Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 19

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 19

Language
Sanskrit

19.1

atha kāsanidānamāha
dhūmopaghātādrajasastathaiva vyāyāmarūkṣānnaniṣevaṇācca
vimārgagatvādapi bhojanasya vegāvarodhāt kṣavathostathaiva

19.2

prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ sabhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ
nireti vaktrāt sahasā sadoṣo manīṣibhiḥ kāsa iti pradiṣṭa

19.3

pañca kāsāḥsmṛtā vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ
kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaścottarottaram

19.4

pūrvarūpaṃ bhavetteṣā śūkapūrṇagalāsyatā
kaṇṭhe kaṇḍūśca bhojyānāmavarodhaśca jāyate

19.5

hṛcchaṅkhamūddhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalaḥsvaraujāḥ
prasaktavegastu samīraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkameva

19.6

rūkṣasyānilajaṃ kāsamādau snehairūpācaret
sarpibhirvastibhiḥ peyā kṣīrayūṣarasādibhiḥ

19.7

vāstuko vāyasauśākaṃ mūlakaṃ suniṣaṇṇakam
snehāstailādayo bhakṣyāḥ kṣīrekṣurasagaur̤ikāḥ

19.8

dadhyāranālāmlaphala prasannāpānameva ca
śasyate vātakāseṣu svādvamlalavaṇāni ca

19.9

grāmyānūpodakaiḥ śāliyavagodhūmaṣaṣṭikān
rasaiḥ māṃsātmaguptānāṃ yūṣairvā bhojayeddhitān

19.10

daśamūlīśṛtā kāsaśvāsahikkārujāpahā
yavāgūddīṃpanī vṛṣyā vātarogavināśinī

19.11

pañcamūlīkṛtaḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ
rasānnamaśnato nitya vātakāsamudasyati

19.12

rasaṃ karkaṭakānāṃ vā ghṛtabhṛṣṭa sanāgaram
vātakāsapraśamana śṛṅgīmatsyasya vā punaḥ

19.13

śaṭhośṛṅgīkaṇābhāgīṃ guḍavāridavāsakaiḥ
satailairvātakāsaghnai leho'yamaparājitaḥ

19.14

bhāgīṃdrākṣāśaṭhośṛṅgī pippalīviśvabheṣajaiḥ
guḍatailayuto leho hito mārutakāsinām

19.15

cūrṇitā viśvaduḥsparśā śṛṅgī drākṣā śaṭhī sitā
līḍhā tailena vātotthaṃ kāsaṃ jayati dustaram

19.16

daśamūlīkaṣāyeṇa bhārgīkalkairdhṛtaṃ pacet
dadmattittirirniyūhe tatparaṃ vātakāsanut

19.17

bhārgīkalkairghṛ tañcātha pacedagni caturguṇe
bhārgīrasa dviguṇita vātakāsaharaṃ param

19.18

droṇe'pāṃ sādhayedrākṣāṃ daśamūlīṃ śatāvarīm
palikā mānikāṃśāṃstrīn kulatyān vadarān yavān 18
tulārddhaṃ rājamāṣasya pādaśeṣeṇa tena tu
ghṛtāḍhakaṃ samakṣīraṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ

19.20

siddhaṃ taddaśabhiḥ kalkaiḥ nasyapānānuvāsanaiḥ
samīkṣya vātarogeṣu yathāvasthaṃ prayojayet

19.21

pañcakāsāñchiraḥkampaṃ śūlaṃ vaṅkaṇayonijam
sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca saplīhorddhānilaṃ jayet

19.22

jīvakarṣabhakau mede kākolyau madhukaṃ saha
jīvantījīvanīyo'yaṃ madhuro jīvano gaṇaḥ

19.23

sūryyaparṇī vinā kecidaṣṭavargamimaṃ viduḥ
ṛddhivṛddhiyutaṃ cānye jīvantī madhukaṃ vinā

19.24

citraka pippalīmūlaṃ vyoṣa mustaṃ durālabhām
śaṭhīpuṣkaramūlañca śreyasī surasā vacā

19.25

bhārgī chidruhā rāsnā karkaṭākhyā ca kārṣikān
kalkānidigvikārddhasya kaṣāye palaviṃśatiḥ

19.26

matsyaṇḍikāyā dattvā tu sarpiṣaḥ kuḍava pacet
siddhaśīte pṛthak kṣaudra pippalī kuḍavānvitam

19.27

catuṣpalaṃ tugākṣīryyāḥ cūrṇitaṃ tatra dāpayet
lehayetkāsahṛdroga śvāsagulmanivāraṇam

19.28

urovidāhajvaravaktraśoṣairabhyarditastiktamukhastṛṣārttaḥ
pittena pītāni vametkaṭūni kāsettathāṇḍuḥ paridahyamānaḥ

19.26-2

kākolī bṛhatī medā yugmaiḥ savṛṣanāgaraiḥ
pittakāse rasakṣīrayūṣaṃścāpyupakalpayet

19.30

balā dvibṛhatī drākṣā vāsābhiḥ kathitaṃ jalam
pittakāsāpahaṃ peyaṃ śarkarāmadhuyojitam

19.31

śaṭhī jīverabṛhatī śarkarā viśvabheṣajam
pakkā rasa pibetpūta saghṛta pittakāsanut

19.32

sthirādipañcamūlasya pippalīdrākṣayostathā
kaṣāyeṇa śṛtaṃ kṣīraṃ pivetsamadhuśarkaram

19.33

drākṣāmadhukakharjūra pippalīmaricānvitam
pittakāsaharaṃ hyetallihyānmākṣikasarpiṣā

19.34

mahiṣyajāvigokṣīra dhātrīphalarasaiḥ samaiḥ
sarpiḥprasthaṃ pacedyuktyā pittakāsanivāraṇam

19.35

āpothya kṣīriṇā śṛṅgāna pacet kṣīracaturguṇe
drākṣākalka ghṛta siddha lihyāt tatpittakāsanut

19.36

kṣīravattvāṅgurakvāthaṃ pakvaṃ kṣīrasamaṃ ghṛtam
pāyayetpittakāsaghnaṃ madhunā cāvalehayet

19.37

pralipyamānena mukhena sīdan śirorujārttaḥ kaphapūrṇadehaḥ
abhaktaruggauravasādyuktaḥ kāsedbhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena

19.38

kaphaje charddanaṃ kāryya māme laṅghanameva ca
śastaṃ yavānnavikṛtiyūṣāṃśca kaṭutiktakān

19.39

sudrāmalābhyāṃ yavadāḍimābhyāṃ karkandhunā mūlakaśuṇṭhikena
śuṇṭhīkaṇābhyāṃ sakulatthakena yūṣo navāṅgaḥ kapharogaharttā

19.40

śaṭhī sātiviṣā musta' śṛṅgī karkaṭasya ca
abhayā śṛṅgaverañca samaṃ dṛṣadi peṣayet

19.41

hiṅgusaindhavasaṃyukta sukhodakapariplutam
kāle pānāya dātavya śleṣmakarmmanivarhaṇam

19.42

tailabhṛṣṭañca pippalyāḥ kalkākṣaṃ sasitotpalam
pibedvā kaphavātaghnaṃ kulattha salilaplutam

19.43

pārśvaśūle jvare śvāse kāse śleṣmasamudbhave
pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ daśamūlījalaṃ pibet

19.44

pauṣkaraṃ kaṭphala bhārgī viśvapippalīsādhitam
pibet kvāthaṃ kaphodreke kāsaśvāse ca hṛdgrahe

19.45

devadāruśaṭhīrāsnā śṛṅgīdhanvayavāsakam
tailakṣaudrayutaṃ lihyācchleṣmakāse sudāruṇe

19.46

vyoṣapuṣkaramṛdvīkā triphalā-śaṭhicitrakaiḥ
madhutailayuto lehaḥ śleṣmakāsanivarhaṇaḥ

19.47

samūlapatraśākhāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhake
ghṛtaprasthaṃ balāvyoṣa viḍaṅgaśaṭhicitrakaiḥ

19.48

sauvarcalayavakṣāra vilvāmalakapuṣkaraiḥ
vṛścīka-bṛhatīpathyā-yavānīdāḍimādibhiḥ

19.49

drākṣāpunarnavā-cavya durālambhāklavetasaiḥ
śṛṅgī tāmalakī bhārgī rāstrāgokṣurakaiḥ pacet

19.50

kalkaistu sarvakāseṣu hikkāśvāse ca śasyate
kaṇṭakārīghṛta siddhaṃ kaphakāsaniṣūdanam

19.51

vyoṣājamodacitraka jīraṛṣaḍgranthikacavyakalkitam
sarpiḥ kaphakāsahara vāsakarasasādhitaṃ samadhu

19.52

nirguṇḍipatrasvarasena siddhaṃ
sarpiḥ kaphotthaṃ vinihanti kāsam

19.53

vibhītakaṃ ghṛtābhyaktaṃ gośakṛtyāriveṣṭitam
svinnamagnau haretkāsaṃ dhruvamāsyavidhāritam

19.54

kaṭphalaṃ kattṛṇaṃ bhārgī mustaṃ dhānyaṃ balābhayā
śṛṣṭhīparpaṭaka śṛṅgī surāhvañca jale śṛtam

19.55

madhuhiṅguyutaṃ peyaṃ kāse vātakaphātmake
kaṇṭharoge mukhe śūle śvāse hikkājvareṣu ca

19.56

lavaṅgajātauphalapippalīnāṃ bhāgān prakalpyākṣasamānamīṣām
karṣādvameka maricasya dadyātpalāni catvāri mahauṣadhasya

19.57

sitāsamaṃ cūrṇamida prasahma rogānimāṃstu pravalānnihanti
kāsajvarārocakamohagulma śvāsāmlimāndyagrahaṇīgadeṣu

19.58

siṃhāsyāmṛtasiṃhīnāṃ kvāthaṃ madhusamāyutam
pivetsapitte kaphaje kāse śvāse jvare kṣaye

19.59

vāsakaḥ svarasaḥ peyo madhuyukto hitāśinā
pittaśleṣmakṛte kāse raktapitte viśeṣataḥ

19.60

vātaśleṣmakṛte kāse tālīsādyaṃ prayojayet
pittayukte bhavecchreṣṭhaṃ vaṃśarocanayā yutam

19.61

daśamūlār̤hake prastha ghṛtasyākṣasamaiḥ pacet
puṣkarākṣaśaṭhībilva surasāvyoṣahiṅgubhiḥ

19.62

peyānupāna tatpeyaṃ kāse vātakaphātmake
śvāsayogeṣu sarveṣu kaphavātātmakeṣu ca

19.63

bhṛṅgarājarasaprasthaṃ śṛṅgaverarasa tathā
kaṭutailasya ca prasthaṃ gomūtraprasthasaṃyutam

19.64

daśamūlakulatthāṃśca śuṣkamūlakaśigrukam
bhārgī ca kur̤avāṃśani kvāthayetsalilār̤hake

19.65

pādaśeṣeṇa tenāpi kalkaṃ datvā vipācayet
devadāruvacākuṣṭhaṃ śatāhnā lavaṇatrayam

19.66

hiṅgutumburuṇī vyoṣaṃ yavānījīrakadvayam
citrakaṃ pippalīmūlaṃ varā bhṛṅgarasastathā

19.67

kaṭphalaṃ citrakañcaiva samabhāgāni kārayet
samyak siddhañca vijñāya pāne nasye prayojayet

19.68

vātaśleṣmātmake kāse pratiśyāye ca pīnase
śvāsarogeṣu sarveṣu kaphavātātmakeṣu ca
tailaṃ svid bhṛṅgarāja kaphavyādhivināśanam

19.66-2

atha nidānam
ativyavāyabhārā'dhva yuddhā'śvagajavigrahaiḥ
rūkṣasyoraḥkṣatāt vāyurgṛhītvā kāsamāvahet

19.70

sa pūrvaṃ kāsave śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvetsaśoṇitam
kaṇṭhena rujatā'tyarthaṃ vibhinneneva corasā

19.71

sūcībhiriva tīkṣṇābhi studyamānena śūlinā
duḥkhasparśena śūlena bhedapīḍābhitāpinā

19.72

parvabhedajvaraśvāsa tṛṣṇā vaisvaryyapīḍitaḥ
pārāvata ivākūjan kāsavegāt kṣatoṅgavān

19.73

kāse nu kṣataje valyairjīvanīyairghṛtairapi
śamanaiḥ pittakāsaghnai ranyaiśca madhurauṣadhaiḥ

19.74

yavāgūṃ vā pivetsiddhāṃ kṣatoraskaḥ suśītalām

19.75

drākṣekṣuvālikāpadmamṛṇālotpalacandanaiḥ
mṛtāṃ peyā madhuyutāṃ sandhānārthaṃ pivet kṣatī

19.76

ikṣvikṣuvālikāpadmamṛṇālotpalacandanaiḥ
madhukaṃ pippalī drākṣā lākṣā śṛṅgī śatāvarī

19.77

dviguṇā ca tugākṣīrī sitā sarvaiścaturguṇā
lihyāttanmadhusarpibhyāṃ kṣatakāsanivṛttaye

19.78

pippalīpadmakaṃ drākṣā supakvaṃ vṛhatīphalam
ghṛtakṣaudrayuto lehaḥ kṣayakāsanivarhaṇaḥ

19.76-2

mañjiṣṭhamūrvānatavaṅgipāṭhāḥ kṛṣṇāṃ haridrāṃ viliheddicūrṇya
kṣaudreṇa kāse kṣataje kṣayotthe pived ghṛtaṃ cekṣurase vipakvam

19.80

ikṣvikṣuvālikāpadmamṛṇālotpalacandanaiḥ
śṛta payo madhuyuta sandhānārthaṃ pivet kṣatī

19.81

pañcāśacca palaṃ svinnaṃ kūṣmāṇḍād prasthamājyataḥ
pakkā palaśataṃ khaṇḍaṃ vāsākkāthāḍhake pacet

19.82

śubhā dhātrī ghanā bhārgī trisugandhaiśca kārṣikaiḥ
pippalīkuḍavañcaiva madhumānaṃ pradāpayet

19.83

kāsaṃ śvāsaṃ kṣayaṃ hikkāṃ raktapittaṃ halīmakam
hṛdrogamamlapittañca pīnasañca vyapohati
yuktasarpiṣu kūṣmāṇḍe pāke gandhena sudrayā

19.84

viṣamāsātmyabhojyāti vyavāyātiprajāgaraiḥ
ghṛṇināṃ śocatāṃ nṛṇāṃ vyāpanne'gnau trayo malāḥ

19.85

kupitāḥ kṣayajaṃ kāsaṃ kuryyurdehakṣayapradam

19.86

sagātraśūlajvaradāhamohān prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsī
śuṣkañca niṣṭhīvati durbalaśca prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyam

19.87

taṃ sarvaliṅgaṃ bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñāḥ kṣayaja vadanti

19.88

ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ
sādhyo balavatāṃ vā syādyāpyastvaṃ vaṃ kṣatotthitaḥ

19.86-2

navau kadācit sidhyetāmapi pādaguṇānvitau
sthavirāṇāṃ jarākāsaḥ sarvo yāpyaḥ prakīrttitaḥ

19.60-2

trīn pūrvvān sādhayet sādhyān pathryairyāpyāṃstu yāpayet

19.61-2

pippalīpañcakaṃ lākṣā sampakkāṃ bṛhatīphalam
ghṛtakṣaudrayuto lehaḥ kṣayakāsanivarhaṇaḥ

19.62-2

cūrṇaṃ kākubhaniṣpāvaṃ vāsakarasabhāśita bahūna vārān
madhughṛtasitopalābhileḍhaṃ kṣayakāsapittaharam

19.63-2

pippalīguḍasaṃsiddhaṃ chāgakṣīrayutaṃ ghṛtam
etadagnivivṛddhārthaṃ sarpiṃśca kṣayakāsinām

19.64-2

iti pippalyādya ghṛtam
kulīraśuktauścaṭakaiṇalāvādbhiḥkvātha vargairmadhuraistathānyaiḥ
ghaceddhṛtaṃ tattu niṣevyamāṇa hanyāt kṣayotthaṃ kṣatajañca kāsam

19.65-2

iti kulīrādya ghṛtam
dvipañcamūlītriphalā bhārgī śuṇṭhī sacitrakaiḥ
kulatthapippalīmūla pāṭhākola yavairjale

19.66-3

mṛte nāgaradusparśa śaṭhīpippalīpauṣkaraiḥ
kaljaiḥ karkaṭaśṛṅgyā ca samaiḥ sarpirvipācayet

19.67-2

siddhe'smin cūrṇitau kṣārau dvau pañcalavaṇāni ca
dattvā yuktyā pibenmātrāṃ kṣayakāsanipīḍitaḥ

19.68-2

iti dvipañcamūlādya ghṛtam
śubhe'ṅgi sudeśasambhūtaṃ mūlaśataṃ sasyagaśvagandhāyāḥ
puṣye'hani saṃkṣubdhaṃ vipaced droṇe'mbhasi ca vidvān

19.68-3

jñātvāṣṭabhāgasiddha gṛhṇīyāttadrasa suparipūtam
dve caivātra palaśate dadyācchāgasya māṃsasya

19.100

sarpiḥprasthamayaika gavyañca payaścaturguṇaṃ dadyāt
kalkyānakṣasamānāndū mantaḥ sampravakṣyāmi

19.101

kākolīdvayamṛddhī mede dve jīrakaṃ svayaṃ guptām
hṛṣabhakamelāṃ madhukaṃ mṛdvīkāṃ yāsapippalī

19.102

jīvantīmupakulyāṃ balāṃ vidārīṃ śatāvarīṃ cātra
dattvā samyagviṣacet sarpirathoddhṛtya sthitvā ca

19.103

madhuśarkarayoḥ kuḍavaṃ dattvā bhāṇḍe śubhe sthitaṃ mṛditam
līḍhā tatpāṇitale yatheṣṭamāhāramaśnīyāt

19.104

kṣīṇakṣataśiśuvṛddhāḥ kṣīṇendriyahīnabalavarṇamāṃsāśca
prāśya prakuryāt sadyaḥ puṣṭibalārogyatejāṃsi

19.105

upayujya sarpiretat saptativarṣo yuveva punarbhūtvā
bahvaśaḥ striyo'dhigacchet na cātra śukrakṣayaṃ labhate

19.106

putrārthinīca nārī labhate putrān vayasyatīte'pi
bandhyā labhate putraṃ prāśyedaśvāśvagandhādyam

19.107

upabhuṃkte yaḥ puruṣo māsatraya dvimāsaṃ māsa vā
nārīśataṃ sa gacchennaiva bhajedyoṣitāṃ tṛptim

19.108

khālityavalīpaliternacāsya deho'bhibhūyate kṣipram
vātavyādhibhirārttastathaiva hṛdvastirogārttaḥ

19.109

na cirādapi rogārttā bhuñjānāḥ sarpirarogā bhavanti
atojagaddhitārthaṃ sarpiridaṃ vājigandhāyāḥ

19.110

śreṣṭhaṃ vājīkaraṇaṃ nirddiṣṭāśvibhyāṃ pūrvaṃ bahuśaḥ
proktaṃ vṛṣyaṃ valyaṃ kṣayakāsahara puṣṭikarañca

19.111

ityaśvagandhādya ghṛtam
pippalīmadhukaṃ vāpi kārṣikañca sitotpalam
prasthikaṃ gavyamājyañca kṣīramikṣurasaṃ tathā

19.112

yavagodhūmamṛdvīkā cūrṇaṃmāmalakādrasam
tailañca pramṛtāṃśāni tatsarvaṃ mṛdunāgninā

19.113

pacellehaṃ ghṛtakṣaudra yuktaḥ saśvāsakāsanut
kṣayahṛdrogakāsaghno hito vṛddhālparetasām

19.114

iti pippalyādyo'valehaḥ
sannipātabhavo hyeṣa kṣayakāsaḥ sudāruṇaḥ
sannipātahita tasmāt kāryamatra cikitsitam

19.115

iti kṣayakāsaḥ
amṛtānāgaraṃ phañjī vyāghraparṇīsusādhitaḥ
kvāthaḥ pippalīcūrṇāḍhyaḥ kāsaśvāsau jayatyalam

19.116

bhārgī sanāgarā siddho kulattha' mūlaka tathā
pibet pippalīcūrṇena kāmaśvāsa vyapohati

19.117

svarasa śṛṅgaverasya mākṣikeṇa samanvitam
pāyayetkāsaśvāsaghna' pratiśyāyakaphāpaham

19.118

pathyā śuṇṭhīghanaguḍairguṭikā dhārayenmukhe
sarveṣu śvāsakāseṣu kevala vā bibhautakam

19.118-2

nāgareṇābhayā tadvat kāmamāśu vyapohati

19.121

sa pippalīpuṣkaramūlapathyā śuṇṭhīśaṭhīmustakasūkṣmacūrṇaiḥ
guḍena yuktā guṭikāḥ prayojyā' śvāseṣu kāseṣu ca varddhiteṣu 12
aṣṭāṅgacūrṇasaṃyuktā' pakvā kṣīra prayojayet
kāsaṃ śvāsānvita ghora hanyādetannaḥsaṃśayaḥ

19.122

pañcakolaiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ kaphaghnaṃ laghu śasyate
śvāsakāsārucihara balavarṇāgnibarddhanam

19.123

vāsyamānasya kāsena nāsāsrāve svare jaḍe
avathau gandhanāse ca dhūmapāna prayojayet

19.124

mana'śilailā maricaṃ māsīmustaṃ saguggulam
dhūmantasyānu ca payaḥ sukhoṣṇaṃ' saguḍa pibet

19.125

pañcakāsān kṣayañca sarvadoṣasamutthitān
śatairapi prayogāṇā sādhayedaprasādhitān

19.126

manaḥśilāliptadalaṃ vadaryārgharmaśoṣitam
sakṣaura dhūmapānantu mahākāsanivāraṇam

19.127

piṣṭvā tripuṭadhattūra mūlavyoṣamanaḥśilāḥ
tena pralipya vasanaṃ dhūmavarttiḥ prayojayet

19.128

dhūma tasyāḥ pivedyastu tryahāt kāsamudasyati

19.126-2

arkakṣīraśile tulye tadarddhañca kaṭutrikam
cūrṇitaṃ vahninikṣiptaṃ piveddhūmantu yogavit

19.130

jāteruttaradiṅmūla śilailāgugguluḥ samaḥ
ajāmūtreṇa piṣṭo'yaṃ dhūmaḥ kāsaharaḥ paraḥ

19.131

bhakṣayedatha taccūrṇaṃ pived dugdhamathāmbunā
kāsāḥ pañcavidhā yānti śāntimāśu na saṃśayaḥ

19.132

kaṇṭakārīkṛtaḥ kvāthaḥ sakṛṣṇaḥ sarvakāsahā
kaṇṭakāryāḥ kaṇāyāśca cūrṇaṃ madhuyutaṃ lihet

19.133

devadārubalā rāsnā triphalāvyoṣapadmakaiḥ
saviḍaṅgaiḥ śilātulyaṃ taccūrṇaṃ sarvakāsanut

19.134

kunaṭīsaindhavavyoṣa viḍaṅgāmalahiṅgubhiḥ
lehaḥ sājyamadhuḥ kāsaśvāsahikkānivāraṇaḥ

19.135

harītakīkaṇāśuṇṭhī maricaṃ guḍasaṃyutam
kāsaghno modakaḥ proktaḥ paraṃ cā'naladīpanaḥ

19.136

śuṇṭhī kaṇāmaricanāgadalatvagelaṃ
cūrṇīkṛtaṃ kramavivarddhitamūrddha mantyāt
khādedidaṃ samasitaṃ gudajāgnimāndyagulmāruciśvasanakaṇṭhahṛdāmayeṣu

19.137

lavaṅgajātauphalapippalīnāṃ bhāgān prakalpyākṣasamānamīṣām
palārddhamātraṃ maricasya dadyātpalāni catvārimahauṣadhasya

19.138

sitāsamaṃ cūrṇamidaṃ prasahya rogānimānāśu balānna Nihanyāt
kāsañcagarārocakamehagulmaśvāsāgnimāndyaṃ grahaṇīpradoṣān

19.139

karṣaḥ kaṣārddhamatho palaṃ paladvayaṃ tathārddhakarṣaśca
maricasya pippalīnāṃ dāḍimaguḍayāvaśūkānām

19.140

sarvaiṣadhairasādhyā ye kāsāḥ sarvavaidyavinirmuktāḥ
api pūyaṃ chardayatā teṣāmidaṃmauṣadha pathyam

19.141

prasthaṃ bibhītakānāmasthi vihāya sādhayedajāmūtre
lehayedavaleho'yaṃ madhuyuktaḥ śvāsakāsaghnaḥ

19.142

jīvantīṃ madhukaṃ pāṭhāṃ tvakkṣīraṃ triphalāṃ śaṭhīm
mustailā pippalīṃ drākṣāṃ dvau bṛhatyau bibhītakam

19.143

śārivāṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ karkaṭākhyaṃ rasāñjanam
punarnavāṃ loharaja strāyamāṇāṃ yavānikām

19.144

bhārgī tāmalakīmṛddhi viḍaṅgaṃ dhanvayāsakam
kṣāraṃ citrakahiṅgvamlavetasaṃ devadāru ca

19.145

cūrṇīkṛtya palāṃśāni lehayenmadhusarpiṣā
cūrṇaṃ pāṇitalaṃ pañca kāsānnaitaddyapohati

19.146

padmakaṃ triphalā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ suradāru ca
cūrṇīkṛtya palāṃśāni lehayenmadhusarpiṣā

19.147

etaiścūrṇaiḥ samaiḥ sarvaiḥ pṛthak kṣaudraṃ ghṛta sitām
lihyāllehaṃ vipacyaitat sarvakāsaharaṃ param

19.148

sarpirgūḍhūcīvṛṣakaṇṭakārīkvāthena kalḍena ca siddhametat
peya purāṇajvarakāsaśūlaśvāsāgnimāndyaṃ grahaṇīgadeṣu

19.149

ghṛta rāsnābalāpathyā śvadaṃṣṭrā kalkapācitam
kaṇṭakārīrase sarpiḥ pañcakāsanisūdanam

19.150

samūlapatraśākhāyāḥ kaṇṭakāryāstulāṃ śubhām
kṣuṇṇā pacejjaladroṇe caturbhāgāvaśeṣite

19.151

miśrite tatkaṣāye'smin ghṛtaprasthaṃ vipācayet
kalkān vilvapramāṇāṃśca tatremāni pradāpayet

19.152

pippalī pippalīmūla citrako hastipippalī
sauvarcalaṃ yavakṣāro rāsnā trikaṭukaṃ vacā

19.153

etatsrarpiḥ praśaṃsanti pañcakāsanivāraṇam
śvāsa kāsaṃ pratiśyāyaṃ śleṣmakāsañca nāśayet

19.154

nidigdhikāghṛtamida na vyādhirativarttate
jātaśūlo'pi sadyaśca devasenāmivāsurāḥ

19.155

kaṇṭakāryāstulāṃ kṣuṇṇā kṛtvā droṇe'mbhasi pacet
tenāḍhakena kvāthena ghṛtaprasthaṃ vipācayet

19.156

rāsnāduḥsparśaṣaḍgranthā pippalīdvayacitrakaiḥ
sauvarcalayavakṣāra kṛṣṇāmūlaiśca ta jayet

19.157

kāsaśvāsakaphaṣṭhīvahikkārocakapīnasān

19.158

samūlapatraśākhantu ślakṣṇaṃ katvāṭarūpakam
tasya kuryyātpalaśata dvau prasthau pañcamūlayoḥ

19.158-2

harītakī vibhītakyorvalkala kur̤avadvayam
dadyādāmalakānāñca kuḍavañca tribhāgaśaḥ

19.160

niḥkkāthya saliladroṇe caturbhāgāvaśeṣite
bheṣajāni supiṣṭāni tatremāni pradāpayet

19.161

dve mede dve haridre ca jīvakarṣabhakāvubhau
kākolīkṣīrakākolī candana madhuka tathā

19.162

mudgaparṇī māṣaparṇī payasyā cāpi pippalī
marica cāśvagandhā ca saśṛṅgī kākanāsikā

19.163

sūkṣmailā śatapuṣpā ca mṛdvīkā ca śatāvarī
etaiḥ sarpirvipaktavyaṃ gavāṃ kṣīre caturguṇe

19.164

sarvakāsāpahaṃ sarpiḥ kṣīṇakṣatasukhāvaham
hikkāśvāsaharañcaiva svararaktaprasādanam

19.165

kaṇṭakāryāstulāṃ samyag jaladroṇe vipācayet
pādāvaśeṣite tasmin kalkānītān pradāpayet

19.166

durālabhā cchinnaruhā bhārgī karkaṭakāhvayā
rāsnā mustaṃ śaṭī cavya citrakaṃ tryūṣaṇaṃ tathā

19.167

palāśāni palānyatra śarkarāyāstu viṃśatiḥ
ghṛtatailapalānyasminnaṣṭavaṣṭau pradāpayet

19.168

kalkīkṛtya ghṛte śīte madhuno'ṣṭapalaṃ kṣipet
catuḥpalaṃ pippalīnā tugākṣīryāścatuḥpalam

19.169

eṣa lehaḥ śamayati pañcakāsāṃścirotthitān
samūlapuṣpacchadakaṇṭakāryāstulāṃ jaladroṇapariplutāñca
harītakīnāñca śataṃ nidadhyādetattu paktvā caraṇāvaśeṣam

19.170

guḍasya dattvā śatametadagnau vipakvamuttāryya tataḥ suśīte
kaṭutrikañca tripalapramāṇaṃ palāni ṣaṭpuṣparasasya cāpi

19.172

kṣipeccaturjātapalaṃ yathāgniprayujyamāno vidhināvalehaḥ
vātātmaka pittakaphodbhavañca dviddoṣakāsānapi ca tridoṣān 171
kṣatodbhava ca kṣayajañca hanyāt sapīnasaśvāsamuraḥkṣatañca
yakṣmāṣṇamekādaśamugrarūpaṃ bhṛgūpadiṣṭaṃ hi rasāyanaṃ syāt

19.173

iti vyāghrīharītakī
daśamūlīṃ svayaṅguptāṃ śaṅkhapuṣpīṃ śaṭīṃ balām
hastipippalyapāmārga pippalīmūlacitrakān

19.174

bhārgīpuṣkaramūlañca dvipalāṃśaṃ yavāḍhakam
harītakīśatañcaikaṃ jale pañcāḍhake pacet

19.175

yavaiḥ svinnaiḥ kaṣāyantu pūta taccābhayāśatam
paced guḍatulāṃ dattvā kuḍavañca pṛthag ghṛtāt

19.176

tailāt sapippalīcūrṇāt siddhaśīte ca mākṣikāt
kuḍava palamānaṃ ca cāturjātavicūrṇitam

19.177

lihyād dve cābhaye nityamataḥ khādedrasāyanam
tadvalīpalitāṃ hanyādvarṣṇāyurbalavardhanam

19.178

pañcakāsān kṣayaṃ śvāsa hikkāḥ saviṣamajvarān
hanyāt gulmagrahaṇyaśoṃ hṛdrogārucipaunasān

19.176-2

agastyavihita dhanyamidaṃ śreṣṭha rasāyanam

19.180

ityagastyaharītakī
saṃkhyā palānāṃ śataśo matā'gastyaharītakī

19.181

yathoddiṣṭaguṇa kurvan pittañca kurute yadi
tathā sārthaṃ guḍo yojya eṣa evālpamātrayā

19.182

ārdradravyadravadravyapalairaṣṭābhireva ca
śuṣkadravyacatuṣkeṇa kuḍavaḥ samudāhṛtaḥ

19.183

yavagodhūmamāṣāśca tilāścāpi navā hitāḥ
purāṇā virasā rūkṣā na tadarthakarāḥ smṛtāḥ

19.184

harītakyo'pi navā grāhyāḥ
abhayānāṃ śataṃ dāru śaṅkhapuṣpīṃ madhūlikām
svayaṃ guptāṃ pañcamūlī dve śaṭīṃ puṣkarāhvayam

19.185

pañcakolavalā hastipippalī sāśmabhedakān
bhārgī punarnavāñcaiva dvipalāṃśāṃ yavāḍhakam

19.186

pacetpañcāḍhake toye pādaśeṣaṃ tathoddharet
vinīya cābhayā tatra punaścāgnāvadhiśrayet

19.187

dattvā guḍatulāṃ tatra kaṣāye kuḍavaṃ pṛthak
tailāt pippalīcūrṇācca ghṛtāt kṣaudrāttathaiva ca

19.188

paktvā tallehavat sthāpya ghṛtabhāṇḍe vidhānataḥ
pathyabhuṅ niyatāhāraḥ khāded dve dve harītakī

19.189

hanyācca grahaṇīgulmapāṇḍvārttiviṣamajvarān
yakṣmāṃśaḥ plīha vaisvarya śvāsakāsārucikṣayān

19.190

balavarṇāgnijanana balīpalitanāśanam
rasāyanamidaṃ siddha magastyavihitaṃ matam

19.191

iti bṛhadagastyaharītakī
yavāḍhake saptajalāḍhakāni harītakīnāntu śata gurūṇām
lauhe kaṭāhe samadhiśrayitvā dravyāṇi caitāni samādadīta

19.192

dantāśvagandhācirabilvamūla bhallātakaṃ vilvaphala natañca
ubhe haridre gajapippalī ca patrāṇi mūlāni ca citrakasya

19.184-2

pippalyapāmārgamathātmaguptā sarvāṇi kuryyātpalasammitauni
ekatra sarvāṇi bhiṣagvidvagdhād dvipañcamūlīṃ ca yavapramāṇām 183
mṛdūni susvinnayavān viditvā śanaiḥ prayatnādavatārayecca
visrāvya tenaiva jalena sārddhaṃ pacetpurāṇasya śata guḍasya

19.185-2

bhūyo gurūṇāmapi tatra dadyāddharītakīnāñca sahasramanyat
prastha purāṇasya ghṛtasya dadyānnavasya tailasya ca tāvadeva

19.186-2

śīte madhu snehasamantu dadyāt
palāni cāṣṭāvatha pippalīnām
sā kalka‌miśrā tvatha sevyamānā
sarvān jvarānnāśayatīha māsāt

19.188-2

māsadvayenaiva ca netrarogānnihantyapūrvāñca karoti dṛṣṭim
kuṣṭhāni māsatrayato nihanti prabhinnakarṇāṅgulināsikāni 187
bhagandaraṃ ślīpadavātagulmaṃ
śvāsaṃ tathā māsacatuṣṭayena
sañcitā pañcabhireva māsaiḥ
karoti keśān bhramarāñjanābhān

19.186-3

ṣaḍbhistu māsaiḥ khalu sāpi kuryāt
keśān sunīlān ghanakuñcitāgrān
sahasrapathyāmatha copayujya
balaṃ bhaveduttamakuñjarasya

19.200

svara mayūrasya hayasya vegaṃ śaracchaśāṅkasya parāñca kāntim
saubhāgyamedhāsmṛtisatvayukto balānvitaḥ padmadalāyatākṣaḥ

19.202

jīvetsamānāñca sahasramagraya prayogakālāditi satyavākyam
samīkṣya kalpāstu cakāra yoga hitāya lokasya munirvāśiṣṭhaḥ201
kulatthānāṃ palaśataṃ daśamūlapala tathā
śataṃ brāhmayaṇvyāśca caturguṇajale śṛtam

19.203

pādāvaśeṣe pūte ca guḍasyārddhatulāṃ pacet
pāka jñātvāvatāryaiva suśīte ślakṣṇacūrṇitam

19.204

ṣaṭpalañca tugākṣīryāḥ pippalyā dvipalaṃ tathā
kur̤ava madhuno dadyāt sthāpayet snigdhabhājane

19.205

khādedagnibalāpekṣī nāśayedacirādayam
yakṣmāṇaṃ pīnasaṃ kāsaṃ śvāsaṃ jīrṇamajīrṇakam

19.206

jīrṇajvara pāṇḍuroga hṛdrogaṃ śleṣmamārutam
kulatthaguḍa ityuktaḥ sarvopadravanāśanaḥ

First 200 of 207 passages. Read on

Linked texts (23)