Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 34

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 34

Language
Sanskrit

Contents

34.1

atha āmavātanidānamāha
viruddhāhāraceṣṭasya mandāgnerniścalasya ca
snigdha bhuktavato hyannaṃ vyāyāmañcātha kurvataḥ

34.2

vāyunā prerito hyāmaha śleṣmasthānaṃ pradhāvati
tenātyarthaṃ vidagdho'sau dhamanīḥ pratipadyate

34.3

vātapittakaphairbhūyo dūṣito hyannajo rasaḥ
srotāṃsyabhiṣyandayati nānāvarṇo'tipicchilaḥ

34.4

janayatyagnidaurbalyaṃ hṛdayasya ca gauravam
vyādhīnāmāśyo hyeṣa āmasañjño'tidāruṇaḥ

34.5

ajīrṇāt yo rasojāta' sañcitaḥ saṃkrameṇa vai
āmasañjñā sa labhate śirogātrarujākaraḥ

34.6

yugapat kupitāvetau trikasandhiniveśakau
stabdhañca kurute gātramāmavātaḥ sa ucyate

34.7

aṅgamardo'rucistṛṣṇā ālasyaṃ gauravaṃ jvaraḥ
apākaḥ śūnatāṅgānā māmavātasya lakṣaṇam

34.8

sa kaṣṭaḥ sarvarogāṇā yadā prakupito bhavet
hastapādaśirogulpha trikajānūrusandhiṣu

34.6-2

karoti saruja śothaṃ yatra doṣaḥ prapadyate
sadoṣo rujate'tyarthaṃ vyāviddha iva vṛścikaiḥ

34.10

janayet so'gnidaurbalyaṃ prasekārucigauravam
utsāhahāniṃ vairasyaṃ dāhañca bahumūtratām

34.11

kukṣau kaṭhinatā śūlaṃ tathā nidrāviparyyayam
tṛṭchardibhramamūrcchāṃśca hṛdgrahaṃ viḍbabandhanam

34.12

jāḍyāntrakūjamānāhaṃ kaṣṭāṃścānyānupadravān

34.13

pittātsadāharogañca saśūlaṃ pavanānugam
stimitaṃ gurukaṇḍūkaṃ kaphajuṣṭaṃ tamādiśet

34.14

ekadoṣānugaḥ sādhyo dvidoṣo yāpya ucyate
sarvadehacaraiḥ śothaiḥ sa kṛcchraḥ sānnipātikaḥ

34.15

laṅghanaṃ svedanaṃ tiktaṃ dīpanāni kaṭūni ca
virecanaṃ snehanañca vastayaścāmamārute

34.16

rūkṣaḥ svedo vidhātavyo vālukāpuṭakaistathā
upanāhāśca karttavyāste'pi snehavivarjitāḥ

34.17

āmavātābhibhūtāya pīḍitāya pipāsayā
pañcakolena saṃsiddha pānīyaṃ hitamucyate

34.18

śuṣkamūlakayūṣastu yūṣa vā pāñcamaulikam
rasakaṃ kāñjika vāpi śuṇṭhīcūrṇāvacūrṇitam

34.18-2

sauvīraṃ svinnavārttākaṃ tathā tiktaphalāni ca

34.20

vāstūkaśākaṃ sāriṣṭa śāka paunarnavaṃ hitam
paṭola gokṣurañcaiva varuṇa kāravellakam

34.21

yavānnaṃ koradūṣānnaṃ purāṇaṃ śāliṣaṣṭikam
lāvakānā tathā māṃsa hitaṃ takreṇa saṃskṛtam

34.22

hitaṃ ca yūṣaṃ kaulatthaṃ kālāyaścaṇakasya ca
rucaṃ dadyādyathā sātmya māmavātahitaṃ ca yat

34.23

śatapuṣyā vacā viśvaṃ śvadaṃṣṭrāvaruṇatvacaḥ
punarnavā sadevāhna śaṭhīsuṇṭhitikāḥ samāḥ

34.24

prasāraṇī ca tarkārī phalañca madanasya ca
śuktakāñjikapiṣṭāśca sukhoṣṇā lepane hitāḥ

34.25

ahiṃsākemukāmūla śigruvalmīkamṛttikā
mūtrapiṣṭaiśca karttavyamupanāhapralepanam

34.26

citrakaṃ kaṭukā pāṭhā kaliṅgagativiṣāmṛtāḥ
devadāruvacāmustā nāgarātiviṣābhayāḥ
pivedūṣṇāmbunā nityamāmavātasya bheṣajam

34.27

śaṭhīśuṇṭhyabhayā cocā devāhnātiviṣāmṛtā
kaṣāyamāmavātasya pācanaṃ rūkṣabhojanam

34.28

rāstrāṃ guḍūcīmairaṇḍaṃ devadārumahauṣadham
pibet sarvāṅgike vāte sāme sandhyakṣimajjage

34.29

pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaraiḥ
kvathitaṃ vāri tatpeya māmavātanibarhaṇam

34.30

śaṭī viśvauṣadhī kalkaṃ varṣābhūkvāthasaṃyutam
saptarātraṃ pivejjantu rāmavātavināśanam

34.31

rāsnāmṛtāragvadhadevadāru trikaṇṭakairaṇḍapunarnavānām
kvāthaṃ pivennāgaracūrṇamiśraṃ jaṅghorupārśvatrikapṛṣṭhaśūle

34.32

āmavāte kṛṣṇāyuktaṃ daśamūlījalaṃ pivet
khādedvāpyabhayā viśvaṃ guḍūcīṃ nāgareṇa vā

34.33

citrakendrayavāpāṭhā kaṭukātiviṣābhayā
āmāśayotthavātaghnaṃ cūrṇaṃ peyaṃ sukhāmbunā

34.34

punarnavāmṛtāśuṇṭhī śatāhnāhvayadārukam
śaṭīmuṇḍatikācūrṇaṃmāraṇālena pāyayet
śrāmavāta nihantyāśu gṛdhrasīmuddhatāmapi

34.35

iti punarnavādi cūrṇam
karṣaṃ nāgaracūrṇasya kāñjikena pibet sadā
śrāmavātapraśamanaṃ kaphavātaharaṃ param

34.36

pañcakolakarccarṇantu pibeduṣṇena vāriṇā
mandāgniśūlagulmañca kaphārocakanāśanam

34.37

śrāmavātagajendrasya śarīravanacāriṇaḥ
eka eva nihantyāśu hyeraṇḍasnehakesarī

34.38

eraṇḍatailayuktā haratakīṃ bhakṣayennaro vidhivat
śrāmānilāttiyukto gṛdhrasī baddhārdito niyatam

34.36-2

āragvadhasya patrāṇi bhṛṣṭāni kaṭutailataḥ
śrāmaghnāni naraḥ kuryyāt sāya bhaktāhatāni ca

34.40

vāyuḥ kacyāśritaḥ śuddhaḥ sāmo vā janayedrujam
kaṭigrahaḥ sa evoktaḥ paṅguḥ sakthidvayāśritaḥ

34.41

śuṇṭhaugocuraka kvāthaḥ prātaḥ prātarniṣevitaḥ
sāme vāte kaṭauśūle pācano rukapraṇāśanaḥ

34.42

yavakṣārasamāyukto mūtrakṛcchravināśanaḥ

34.43

daśamūlaukaṣāyeṇa pibedvā nāgarāmbhasā
kukṣivastikaṭīśūle tailamairaṇḍasambhavam

34.44

mahauṣadhaguḍūcyostu kvātha pippalīsaṃyutam
pibedāme sarukkoṣṭhe kaṭauśūle viśeṣataḥ

34.45

viśodhyairaṇḍavījāni piṣṭvā kṣīre vipācayet
tatpāyasaṃ kaṭauśūle gṛdhrasyāṃ paramauṣadham

34.46

śuṣkata ruvalkala sahita gomūtra sthāpita tu saptāham
hiṅguvacāśatapuṣpāsaindhavayuktena tenātha

34.47

tatpuṭapakka haṃnyāt kaṭoruja dāruṇa pusām
āmamedovṛddhibhavān vikārānthānilodbhavān

34.48

amṛtānāgaragokṣuramuṇḍatikāvaruṇakaiḥ kṛtaṃ cūrṇam
maskhāranālapītaṃ sāmānilanāśana khyātam

34.46-2

rāsnairaṇḍaśatāvarīsahacarāduḥspardhavāsā'mṛtādevāhvātiviṣābhayāghanaśaṭośuṇṭhokaṣāyaḥ kṛtaḥ
pītaḥ soruvutaila eṣa vihitaḥ sāme samūlekhanile
kayyūrukikapārkhapṛṣṭhajaṭhare koṣṭhe ca vātārttijit

34.50

rāstrāvātārimūlañca vāsaka sadurālabhaḥ
śaṭī dāruvalā mustaṃ nāgarātiviṣābhayā

34.51

śvadaṃṣṭrāvyādhighātaśca mimidhānya punarnavā
aśvagandhāmṛttākṛṣṇā vṛddhadāruśatāvarī

34.52

vacāsahacarā caiva cavikābṛhatīdvayam
samabhāgānvitairetaiḥ rāstrātriguṇabhāgikaiḥ

34.53

kaṣāya pāyayet siddhamaṣṭabhāgāvaśeṣitam
śuṇṭhīcūrṇasamāyuktamābhādyena yuta tathā

34.54

alambuṣādisaṃyuktamajamodādinā tathā
yathādoṣa yathāvyādhi prakṣepaṃ kārayedbhiṣak

34.55

sarveṣu vātarogeṣu sandhimajjagateṣu ca
kubjake vāmane caiva pakṣāghāte tathādite

34.56

jānujaṅghāsthipīḍāsu gṛdhrasyāñca hanugrahe
praśastaṃ vātarakte syādūrustambhe tathā'rdāsi

34.57

viśvācīgulmahṛdrogavisūcīkroṣṭuśīrṣake
antravṛddhau ślīpade ca yoniśukrāmaye tathā

34.58

puṃsāṃ meḍhragate roge strīṇāṃ vandhyāmaye'pi ca
yoṣitāṃ garbhadaṃ mukhya nāsti kiñcit ataḥparam

34.59

sarveṣāṃ pācanānāntu śreṣṭhametaddhi pācanam
mahārāsnādiko nāmnā prajāpativinirmitaḥ

34.60

rāsnāviśvaviḍaṅgāni ruvukaṃ triphalā tathā
daśamūlaṃ pṛthak śyāmākvātho vātāmayāpahaḥ

34.61

arddhāvabhedake cākṣye cārdite vātakhañjake
netraroge śiraḥśūle jvarāpasmārayostathā
manobhraṃśe ca vividhe kathitañca sukhapradam

34.62

alambuṣā gokṣuraka triphalānāgarāmṛtā
yathottaraṃ bhāgavṛddhyā śyāmācūrṇeñca tatsamam

34.63

pivenmastu surāṃ takra kāñjikoṣṇodakena vā
āmavātaṃ jayatyāśu raktapitta saśoṇitam

34.64

trikajānūrusandhthyasthijvarārocakanāśanam
alambuṣādika cūrṇe rogānīkavināśanam

34.65

harītakyakṣadhātrībhiḥ prasiddhā triphalā kramāt
pratyekaṃ tena vā yuñjyāt bhāgavṛddhiṃ yathottaram

34.66

ābhā rāsnā guḍūcī ca śatāvarī mahauṣadham
śatapuṣyāśvagandhā ca hapuṣā vṛddhadārukam

34.67

yavānī cājamodā ca samabhāgāni kārayet
sūkṣmacūrṇamida kṛtvā viḍālapadakaṃ pivet

34.68

kaṭigrahaṃ gṛdhrasīñca manyāstambhaṃ hanugraham
ye ca kāyagatā rogā sarvāstāṃśca praṇāyayet

34.69

cūrṇaṃmābhādināmeda sarvavātavikāranut
alambuṣā gokṣurakaṃ guḍūcī vṛddhadārukam
pippalī trivṛtā mustā varuṇaṃ sapunarnavam

34.70

triphalā nāgarañcaiva sūkṣmacūrṇāni kārayet
mastvāranālatakreṇa payomāmrarasena vā
āmavāta nihanyāśu śvayathuṃ sandhigasthitam

34.71

māṇimanthasya bhāgau dvau yavānyāstāvadeva tu
bhāgāstrayo'jamodāyā nāgarādbhāgapañcakam

34.72

daśa dvau ca harītakyāḥ ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ śubham
mastvāranālatakreṇa sarpiṣoṣṇodakena vā

34.73

pītaṃ jayatyāmavāta gulmahṛdvastijān gadān
plīhāna hanti śūlādīnānāha gudajāni ca

34.74

vibandha jāṭharān rogān tathā vai hastapādajān
vātānulomanamida cūrṇaṃ vaiśvānara smṛtam

34.75

puṣṭyarthaṃ payasā sādhyaṃ dadhnā viṇmūtrasaṃgrahe
dīpanārthaṃ matimatā mastunā ca prakīrttitam

34.76

sarpirnāgarakalkena sauvīraṃ taccaturguṇam
siddhamagnikaraṃ śreṣṭhamāmavātaharaṃ param

34.77

nāgarakvāthakalkābhyāṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet
caturguṇena tenātha kevalena jalena vā

34.78

vātaśleṣmapraśamana magnisandīpanaṃ param
nāgara ghṛtamityukta kaṭauśūlāmanāśanam

34.76-2

hiṅgu trikaṭukaṃ cavya māṇimanthaṃ tathaiva ca
kalkān kṛtvā pṛthak sarvān ghṛtaprasthaṃ vipācayet

34.80

āranālāḍhaka dattvā tatsarpirjāṭharāpaham
śūla vivandhamānāha māmavāta kaṭigraham
nāśayed grahaṇīdoṣaṃ mandāgnerdīpanaṃ param

34.81

śṛṅgaveraṃ yavakṣāraṃ pippalīmūlapippalīḥ
sacavyaṃ citrakaṃ hiṅgu māṇimanthaṃ tathaiva ca

34.82

kalkaṃ kṛtvā tu matimān ghṛtaprasthaṃ vipācayet
āranālāḍhakaṃ dattvā tatsarpirjāṭharāpaham

34.83

śūlaṃ vibandhamānāhamāmavātaṃ kaṭigraham
nāśayed grahaṇīrogamagnisandīpanaṃ param

34.84

pibeddhiṅgughṛta vāpi dhānvantaramathāpi vā
mahāśuṇṭhīghṛtaṃ caiva sambhavāte punaḥ punaḥ

34.85

yatkiñcillekhana sarpirdīpanaṃ pācanañca yat
tatsarvamāmavāteṣu yojya vā mastunā ghṛtam

34.86

ajamodamaricapippalīviḍaṅga suradārucitrakaśatāhvā
saindhavaṃ pippalīmūla bhāgā navakasya palikāḥ syuḥ

34.87

śuṇṭhīdaśapalikā syāt palāni tāvanti vṛddhadārasya
abhayāpalāni pañca taccūrṇaṃ kārayecchlakṣṇam

34.88

samaguḍavaṭakāndadyāccūrṇaṃ vā koṣṇavāriṇā pivataḥ
naśyantyāmānilajāḥ sarve rogāḥ sudāruṇāḥ śīghram

34.86-2

visucikā pratitūnī tūnī hṛdrogāḥ gṛdhrasī cogrā
kaṭivastigudasphuṭana caivāsthijaṅghayostīvram

34.60-2

śvayathustathāṅgasandhiṣu ye cānye cāmavātasambhūtāḥ
sarve prayānti nāśa tama iva sūryyāṃśuvidhvastam

34.61-2

kṣudbodhanamārogyaṃ sthirataruṇaṃ balīpalitanāśanañca
kurute satatabhyāsād guṇānanyāṃstathā suvahūn

34.62-2

citrakaṃ pippalīmūlaṃ yavānī kāravī tathā
viḍaṅgamajamodā ca jīraka suradāru ca

34.63-2

cavyailā saindhava kuṣṭhaṃ rāsnā gokṣuradhānyakam
triphalā mustakaṃ vyoṣaṃ tvaguśīraṃ yavāgrajam

34.64-2

tālīśapatraṃ patrañca sūkṣmacūrṇaṃāni kārayet
yāvantyetāni cūrṇāni tāvanmātrañca guggulum

34.65-2

sampradyaṃ sarpiṣā gār̤ha strigdhe bhāṇḍe nidhāpayet
tato mātrāṃ prayuñjīta yatheṣṭākṣaravānapi

34.66-2

yogarāja iti khyāto yogo'yamamṛtopamaḥ
āmavātākhyavātādīn kṛmiduṣṭavraṇāni ca

34.67-2

plīhagulmodarānāhadurnāmāni vināśayet
agniñca kurute dīptaṃ tejovṛddhiṃ balaṃ tathā
vātarogān jayatyeṣa sandhimajjāgatānapi

34.68-2

nāgarasya palānyaṣṭau ghṛtasya palaviṃśatiḥ
kṣīrār̤haka samāyaktaṃ khaṇḍasyārddhaśataṃ palam

34.66-3

vyoṣatrijātakadravyāt pratyekañca palaṃ palam
nidadhyāccūrṇitaṃ tatra khādedagnibalaṃ prati

34.100

āmavātapraśamana balapuṣṭivivarddhanam
balyamāyuṣyamojasyaṃ balīpalitanāśanam

34.100.p1

iti śuṇṭhīkhaṇḍa

Linked texts (12)