Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 31

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 31

Language
Sanskrit

31.1

iti jīvanīyayamakam
iti vaṅgasena saṅkalito'pasmāranidānacikitsādhikāra samāpta
atha vātavyādhinidānamāha
rūkṣaśītālpalaghvanna vyavāyātiprajāgaraiḥ
laṅghanaplavanātyadhvavyāyāmādipraceṣṭitaiḥ

31.2

viṣamādupacārādvā duṣṭāsṛk srāvaṇādati
dhātūnāṃ sakṣayāccintā śokarogātikarṣaṇāt

31.3

vegasandhāraṇādāmādabhighātādabhojanāt
marmabādhādgajoṣṭrāśva śīghrayānādisevanāt

31.4

dehe srotāṃsi riktāni pūrayitvā'nilo balī
karoti vividhān vyādhīn sarvāṅgaikāṅgasaṃśrayān

31.5

avyaktaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pūrvarūpamiti smṛtam

31.6

ātmarūpantu yadvyaktamapāyo laghutā punaḥ
saṅkocaḥ parvaṇā stambho bhaṅgo'sthnāṃ parvaṇāmapi

31.7

lomaharṣaḥ pralāpaśca pārśvapṛṣṭhakaṭīgrahāḥ
khañjapaṅgutvakubjatvaśoṣo'ṅgānāmanidratam

31.8

garbhaśukrarajojanāśaḥ spandana gātrasuptatā
śironāsākṣijantūnāṃ grīvāyāścāpi huṇḍanam

31.6-2

bhedastodārttirākṣepo mohaścāyāsa eva ca
evaṃ vidhāni rūpāṇi kurute kupito'nilaḥ
hetusthānaviśeṣācca bhavedrogaviśeṣakṛt

31.10

tatra koṣṭhāśrite duṣṭe nigraho mūtravarcasoḥ
bradhnahṛdrogagulmārśapārśvaśūlañca mārute

31.11

sarvāṅgakupite vāte gātrasphuraṇabhañjanam
vedanābhiḥ parītāśca sphuṭantīvāsthyasandhayaḥ

31.12

graho viṇmūtravātānāṃ śūlādhmānāśmaśarkarāḥ
jaṅghorutrikahṛtpṛṣṭha rogaśophā gude sthite

31.13

rukpārśvodarahṛnnābhyā tṛṣṇodgāravisūcikāḥ
kāsaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaśca śvāsaścāmāśayasthite

31.14

pakvāśayasthe'ntrakūja śūlāṭopau karoti ca
kṛcchramūtrapurīṣatva mānāhantrikavedanām

31.15

śrotrādiṣvindriyabadhaṃ kuryyāt kruddha samīraraṇaḥ

31.16

tvagrūkṣā sphuṭitā suptā kṛṣṇā kṛṣṇā ca tudyate
ātanyate sarāgā ca sarvvak tvaggate'nile

31.17

rujastīvrā. sasantāpā vaivarṇyaṃ kṛśatā'ruciḥ
gātre cārūṃ ṣi bhuktasya stambhaścāsyaggate'nile

31.18

gurvvaṅgantudyate'tyarthaṃ daṇḍamuṣṭihataṃ tathā
saruk stimitamatyarthaṃ māsame dogate'nile

31.16-2

bhedo'sthiparvvaṇā sandhi śūla māsabalakṣayaḥ
asvapnaṃ santatā ruk ca majjāsthikupite'nile

31.20

kṣipraṃ muñcati badhnāti śukraṃ garbhamathāpi vā
vikṛtiṃ janayeccāpi śukrasthaḥ kupito'nilaḥ

31.21

kuryyācchirāgataḥ śūla śiraḥ kuñcanapūraṇam
bāhyābhyantaramāyāma khañjīkubjatvameva ca

31.22

sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca kuryyāt snāyugato'nilaḥ
hanti sandhigataḥ sandhīn śūlaśothau karoti ca

31.23

prāṇe pittāvṛte charddirdāhaścaivopajāyate
daurbalyaṃ sadanaṃ tandrā vairasyañca kaphāvṛte

31.24

udāne pittayukte tu dāho mūrcchā bhramaḥ klamaḥ
asvedaharṣī mandāgniḥ śītatā ca kaphāvṛte

31.25

svedadāhauṣṇamūrcchāḥ syuḥ samāne pittasaṃyute
kaphena saṅgo viṇmūtre gātraharṣaśca jāyate

31.26

apāne pittayukte tu dāhauṣṇyaṃ raktamūtratā
adhaḥkāye gurutvañca śītatā ca kaphāvṛte

31.27

vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaṃ klamaḥ
gurūṇi sarvagātrāṇi stambhana cāsthiparvvaṇām

31.28

liṅgaṃ kaphāvṛte vyāne ceṣṭāstambhastathaiva ca
stambhanotkṣepaṇābhvāsa śīphaśūlāni sarvvaśaḥ

31.26-2

narañca śuddhavātārttamādau pāna niyojayet
vasāyāścātha majjāyāḥ tailasyātha ghṛtasya ca

31.30

abhyaṅga svedanaṃ vastirnasyaṃ sneho virecanam
snigdhāmlalavaṇasvādu vṛṣya vātāmayāpaham

31.31

paṭolakaphalairyūṣo vṛṣyo vātaharo laghuḥ
vārttālakakṛto yūṣaḥ paraṃ vātavināśanaḥ

31.32

pañcamūlībalāsiddhaṃ kṣīraṃ vātāmaye hitam

31.33

kolaṃ kulatyā suradārurāsnā māṣā umātailaphalānikuṣṭham
vacāśatāhvāyavacūrṇamamlamuṣṇāni vātāmayināṃ pradehaḥ

31.34

snehaiścaturbhirdaśamūlamiśrairgandhauṣadhaiścānilahṛtpradehaḥ
ānūpamatsyāmiṣaveśavārairuṣṇaiḥ pradehaḥ pavanāpahaḥ syāt

31.35

nirasthipiśitaṃ piṣṭaṃ svinnaṃ gur̤aghṛtānvitam
kṛṣṇāmaricasaṃyukta veśavāramiti smṛtam

31.36

bṛhat phāṇijjakotthena rasena parilepayet
pradeśa vāyunā grasta naraḥ samyak praśāntaye

31.37

tintiḍīkadaleḥ siddha tālaliṇḍikayā saha
piṣṭvā sukhoṣṇamālepa dadyādvātarujāpaham

31.38

vājigandhābalātisro daśamūlo mahauṣadham
dve gṛdhranakhyau rāstrā ca gaṇo mārutanāśanaḥ

31.36-2

sahacarā'maradāru sanāgara kathitamambhasi tailavimiśritam
pavanapīḍitadehagati. piban drutavilambitago bhavatīcchayā

31.40

palamarddhapalañcāpi rasonasya ca kuṭṭitam
hiṅgujīrakasindhūttha sauvarcalakaṭutrikaiḥ

31.41

cūrṇaistairmāṣakonmānairavacūrṇya viloḍitam
yathāgnibhakṣita prātaḥvuk kvāthānupānataḥ

31.42

dine dine prayoktavya māsameka nirantaram
vātarogānnihantyāśu cārdita cāpatanrtrikam

31.43

ekāṅgarogiṇe dadyāttathā sarvāṅgarogiṇe
ūrustambheṣu ca gṛdhrasyā kaphidoṣe viśeṣataḥ

31.44

palamarddhapala vāpi rasonasya sukuṭṭitam
hiṅgujīrakasindhūttha sauvarcalakaṭutrikaiḥ

31.45

cūrṇaistairmāṣakonmānairavacūrṇya viloḍitam
yathāgnibhakṣita prātaḥvuk kvāthānupānataḥ

31.46

dine dine prayoktavya' māsameka nirantaram
vātāmaya nihantyeva marditaṃ cāpatantrakam

31.47

ekāṅgarogiṇā rogaṃ tathā sarvāṅgarogiṇām
ūrustambhaṭnaṃsauñca śūladvandvaṃ kramīnapi

31.49

kaṭipṛṣṭhāmayaṃ hanyājjāṭharañca samīraṇam
piṣṭvā sasūkṣma laśunasya kanda ghṛtena lihyād ghṛtabhojanāśī
tasya praṇaśyanti hi vātarogā saṃskārahīnāt puruṣādivāryāḥ 48
daśamūlasya niryūho hiṅgupuṣkaracūrṇitaḥ
śamayetparapītastu vātaṃ mimmiṇasāṃnnatam

31.50

vātagrahapradeśe ca svedaḥ kāryyo vijānatā
siddhārthakavimiśraistu patrairmadanamiśritaiḥ

31.51

yadā tena vidhānena sadoṣatvānna siddhyati

31.52

bheṣajaiḥ snehasaṃyuktairbhojyairhi pracito malaḥ
mārgaṃ ruddhvā'nilaṃ rundhyāttasmāttamanulomayet

31.53

kṣīṇe yaśca virekaiḥ syāttaṃ niruhairupācaret

31.54

śītoṣṇasnigdharūkṣādyairvātalo yo na śāmyati
vikārastatra vijñeyo duṣṭamevātra śoṇitam

31.55

pibet kuṭajabaujānā cūrṇaṃ prāta' sukhāmbunā
śuṇṭhīcitrakayuktānā kuṃttivātanivāraṇam

31.56

prātarutthāya yatnena tailamātrāsamanvitam
pibedṛṣṇavātaghna mārdrakasvarasaṃ budhaḥ

31.57

ūrddhaṃvātavināśāya vāmāpatrasamanvitam
śyāmāmūlaṃ pivetpiṣṭa kṣīreṇa pariśrimiśritam

31.58

suptavāte tvasrasroca kuryyācca bahuśo bhiṣak
dihyācca lavaṇāgāra dhūmaistailasamanvitaiḥ

31.59

hṛdayānilanāśāya guḍūcaumaricānvitam
pivetprātaḥ prayatna na samyaguṣṇāmbhasā saha

31.60

pibeduṣṇābhasā piṣṭa sāśvagandhaṃ vibhītakam
gur̤ayuktaṃ prayatnena hṛdayānilanāśanam

31.61

devadārusamāyukta nāgara paripeṣitam
hṛdgātavedanārttastu pītvā sukhamavāpnuyāt

31.62

hṛdi prakupite siddhamaṃśumatyā payo hitam

31.63

kākolyādiḥ savātaghnaḥ sarvāmladravyasaṃyutaḥ
sānūpamāṃsaḥ susvinnaḥ sarvasnehasamanvitaḥ

31.64

sukhoṣṇaḥ sṛṣṭalavaṇaḥ sālvaṇaḥ parikīrttitaḥ
tenopanāha kurvīta sadā vai vātarogiṇām

31.65

kākolyādigaṇo grāhyo nāṣṭavargikasaṅgikaḥ
vātaghno daśamūlādi vargo'mlo dāḍimādikam

31.66

sarvasnehaścatuḥsneho lavaṇa saindhavādikam
amlādibhiśca saṃskāryaṃ kākolyāditrayaṃ tribhiḥ

31.67

daśamūlībalāstisro vidārīpṛśniparṇikā
śatāvarṣyaśvagandhā ca jīvanīyagaṇaiḥ saha

31.68

śyāmāpunarnavairaṇḍa pṛśni parṇī ca markaṭī
puṇḍarīka tugākṣīrī śālmalodrugmadāru ca

31.66-2

kuṣṭhaśūraṇamūlāni karkaṭākhyāmṛtā niśā
āmrātakokilākhyaśca śaṭhīpāṣāṇabhedakaḥ

31.70

alarko vasughaṇṭā ca sūryyāvarttaḥ sakāñcanam
yavakolakulatthāśca tilomāsarṣapāstathā

31.71

rāsnāprasāraṇīkuṣṭha mātuluṅgāmlavetasau
cūkrānūpāni māṃsāni snehāścatvāra eva ca

31.72

kāñjikaṃ dadhitakrañca jambīraṃ tintiḍīphalam
kurkuṭaubījapūrañca sarvāṇi lavaṇāni ca

31.73

sukhoṣṇaistailayuktaistu supiṣṭairvātarogiṣu
upanāhaḥ sadā kāryyo vātavyādhinivṛttaye

31.74

ayaṃ hi gulmañca tathāntravṛddhiṃ hanyāttathā śophamudagramāṅgam
hanyānnarasyārditavātamugramājānuśothañca tathārditaṃ vā

31.75

vāyau jaṭharaje yuñjyāt kṣāracūrṇādipācanam
viśeṣatastu koṣṭhasthe vāte kṣipraṃ pibennaraḥ

31.76

pācanīyairyutairvā pātayenmalān
gudapakvāśayasthe tu karmodāvarttikaṃ hitam

31.77

āmāśayasthe tvanile praśastaṃ prāgbhojanaṃ dīpanapācanañca
praccharddanaṃ tīkṣṇavirecanañca purāmudgā yavaśālayaśca

31.78

bhūtīkapathyā śaṭhipuṣkarāṇi bilva guḍūcīsuradāruśuṇṭhī
viḍaṅgavāsātiviṣā kaṇā ca kvāthāstrayaḥ sāmasamīraṇaghnāḥ

31.79

āmāśayagate vāyau charddiṃ snāvo yathākramam
deyaḥ ṣaṭdharaṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā

31.80

citrakendrayavau pāṭhā kaṭukātiviṣābhayā
mahāvyādhipraśamano yogaḥ ṣaṭdharaṇasmṛtaḥ

31.81

yoge'smin bhiṣajā grāhyāḥ ṣaṇṇāṃ ṣaṭdharaṇāḥ pṛthak
dineṣu ṣaṭsu dātavyāstena ṣaṭ dharaṇaṃ smṛtaḥ

31.82

vaṅkṣeḥ savṛṣaṇaṃ kāryyaṃ karmodāvarttikaṃ tathā
pakvāśayagate vāpi deyaṃ snehavirecanam

31.83

vastayaḥ śodhanīyāśca prāśāśca lavaṇottarāḥ
kāryyo vastigate cāpi vidhirvastiviśodhanaḥ

31.84

srotādiṣu prakupite kāryyaścānilahā kramaḥ
snehābhyaṅgopanāhāśca mardanālepanāni ca

31.85

vāyau tvagāśrite'bhyaṅgaṃ snehaṃ svedañca yojayet
raktasthe śītalān lepān vireka raktamokṣaṇam

31.86

māṃsamedogate vāte savireka nirūhaṇam
asthimajjāgate snehaṃ bāhyābhyantarato bhiṣak

31.87

ketakī nāgavallātibalānāṃ yadbahulena rasena vipakvam
tailamanalpatuṣodakasiddhaṃ mārutamasthigataṃ vinirharati

31.88

sandhisnāyugate vāte dāhasnehopanāhanam
harṣo'nnapānaṃ śukrasthe balaśukrakaraṃ hitam

31.89

avagāha kuṭīkarṣu prastarābhyaṅgabastibhiḥ
jayet sarvagataṃ vātaṃ śirāmokṣaiśca buddhimān

31.90

ekāṅgavātaṃ matimān śṛṅgeṇaivāvasthitaṃ jayet

31.91

vakṣastrikaskandhagataṃ vāyu manyāgataṃ tathā
vamanaṃ hanti nasyañca kuśalena prayojitam

31.92

sarvāṅgatamekāṅgasthitaṃ vāpi samīraṇam
ruṇaddhi kevalò vastistoyavegamivācalaḥ

31.93

pibedairaṇḍatailaṃ vā bastikukṣigudāśraye
daśamūlīkaṣāyeṇa mātuluṅgarasena vā

31.94

mūrddhasthe snehakṛtasya śirobastiśca lepanam

31.95

balā vilvaśṛte kṣīre ghṛtamaṇḍaṃ vipācayet
tasya śuktiṃ prakurvī vā nasya śīrṣagate'nile

31.96

tailaṃ saṅkucite khañje māṣasaindhavasādhitam
bāhuśīrṣagate nasya pānañcoparibhaktakam

31.97

garbhe śuṣke tu vātena bālānāṃ cāpi śuṣyatām
sitākāśmaryyamadhukairhitamutthāpane payaḥ

31.98

atha hanugrahamāha
jihvā nirlekhanācchuṣka carvaṇādabhighātataḥ
kupito hanumūlasthaḥ saṃsrayitvā'nilo hanum

31.99

karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃhatāsyatām
hanugrahaḥ sa tena syāt kṛcchāccarvvaṇabhāṣaṇam

31.100

atha cikitsāmāha
saṃvṛtaṃ civukaṃ svinnā sunnāmyāsyañca buddhimān
vivṛtā nāmayitvā tu kuryyādāyāmavat kriyām

31.101

saguḍā pakkavimbīntu prakṣipya vadanāntare
srasta saṅgamayet sthānaṃ snigdhasvinnañca nāśayet

31.102

addite navanītena khādenmāṣeṇḍarīṃ naraḥ
addite śothayukte tu vamanaṃ raktamokṣaṇam

31.103

śleṣmabhāge kṣayaṃ nīte bṛṃhaṇaiḥ samupācaret
rasīnaṃ ghṛtatailābhyāṃ pibedvāpyarditāpaham

31.104

atha jihvāstambhamāha
vāgvādinī śirāsastho jihvā stambhayate'nilaḥ
jihvāstambha sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā

31.105

atha cikitsāmāha
jihvāstambhe yathāvastha vātavyādhicikitsitam
sāmānyoktā kriyā cātra arditasya hitā matā

31.106

atha manyāstambhamāha
divā svapnāsanasthānavikṛtordhvaṃ nirīkṣayaiḥ
manyāstambhaṃ prakarute sa eva śleṣmaṇāvṛtaḥ

31.107

atha cikitsāmāha
pañcamūlīkṛtaḥ kvātho daśamūlīkṛto'thavā
rūkṣaṃ svedaṃ tathā nasyaṃ manyāstambhe prayojayet

31.108

atha kubjalakṣaṇamāha
hṛdayaṃ yadi vā pṛṣṭhamunnataṃ kramaśaḥ saruk
kruddho vāyuryadā kuryyāttadā taṃ kubjamādiśet

31.106-2

atha cikitsā
vātaghnairdaśamūlyā ca vātakubjamupācaret
snehairmāṃsarasairvāpi pravṛddhaṃ taṃ vivarjayet

31.110

atha śirograhamāha
raktamāśritya pavanaṃ kuryyānmūrddhadharāḥ śirāḥ
rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so'sādhyaḥ syācchirograhaḥ

31.111

atha cikitsā
śirograhe tu karttavyā śirogatamarutkriyā

31.112

atha nidānam
aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayitvā'sabandhanam
aṃsabandhanaśoṣaḥ syādvāhuśoṣaḥ savedanaḥ
śirā saṃkucya tatrastho janayatyapabāhukam

31.113

sphikpāyukaṭipṛṣṭhorujānujaṅghāpadaṃ kramāt
gṛdhrasīstambharuk todairgṛhṇāti spandate muhuḥ

31.114

vātādvātakaphābhyāṃ sā vijñeyā dvividhā punaḥ
vātajāyāṃ bhavettodo dehasyātīva vakratā
jānujaṅghorusandhīnāṃ sphuraṇaṃ stabdhatā bhṛśam

31.115

vātaśleṣmodbhavāyāntu gauravaṃ vahnimārdavam
tandrāmukhaprasekaśca bhaktadveṣastathaiva ca

31.116

talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ
bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācīti hi socyate

31.117

atha cikitsā
bāhuśoṣe pibet bhuktvā sarpiḥ kalyāṇakaṃ mahat
vāte'pabāhuke nasyaṃ snehaṃ cottarabhaktikam

31.118

balāmūlaśṛtaṃ toyaṃ saindhavena samanvitam
bāhuśoṣagate vāyau manyāstambhe ca śasyate

31.118-2

paramauṣadhamapabāhukamanyāstambhorddhvajatrugataroge
śītalajalena nāvana mupaśamane jiṅginīṃ ca puraḥ

31.120

nasyena śītapayasā śukaśimbīmūlajiṅginīṃ piṣṭvā
apabāhukakandharapīḍā macirodvināśayedyoga eṣaḥ

31.121

kākoḍumbaridugdhaiḥ sarāmaṭhairhraret sarvayogavicca
kapikacchūmūlayuktairnasyairapabāhujā pīḍām

31.122

mūlaṃ balāyāstvatha pāribhadraṃ tathātmaguptāsvarasaṃ pibedvā
nasyantu yo māṣarasena dadyānnāsādasau vajrasamānabāhuḥ

31.123

daśamūlībalāmāṣakvāthaṃ tailājyamiśritam
sāyaṃ bhuṅktvā pibennasya viśvācyāmapabāhuke

31.124

māṣasindhubalārāsnā daśamūlakahiṅgubhiḥ
vacājaṭāśatākhyābhiḥ siddhaṃ tailaṃ manāgaram

31.125

ūrddhvaṃ bhaktāśanādvyāhādvāhuśoṣāpabāhukau
pakṣāghātaṃ tathaivāśu viśvācīmuddhatāmapi

31.126

atha nidānam
vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadi
khañjastadā bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthrordvayorvadhāt

31.127

kampate gamanārambhe khañjanniva ca gacchati
kalāyakhañjaṃ taṃ vidyāt muktasandhiprabandhanam

31.128

hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ ca prasuptakau
pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphamārutakopajaḥ

31.126-2

pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito'nilaḥ
viśeṣataścaṅkramaṇāt pādadāhaṃ tamādiśet

31.130

vātaśoṇitajaḥ śotho jānumadhye mahārujaḥ
jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣastu sthūlakroṣṭukaśīrṣavat

31.131

ruk pāde viṣame nyaste śramādvā jāyate yadā
vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam

31.132

atha cikitsā
khañjapaṅgoḥ kalāyākhye viśvācīpādaharṣayoḥ
pādadāhe ca gṛdhrasyāṃ kroṣṭuke vātakaṇṭake

31.133

śirāṃ viddhvāśu kurvīta yathāvidhi cikitsakaḥ
upācaredabhinavaṃ khañjaṃ paṅgumathāpi vā
virekā''sthāpanasvedaguggulusnehavastibhiḥ

31.134

pādaharṣe tu karttavyaḥ kaphavyādhiharo vidhiḥ
vātaraktakramaṃ kuryāt pādadāhe viśeṣataḥ

31.135

masūravidalaiḥ piṣṭaiḥ śṛtaśītena vāriṇā
caraṇau lepayet samyak pādadāhapraśāntaye

31.136

navanītena saṃliptau vahninā paritāpitau
mucyate caraṇau kṣipraṃ paritāpāt sudāruṇāt

31.137

gugguluṃ kroṣṭuśīrṣe tu guḍūcīṃ triphalāmbhasā
kṣīreṇairaṇḍatailaṃ vā pibedvā vṛddhadārukam

31.138

rasaṃ tittirimāṃsasya kroṣṭuke madhuraṃ pibet
vātaraktakriyābhiśca jayejjāmbukamastakam

31.136-2

raktāvasecanaṃ kuryādabhīkṣṇaṃ vātakaṇṭake
pibederaṇḍatailaṃ vā dahet sūcībhireva vā

31.140

punarnavāyāḥ śvetāyā stailaṃ mūlena sādhayet
vātakaṇṭakamāhanyāt pādābhyaṅgena mardanāt

31.141

atha nidānam
nābheradhastātsañjātaḥ sañcārī yadi vā'calaḥ
aṣṭhīlāvaddhano granthirūddhvaṃmāyata unnata'
vātāṣṭhīlāṃ vijānīyā dvahirmārgāvarodhinīm

31.142

etāmeva rujāyuktā vātaviṇmūtrarodhinīm
pratyaṣṭhīlāmiti vadejjaṭhare tiryyagutthitām

31.143

atha cikitsāmāha
aṣṭhīlāyāḥ kriyā kāryyā gulmasyāntaravidradheḥ
cūrṇaṃ hiṅgvādikañcātra piveduṣṇena vāriṇā

31.144

atha nidānam
adho yā vedanā yātivarcomūlātthitā
bhindatīva gudopastha sā tūnī nāmato matā

31.145

gudopasthotthitā yā tu pratilomaṃ vidhāvitā
vegaiḥ pakvāśaya yāti pratitūnīti socyate

31.146

atha cikitsā
tūnyāñca pratitūnyāñca praśastāḥ snehavastayaḥ
pivedvā snehraplavaṇa pippalyādimathāmbunā

31.147

uṣṇena rāmaṭhakṣāraṃ pralīḍhamathavā ghṛtam
atha nidānamāha
vātāhyātakaphāttandrā gauravārocakānvitā

31.148

athorajaḥ śvetalodhra mañjana marica tathā
gopittena samāyuktaṃ tandrānāśanamuttamam

31.149

palāṇḍuhiṅgulaśunaṃ vacākaṭukarohiṇī
jīvantīrasasaṃyuktaṃ tandrāvilayanaṃ param

31.150

nidānam
sāṭopamatyugrarujamādhmānamudare bhṛśam
ādhmānamiti jānīyād ghoraṃ vātanirodhajam

31.151

vimuktapārśvahṛdayaṃ tadevāmāśayotthitam
pratyādhmāna vijānīyāt kaphavyākulitā'nilam

31.152

ādhmāne laṅghanaṃ pūrvaṃ dīpanaṃ pācana tataḥ
phalavarttikriyāṃ kuryyādvastikarma ca śodhanam

31.153

pratyādhmāne samutpanne kuryyāllaṅghanakṛrddane
dīpanāni prayuñjīta pūrvvavadvastikarma ca

31.154

nidānam
sarvāṅgakampaḥ śiraso vāyurvepathusañjñakaḥ
khallī tu pādajaṅghoru karamūlābamorṭinī

31.155

vāyuṃ vepathunāmānaṃ svedābhyaṅgāṉuvāsanaiḥ
upācarennirūhaiśca śirobastivirecanam

31.156

kuṣṭhasaindhavayoḥ kalkaścuktailasamanvitaḥ
sukhoṣṇo mardane yojyaḥ khallīśūlanivāraṇaḥ

31.157

bhallātakāni sindhūttha madhūcchiṣṭamahauṣadham
amlena payasā vā'pi ghṛtametadvipācayet

31.158

etenodvarttana kāryyaṃ pradehaścaiva śāmyati
atipravṛddhā khallīṃ tu tatkṣaṇādeva nāśayet

31.156-2

āvṛtya vāyuḥ sakapho dhamanīḥ śabdavāhinīḥ
narān karotyavacanān mūkaminmiṇagadgadān

31.160

prasthaṃ ghṛtasya palikaiḥ śrīyuvacādhātakīlodhravatsakaiḥ
āje payasi sapāṭhaiḥ siddha sārasvataṃ nāmnā

31.161

vidhivadupayujyamāna jar̤agadgadamūkatāṃ kṣaṇājjitvā
smṛtimatimedhāpratibhāḥ kuryyāt samyagiṣṭavāgbhavati

31.162

saharidrāvacākuṣṭha pippalīviśvabheṣajam
ajājī cājamodā ca yaṣṭimadhukasaindhavam

31.163

etāni samabhāgāni ślakṣṇacūrṇāni kārayet
taccūrṇaṃ sarpiṣālodya pratyahaṃ bhakṣayennaraḥ

31.164

ekaviṃśatirātreṇa bhavecchrutidharo naraḥ
meghadundubhinirghoṣo mattakokilaniḥsvanaḥ

31.165

jaḍagadgadamūkatvaṃ lehaḥ kalyāṇako jayet
mārute praguṇe vastau mūtraṃ samyak pravarttate
vikārān vividhān vāpi pratilome bhavanti ca

31.166

sthānanāmātmarūpaiśca liṅgaiḥ śeṣān vinirdiśet
sarveṣveteṣu saṃsargaṃ pittādyaierupalakṣayet

31.167

yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito'bhyeti mārutaḥ
tadā kṣipatyāśu muhurmuhurdehaṃ muhuścaraḥ

31.168

muhurmuhustadā''kṣepādākṣepaka iti smṛtaḥ

31.169

kruddhaḥ khaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrddhaṃ pravarttate
pīḍayan hṛdayaṃ gatvā śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayet

31.170

dhanurvannāmayedgātrāṇyākṣepairmohayettathā
akṛcchrāducchraseccāpi stabdhākṣo vā nimīlikaḥ
kapota iva kūjecca niḥsaṃjñaḥ so'patānakaḥ

31.171

dṛṣṭiṃ saṃstabhya saṃjñāñca hatvā kaṇṭhena kūjati
hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ

31.172

vāyunā dāruṇaṃ prāhureke tamapatānakam

31.173

kaphānvito yadā vāyurdhamanīṣveva tiṣṭhati
sa daṇḍavat stambhayati kṛcchro daṇḍāpatānakaḥ

31.174

dhanustulyo namedyastu sa dhanustambhasaṃjñitaḥ
vivarṇavadvavadanaḥ srastāṅgo naṣṭacetanaḥ
prakhidyaśca dhanustambhe daśarātraṃ na jīvati

31.175

aṅgulīgulphajaṭhara hṛdvakṣogalasaṃśritaḥ
snāyupratānamanilo yadā kṣipati vegavān

31.176

viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanurbhagnapārśvaḥ kapha vaman
abhyantara dhanuriva yadā namati mānavaḥ

31.177

tadā so'bhyantarāyāma kurute māruto balī

31.178

bāhyasnāyupratānastho vāhyāyāmaṃ karoti ca
tamasādhya budhāḥ prāhuḥ pṛṣṭhakaṭyurubhañjanam

31.176-2

kaphapittānvito vāyurvāyuureva ca kevalaḥ
kuryādākṣepakānnya caturthamabhighātajam

31.180

garbhapātanimittaśca śoṇitaprasavācca yaḥ
abhighātanimittaśca na siddhyatyapatānakaḥ
gate vege bhavet svāsthyaṃ sarveṣvākṣepakādiṣu

31.181

athāpatānakenāttaṃ masrastākṣamavepanam
astabdhameḍhramasveda vahirāyāmavarjitam

31.182

akhaṭvāpātinañcaiva tvarita samupācaret

31.183

tatra prāgeva sukhinna snigdhāṅge tīkṣṇanāvanam
srotoviśuddhaye yuñjyādannapāne tato ghṛtam

31.184

vidāryādigaṇakvāthe dadhicīrarasaiḥ mṛtam
nātimātraṃ tato vāyurvyāpnoti sahasaiva ca

31.185

vegāntare'nu mūrddhānamasakkaccāsya recayet
avapīḍaiḥ pradhamanaistīkṣṇaiḥ śleṣmanibarhaṇaiḥ

31.186

śvasanāsu vimuktāsu tathā sañjñā na vindati
sauvarcalābhayāvyoṣasiddhaṃ sarpirbale kaphe

31.187

apatānakine śastaṃ daśamūlīśṛtaṃ jalam
pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ jīrṇe māsarasaudanam

31.188

hanyabhuktavatā pītamamlaṃ dadhyapatānakam
maricena samāyuktaṃ snehavastirathāpi vā

31.189

kulatthayavakolāni bhadradārvādikaṃ gaṇam
niṣkvāthyānūpamāsañca tenāmlaiḥ payasā'thavā

31.190

svādukandayutaṃ cemaṃ mahāsnehaṃ vipācayet
svedābhyaṅgāvagāhaiśca nasyapānānuvāsanaiḥ
sa hanti vātaṃ tenaiva snehasvedān prayojayet

31.191

iti mahāsnehaḥ
palāṣṭakaṃ tilvakato vacāyāḥ prasthaṃ palaṃ śigru ca pañcamūlam
sairaṇḍasiṃhītrivṛtaṃ ghaṭe'pāṃ paktvā pacetpādaśṛtena tena

31.192

daghnopetaṃ yāvaśūkāśavilvaiḥ sarpiṣprasthaṃ hanti tatsevyamānam
duṣṭānvātānekasarvāṅgasaṃsthān yonivyāpadbradhnagulmodarañca

31.193

iti tilvakaghṛtam
cikitsitamidaṃ kuryyācchuddhavāte'patānake
saṃsṛṣṭadoṣe saṃsṛṣṭaṃ kuryyādyena kriyāpatham

31.194

doṣamākṣepake jñātvā śirāṃ viddhvā yathākramam
samīraṇaharaṃ karmma kārayet kuśalo bhiṣak

31.195

vāhye cābhyantarāyāme yojyā cārditavat kriyā
athāpatantrakeṇārttamāturaṃ nāpatarpayet
nirūhavastiṃ vamanaṃ sevayenna kadācana

31.186-2

śvasanāḥ kaphavātābhyāṃ ruddhāstasya vimokṣayet
tīkṣṇaiḥ pradhamanaiḥ saṃjñā tāsu muktāsu vindati

31.187-2

maricaṃ śigrubījāni viḍaṅgaṃ phaṇijjakam
etāni ślakṣṇacūrṇāni dadyācchīrṣavirecanam

31.188-2

iti maricādinasyam
hiṅgvamlavetarasaṃ śuṇṭhī sasauvarcaladāḍimam
pibedvātakaphaghnañca vātahṛdroganuddhitam

31.186-3

harītakīvacārāsnā saindhavaṃ cāmlavetasam
ghṛtamārdrakasaṃyuktamapatantrakanāśanam

31.200

vibhītakaṃ sātiviṣa bhadramustañca pippalīm
bhārgīṃ ca śṛṅgaverañca sūkṣmacūrṇāni kārayet

31.201

cūrṇānyetāni madyena pītānyuṣṇodakena vā
nāśayanti nṛṇāṃ śīghra kāsaśvāsāpatānakam

First 200 of 607 passages. Read on

Linked texts (21)