṇa tu

16.30

balino bahudoṣasya pañcakarmāṇi kārayet
yakṣmaṇaḥ kṣīṇadehasya tatkṛta syādviṣopamam

16.31

śukrāyattaṃ bala pu sāṃ malāyattañca jīvitam
ato viśeṣāt sarakṣed yakṣmaṇo malaraitasī

16.32

śāliṣaṣṭikagodhūma yavamudgādayo hitāḥ
madyāni jāṅgalāḥ pakṣimmṛgāḥ pathyā viśuṣyatām

16.33

mūlakānāṃ kulatthānāṃ yūṣairvā sūpasaskṛtaiḥ
sapippalīkaṃ sayavaṃ sakuulatthaṃ sanāgaram

16.34

dāḍimāmalakopetaṃ snigdhamāja rasa pibet
yena ṣaḍvinivarttante vikārāḥ pīnasādaya

16.35

dravyato dviguṇa mākṣa sarvato'ṣṭaguṇa jalam
pādastha saṃskṛtaṃ cājyaṃ ṣar̤aṅgo yūṣa ucyate

16.36

dhanyākaṃ pippalī viśva daśamūlījalaṃ pibet
pārśvaśūlajvaraśvāsa pīnasādinivṛttaye

16.37

aśvagandhā'mṛtā bhārgī daśamūlīvacāvṛṣā
puṣkarātiviṣā ghnanti kṣayaṃ kṣīrarasāśinaḥ

16.38

kapimāṃsaṃ samādāya ślakṣṇacūrṇaṃntu kārayet
tatpibet kṣīrasaṃyuktaṃ kṣayarogaharaṃ param

16.36-2

hāriṇa chāgamāṃsantu ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ śubham
ajākṣīreṇa pātavya kṣayavyādhivināśanam

16.40

daśamūlavacārāsnā puṣkarasuradārunāgaraiḥ kathitam
peya pārśvaśiroruk kṣayakāsādiśāntaye salilam

16.41

kakubhatvaṅnāgabalā vānaribījāni cūrṇitaṃ payasi
pakvaṃ madhughṛtayuktaṃ sasitaṃ yakṣmādikāsaharam

16.42

sthirā punarnevairaṇḍa vāsarṣabhāḥ sajīrakāḥ
śvadaṃṣṭrāmorulāṅgalī vidārī haṃsapādikā

16.43

bṛhtyau vṛścikālī ca dve mede markaṭī tathā
śoṣagulmānilaśvāsa kāsapittaharo gaṇaḥ

16.44

dvipañcamūlī magadhā dhānyānāgarajaṃ jalam
cāturjātakasaṃyuktaṃ pibennityaṃ kṣayāturaḥ
kāsajvarādiśamanaṃ balapuṣṭivivarddhanam

16.45

samūlapatracchadapallavāyā rasaḥ prayojyo madayantikāyāḥ
māsopayogena samastaliṅgaṃ yakṣmāṇamugraṃ harati prasahya

16.46

chāgamāsaṃ payaḥ chāgaṃ chāgaṃ sarpiḥ sanāgaram
chāgīpasevāśayanaṃ chāgamadhye tu yakṣmanut

16.47

kūṣmāṇḍakaphalotthena rasena paripeṣitam
lākṣākarṣadvayaṃ pītvā jayedraktakṣayaṃ naraḥ

16.48

vyoṣaṃ śatāvarītrīṇi phalāni dve bale tathā
sarvāmayaharo yogaṃ sevyo loharajo'nvitaḥ

16.49

etadvakṣaḥkṣataṃ hanti kaṇṭhajāṃ vividhāṃ rujam
rājayakṣmāṇamatyugraṃ bāhustambhamathārditam

16.50

madhunāvyā viḍaṅgāśma jatulohaghṛtābhayāḥ
ghnanti yakṣmāṇamatyugraṃ sevyamānā hitāśinaḥ

16.51

cavyavyoṣaviḍaṅgāni cūrṇaṃ kṛtvā lihennaraḥ
sarpirmadhubhyāṃ mucyeta kṣayarogānna saṃśayaḥ

16.52

dinakaradīdhitiśoṣitaṃ pārāvatamāṃsamanudinaṃ niyatam
yo leḍhimadhughṛtābhyāṃ sa jayati yakṣmāṇamatyugram

16.53

kṛṣṇādrākṣāsitālehaḥ kṣayahā kṣaudratailavān
madhusarpiryuto vāśvagandhā kṛṣṇāsitodbhavaḥ

16.54

śarkarāmadhusaṃyukta navanīta lihet kṣayī
kṣīrāśī labhate puṣṭi matulye cājyamākṣike

16.55

śatapuṣpā nataṃ kuṣṭha madhukaṃ devadāru ca
piṣṭvā lepaḥ sasarpiṣkaḥ pṛṣṭhapārśvāṃśarukṣu ca

16.56

cūrṇaṃ kākubhamiṣṭa vāsakarasabhāvitaṃ bahun vārān
madhughṛtasitopalābhirlehya kṣayakāsaraktapittaharam

16.57

jīvantī śatavījā ca vikasā sapunarnavā
aśvagandhābhayābhārgī tarkārī madhukaṃ balā

16.58

vidārīsarṣapā kuṣṭha taṇḍulīyātasīphalam
māṣāstilāśca kiṇvañca sarvamekatra cūrṇayet

16.59

yavacūrṇaṃñca dviguṇaṃ dadhnā yuktaṃ samākṣikam
etadudvarttanaṃ kāryaṃ puṣṭivarṇabalapradam

16.60

puṣṭaye śoṣiṇāṃ kāryyamabhyaṅgodvarttanādikam
pibennāgabalāmūlaṃ sārddhaṃ karṣaṃ vivarddhitam
palaṃ kṣīrayutaṃ māsaṃ kṣīravatkṣīraṃnnannabhuk

16.61

eṣa prayogaḥ puṣṭyāyurbalārogyakaraḥ paraḥ

16.62

sitopalātugākṣīrī pippalī bahulā tvacaḥ
antyādūrddha dviguṇitaṃ lehayenmadhusarpiṣā

16.63

cūrṇitaṃ prāśayedetacchāsakāsajvarāpaham
pārśvaśūlañca mandāgniṃ suptajihvāmarocakam
hastapādāṅgadāheṣu jvare rakte tathorddhage

16.64

tālīsapatraṃ marica nāgaraṃ pippalī śubhā
yathottara bhāgavṛddhayā tvagelā cārddhabhāgike

16.65

pippalyaṣṭaguṇā cātra pradeyā sitaśarkarā
kāsaśvāsāruciharaṃ taccūrṇaṃ dīpanaṃ param

16.66

hṛtpāṇḍu grahaṇīdoṣaplīhaśoṣajvarāpaham
chardyatīsāraśūlaghnaṃ mūḍhavātānulomanam

16.67

kalpayed guṭikāścaiva cūrṇaṃ paktvā sitotpalam
guṭikā hyagnisaṃyogāccūrṇallaghutarā smṛtā

16.68

iti tālīsādicūrṇaguṭikā
tālīśaṃ citrakaṃ vyoṣaṃ dāḍimaṃ tintiḍīyakam
eteṣā palikān bhāgān dīpyakau gajapippalī

16.69

yavānī śatabhedyañca krimighna granthikaṃ tathā
cavyañca kesarañcaiva hapuṣājājyadhānyakam

16.70

jātīphalaṃ lavaṅgañca trisugandha kaṇā śubhā
eteṣāṃ karṣamekantu dviguṇā śarkarā bhavet

16.71

pīnasa rājayakṣmāṇa hṛdrogaṃ vātapaittikam
mūtrakṛcchrānnetrarogān pāṇḍu roga halīmakam

16.72

aśītiṃ vātajān rogāṃścatvāriṃśañca paittikān
viṃśati ślaiṣmikāṃścaiva hyekādaśagalagrahān

16.73

jvarāñchūlāni cārśāṃsi bhagandarāṃśca śoṣakān
vaisvaryyahananañcaiva ūrustambhaṃ hanugraham

16.74

mahātālīśamityetat sarvān vyādhīn vyapohati

16.75

iti mahātālīśādicūrṇam
tālīśamaricanāgara pippalītanmūlatvaṭiphalatvacaḥ
jātiphalamṛṇālaṃ tvakkṣīrīmustatulyāṃśam

16.76

cūrṇaṃ dviguṇasitotpala metadrucyaṃ pradīpanaṃ hṛdyam
jvararaktapittakāsa śvāsakṣayagulmaśūlaghnam

16.77

ūrdhvatisāragrahaṇī hṛdrogān mūḍhamāruta dāham
karacaraṇādiṣu śamayati pāṇḍu gada kaṇṭharogañca

16.78

karpūratvocakaṃ kola jātīphaladalaiḥ samaiḥ
lavaṅgamāṃsīmaricaiḥ kṛṣṇāśuṇṭhīvivarddhitaiḥ

16.79

cūrṇaṃ sitā samaṃ hṛdya rocana kṣayakāsajit
vaisvaryyaśvāsagulmārśaḥ chardikaṇṭhāmayāpaham

16.80

prayukta cānnapāneṣu bheṣajadveṣiṇāṃ hitam

16.81

jātiphala viḍaṅgāni tvacakaṃ tagaraṃ tilāḥ
tālīśaṃ candana śuṇṭhī lavaṅgaṃ copakukuñcikā

16.82

karpūra cābhayā dhātrī marica pippalītugā
eṣāmakṣasamā bhāgāścāturjātakasaṃyutāḥ

16.83

palāni saptasaṅkhyāyāḥ śarkarā sama yojitāḥ
jayetkāsa kṣaya śvāsa grahaṇīmagnimārdavam

16.84

vātaśleṣmodbhavāṃścānyān pratiśyāyānarocakān
etāneva rujo hanti vṛkṣamandrāśaniryathā

16.85

śṛṅgārjunaśvagandha nāgabalāpuṣkarāhvayācchinnaruhāḥ
tālīsādisametā lehā madhusarpibhyāṃ yakṣmaharāḥ

16.86

yavānītintiḍīkañca nāgarañcāmlavetasam
dāḍima badarañcāmlaṃ kārṣikāṃstūpakalpayet

16.87

dhānyasauvarcalājājī varāṅga cārddhakārṣikam
pippalīnāṃ palañcaikaṃ dve pale maricasya ca

16.88

śarkarāyāśca catvāro palānyekatra cūrṇayet
jihvāsaṃśodhanaṃ hṛdyaṃ taccūrṇaṃ bhaktarocakam

16.86-2

hṛtplīhapārśvaśūlaghnaṃ vibandhānāhanāśanam
kāsaśvāsaharaṃ grāhi graha‍ṇyarśovivandhanut

16.60-2

sūkṣmailākesaraṃ tvak ca patraṃ tālīśajaṃ tugā
pṛśnikā dāḍimaṃ dhānyaṃ jīrakañca dvikārṣikam

16.61-2

pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaram
maricaṃ dīvyakañcaiva vṛkṣāmlaṃ cāmlavetasam

16.62-2

ajamodājagandhā ca dadhitthañceti kārṣikam
pradeyamiha śuddhāyāḥ śarkarāyāścatuṣpalam

16.63-2

cūrṇamasti pradātavyaṃ paramaṃ rucivardhanam
plīhakāsamathārśāṃsi śvāsa śūla jvaraṃ vamim

16.64-2

nihanti dīpayatyagniṃ balavarṇapradaṃ param
vātānulomanaṃ hṛdyaṃ kaṇṭhajihvāviśodhanam

16.65-2

guḍūcī śārivā drākṣā pañcamūlīvalādvayam
samūlapatraśākhantu pṛthagdaśapalāni ca

16.66-2

jaladroṇe vipaktavyaṃ yāvatpādāvaśeṣitam
pippalīcandanaṃ lodhra hrīverośīraparpaṭam

16.67-2

pāṭhābhūnimbayaṣṭyāhna trāyantī nīlamūtpalam
mustakendrayavāḥ śuṇṭhī kaṭuka sadurālabham

16.68-2

tvakpatraṃ vṛṣamūlañca kalkairarddhapalairbhiṣak
ajākṣīreṇa tattulyaṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet

16.66-3

hanti yakṣmāṇamatyugraṃ raktapittaṃ tridoṣajam
śvāsakāsakṣatakṣīṇa dāhaśoṣarujāpaham

16.100

vāsā'mṛtāriṣṭanidigdhikānā rase'śvagandhaibhavalārjunānām
siddha sapakṣoṣaṇapuṣkarāṇā kalkairghṛta chāgapayassu śoṣe

16.101

balāvidārigandhābhyā vidāryāmalakena ca
siddhaṃ salavaṇaṃ sarpinesya peyamanuttamam

16.102

ghṛtaṃ kharjūramṛddhīkā madhukaiḥ saparūṣakaiḥ
sapippalīkavaisvaryyakāsaśvāsajvarāpaham

16.103

elājamodāmalakābhayācca gāyatrinimbāśanasālasārān
viḍaṅgabhallātakacitrakañca kaṭutrikābhodasurāṣṭrīkāṃstu

paktvā jale tena pacettu sarpistasmiṃstu siddhe tvavatārite ca
viṃśatpalānyatra sitopalāyā dadyāttugākṣīripalāni ṣaṭ ca 104
prasthe ghṛtasya dviguṇañca dadyāt kṣaudra tato manthakṛta vidadhyāt
pala pala prātarato lihecca paścātpibet kṣīramatandritaśca

Linked texts (18)

Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla 1575, Sanskrit
Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
Nityanāthatantra — Sanskrit
Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
Ārogyadarpaṇa — Jagannātha Śarman, Sanskrit
Siddhisāra — Sanskrit
Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit
Siddhasāra — Ravigupta, Sanskrit
Bheḍasaṃhitā — Bheḍa, Sanskrit
Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit