Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 26

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 26

Language
Sanskrit

26.1

atha mūrcchānidānamāha
kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ
vegāghātādabhīghātāddhīnasatvasya vā puna'

26.2

karaṇāyataneṣūgrā vāhyeṣvābhyantareṣu ca
niviśante yadā doṣā stadā mūrcchanti mānavāḥ

26.3

sajñāvahāsu nāḍīṣu pihitāṣvanilādibhiḥ
tamo'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt

26.4

sukhaduḥkhavyapohācca naraḥ patati kāṣṭhavat
moho mūrcchati tāmāhuḥ ṣaḍvidhā sā prakīrttitā

26.5

vātādibhi śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca
ṣaṭṣvetāsu pitta hi prabhutvenāvatiṣṭhati

26.6

hṛtpīḍājṛmbhaṇa glāniḥ saṃjñādaurbalyameva ca
sarvāsā pūrvarūpāṇi yathāsvanta vibhāvayet

26.7

nīlaṃ vā yadi vā kṛṣṇamākāśamathavāruṇam
paśyaṃstamaḥ praviśati śīghrañca pratibudhyate

26.8

vepathuścāṅgamardaśca prapīḍā hṛdayasya ca
kārśyaṃ śyāvāruṇā chāyā mūrcchāye vātasambhave

26.6-2

rakta haritavarṇañca viyatpītamathāpi vā
paśyaṃstamaḥ praviśati sakhedaśca prabudhyate

26.10

sapipāsa' sasantāpo raktapītākulekṣaṇaḥ
sabhinnavarcāḥ pītābho mūrcchāye pittasambhave

26.11

meghasaṅgāśamākāśamāvṛtaṃ vā tamodhanaiḥ
paśyaṃstamaḥ praviśati cirācca pratibudhyate

26.12

gurubhiḥ prāvṛtairaṅgairyathaivārdraṇa carmaṇā
saprasekaḥ sahṛllāso mūrcchāye kaphasambhave

26.13

sarvākṛtiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ
sa jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ

26.14

pṛthivyāpastamorūpaṃ raktagandhaśca tanmayaḥ
tasmādraktasya gandhena bhuvi mūrcchanti mānavāḥ

26.15

dravyasvabhāva ityeke dṛṣṭvā yadapi muhyati

26.16

guṇāstīvrataratvena sthitāstu viṣamadyayoḥ
ta eva tasmāttābhyāntu moho syātāṃ yatheritau

26.17

stabdhāṅgadṛṣṭisrastāgūḍhocchvāsaśca mūrcchitaḥ

26.18

madyena vilapan śete naṣṭavibhrāntamānasaḥ
gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarā yāvanna yāti tat

26.16-2

vepathuḥ svapnatṛṣṇāḥ syustamaśca viṣamūrcchite
veditavya tīvratarairyathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ

26.22

mūrcchā pittatamaprāyā rajaḥ pittānilādbhramaḥ
tamo vātakaphāttandrā nidrā śleṣmatamobhavā

26.21

anāyāsaśramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ
klamaḥ sa iti vijñeyaḥ indriyārthaprabādhakaḥ

26.22-2

indriyārtheṣvasaṃvittirgauravaṃ jṛmbhaṇa klamaḥ
nidrārttasyeva yasyaitattasya tandrāṃ vinirdiśet

26.23

indriyāṇāntu manaso moho nidrā nigadyate
vimohastvindriyāṇāntu sa tu tandrā nirucyate

26.24

doṣeṣu madamūrcchāyā gatavegeṣu dehinām
svayamevopaśāmyanti sannyāsenauṣadhairvinā

26.25

vāgdehamanasā ceṣṭāmrācchidyātibalāmalāḥ
sannyasyantyabalaṃ jantu prāṇāyatanamāśritāḥ

26.26

sa nā sannāsasannyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ
prāṇairvimucyate śīghra muktā sadyaḥphalāṃ kriyām

26.27

atha cikitsāmāha
sekāvagāhā maṇayaḥ saharāḥ
śītāḥ pradehā vyajanānilāśca
śītāni pānāni ca gandhavanti
sarvāsu mūrcchāsu nivāritāni

26.28

siddhāni varge madhure payāṃsi
sadāḍimā jāṅgalajā rasāśca
tathā yavā lohitaśālayaśca
mūrcchāsu pathyāśca matīnamudgāḥ

26.26-2

mūrcchā praśastāmbuśirovirekairjayedabhīkṣṇa' vamanaiśca tīkṣṇaiḥ

26.30

kolamajjoṣaṇośīra kaiśaira śītavāriṇā
pīta mūrcchā jayellodhrā kṛṣṇā vā madhusayutām

26.31

bhramaḥ pittasya saṃvṛddhau jāyate pavanasya ca
atastayoḥ praśamanīṃ kriyāmatrāvacārayet

26.32

mahauṣadhāmṛtā kṣaudraṃ puṣkara granthikodbhavam
pivetkaṇāyutaṃ kvātha mūrcchāyāñca madeṣu ca

26.33

pived durālabhākvāthaṃ saghṛta bhramaśāntaye
āṃbraphalāyāḥ prayogo vā prayogaḥ payaso'pi vā

26.34

kārpāsabījapāṇḍura taṇḍulatakraiḥ prakalpitā peyā
dhānyakahiṅgunāgara jīrakalavaṅgairvināśayed bhramaṇam

26.35

svinnamāmalaka piṣṭvā drākṣayā saha saṃsṛjet
viśvabheṣajasaṃyuktaṃ madhunā saha lehayet
tenāsya śāmyate mūrcchā śvāsaḥ kāmastathaiva ca

26.36

pañcamūlakaṣāyañca madhunā sitayā pivet
yathāsvañca jvaraghnāni kaṣāyāṇi prayojayet

26.37

raktajāyāntu mūrcchāyā hita śītakriyāvidhiḥ
madyajāyā pivenmadya nidrāṃ seveta vā sukham

26.38

viṣajāyā viṣaghnāni bheṣajāni prayojayet

26.39

kṛṣṇā śatāhvā śuṇṭhīnāṃ sābhayānāṃ palaṃ palam
guḍasya ṣaṭpalānyeṣā guṭikā bhramanāśinī

26.40

iti bhramanāśinīguṭī
añjanānyavapīḍāśca dhūmāḥ pradhamanāni ca
sūcībhistodana śasta dāhapīḍānakhāntare

26.41

luñcana keśanomnāñca dantairdaśanameva ca
ātmaguptāvagharṣañca hitastasyāvabodhane

26.42

utthito labdhasañjñaśca laśunasya rasaṃ pivet
khādet savyoṣalavaṇavījapūrakakeśaram

26.43

pathyākvāthena sasiddha ghṛta dhātrīrasena ca
sarpiḥ kalyāṇaka vāpi maḍhamūrcchāpaha pivet

Linked texts (11)