Virasimhavaloka 3.p14

3.p14

athakramaprāptasya mūrcchārogasya sanidānaṃ cikit‍sita | māha yathāha suśrutācāryaḥ | kṣīṇasyabahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ | vighātādabhighātādvā hīnasattvasya vā punaḥ || karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyaṃtareṣu ca | niviśaṃte yadā doṣāstadā mūrcchaṃti mānavāḥ || saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ | tamobhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt || sukhaduḥkhavyapohācca naraḥ patati kāṣṭhavat | moho mūrcchati tāmāhu ṣaḍvidhā sā prakīrtitā || vātādibhiḥ śoṇitena madyenaca viṣeṇa ca | ṣaṭsrvapyetāsu pittaṃ tu prabhutvenāvatiṣṭhate || hṛtpīḍā jṛṃbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñānāśo balasya ca | sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi yathāsvamupalakṣayet || apasmāreṇa liṃgāni tāsāmuktāni tattvataḥ | pṛthivyaṃbhastamorūpaṃ raktagaṃdhaśca tanmayaḥ || tasmādraktasya gaṃdhena mūrcchati bhuvi mānavāḥ | dravyasvabhāva ityeke dṛṣṭvā yadabhimuhyati || guṇāstīvrataratvena sthitāstu viṣamadyayoḥ | ta eva tasmājjāyeta mohastābhyāṃ yatheritaḥ || stabdhāṃgadṛṣṭistvasṛjā gūḍhocchvāsaśca mūrcchitaḥ | madyena vilapan śete naṣṭavibhrāṃtamānasaḥ || gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṃ yāvanna yāti tat vepathusvamatṛṣṇāḥ syuḥ staṃbhaśca viṣamūrcchite || veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ || sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehā vyajanānilāśca | śītāni pānāni ca gaṃdhavaṃti sarvāsumūrcchāsvanivāritāni || sitāpriyālekṣurasaplutāni drākṣāmadhūkasvarasānvitāni | kharjūrakāśmaryarasaiḥśṛtāni pānāni sarpīṃṣi sajīvanāni siddhāni varge madhure payāṃsi satāḍimā jāṃgalajā rasāśca| tathāyavālohitaśālayaśca mūrcchāsupathyāścasadāsatīnāḥ|| bhujaṃgapuṣpaṃ maricānyuśīraṃkolasyamadhyaṃ ca pibetsamāni| satīnatoyena bisaṃ mṛṇālaṃ kṣaudreṇakṛṣṇāṃ sitayācapathyāṃ kuryācca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibedvāpyatha mānuṣīṇām| mūrchāprasaktāṃ tu śirovirekairjayedabhīkṣṇaṃvamanaiścatīkṣṇaiḥ || harītakīkvāthaghṛtaṃ pibedvā dhātrīphalānāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā| drākṣāsitādāḍimalājavaṃtitītāninīlotpalapadmavaṃti || pibetkaṣāyāṇi ca gaṃdhavaṃti pittajvaraṃ yāni śarma nayaṃti prabhūtadoṣastamasotirekātsaṃmūrcchito naiva vibudhyate yaḥ || sanyāsasaṃjñobhṛśaduścikitsyo jñeyastadābuddhimatānareṇa | yathāmaloṣṭhaṃ salile niṣiktaṃ samuddhareyaśva vilīnameva || tadvaccikitsettvarayābhiṣiktamavedanaṃmṛtyuvaśaprayātam | tīkṣṇāṃjanābhyaṃjanadhūmayogaistathānakhābhyaṃtaratotrapātaiḥ || vāditragītānumayairapūrvvairvidhaṭṭanairguptaphalāvagharṣaṇaiḥ | ābhiḥkriyābhiścaṇalabdhasaṃjñaḥsānāhalālāśvasanaścavarjyaḥ prabhūtasaṃjñaṃ vamanānulomyaistīkṣṇairviśuddhaṃ laghupathyabhuktam | phalatrikaiścitrakanāgarādyaistathāśmajātājjatunaḥ prayogaiḥ || saśarkarairmāsamupakrameta viśeṣatojīrṇaghṛtaṃ sa pāyyaḥ | yathāsvaṃ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇyupayojayet || sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajānāṃ viṣāpaham