Cikitsasarasangraha (Vangasena) 56
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 56
- Language
- Sanskrit
56.1
yāni pratidvādaśa cāṅgulāni meḍhrañca vastiṃ parivarjya samyak
vidāryya matsyāṇḍanibhāni vaidyo vikṛṣya jāla pallaṃ vidadhyāt26
atha arbudanidānamāha
gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ saṃmūrcchitā māṃsamasṛk praduṣya
vṛtta sthiraṃ mandaruja mahānta manalpamūlaṃ ciravṛddhayapākama
kurvanti māsocchrayamatyagādha tadarbuda śāstravido vadanti
56.2
vātena pittena kaphena cāpi raktena māsena ca medasāpi
yajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānāni sadā bhavanti
56.3
doṣa' praduṣṭo rudhira śirāsu saṅkoca sampoḍya tatastvapākama
sāstrāvamunnahyati māsapiṇḍa' māmāṅkurairācitamāśu vṛddhim
56.4
sravatyajasra rudhiraṃ saduṣṭamasādhyamekaṃ rudhirātmakantu
raktakṣayopadravapīḍitatvāt pāṇḍurbhavedarbudapīḍitastu
56.5
muṣṭiprahārādibhirardite'ṅge māsa praduṣṭañjanayecca śotham
avedanaṃ snigdhamananyavarṇamapākamaśmopamamapracālyam
56.6
praduṣṭamāṃsasya narasya gār̤hametadbhavenmāṃsaparāyaṇasya
māṃsārbudantve tadasādhyamuktaṃ sādhyeṣvapīmāni vivarjayettu
56.7
samprasruta' marmaṇi yacca jāta' srota'su vā yacca bhavedacālyam
yajjāyate'nyat khalu pūrvajāte jñeya tadapyarbudamarbudajñaiḥ
56.8
yadvandvajātaṃ yugapat kramādvā dvirarbudaṃ tacca bhavedasādhyam
56.9
na pākamayānti kaphādhikatvān medo bahutvacca viśeṣatastu
doṣasthiratvādagrathanācca teṣā sarvārbudānyeva nisargatastu
56.10
jayedvidradhivat pūrvamarbudaṃ proñchanādibhiḥ
kṣārāgnibhyāṃ daheccāpi pradeśairvividhairjayet
56.11
karkārukairvārukanārikela priyālapañcāṅgulavījapūraiḥ
vātāvurda cauraghṛtāmlasiddhairuṣṇaiḥ satailairupanāhayettu
56.12
svedaṃ vidadhyāt kuśalastu nāḍyā śṛṅgeṇa raktaṃ bahuśo harecca
vātaghnaniryūhapayo'rddhabhāgaiḥ siddhāṃ śatāhvā trivṛtāṃ pibedvā
56.13
svedopanāhā mṛdavastu pathyāḥ pittāvurde kāyavirecanañca
vighṛṣya codumbaraśākagojopalairbhṛśaṃ kṣaudrayutaiḥ pralimpet
56.14
sūkṣmaiścataḥ sarjarasapriyaṅgu pataṅganodhrārjunayaṣṭikākhyaiḥ
56.15
śuddhasya jantoḥ kaphaje'rbude tu rakte ca rikte ca tato'rbudaṃ tat
kapotapārāvataviḍrimiśraiḥ sakāṃsyanīlī śuklalāṅgalākhyaiḥ
56.16
sūkṣmaistu kākādanamūlamiśraiḥ kṣārapradigdhairathavā pradihyet
56.18
niṣpāvapiṇyākakulatthakalkairmāṃsapragāḍhairdadhimarditaiśca
lepaṃ vidadhyāt kramayo yathāca muñcantyapatyānyathamakṣikā vā
alpāvaśiṣṭa kramibhiḥ pradagdhaṃ likhettato'gni vidadhauta paścāt17
aśeṣadoṣāṇi hi nārbudāni karoti tasyāśu punarbha̍vanti
naro na śeṣāṇi samuddharettu hanyuḥ saśeṣāṇi yathā viṣāgnī
56.16-2
haridrā lodhrapataṅgaruhadhū mamanaḥśilā
madhu pragār̤ho lepo'yaṃ medo'rbudaharaḥ paraḥ
etāmeva kriyā kuryyādaśeṣā śarkarābde
56.20
yadalpamūlaṃ tanubhiḥ satāmraistadveṣṭya patrairathavāyasairvā
kṣārāgniśastrāṇyavacārayecca muhurmuhuḥ prāṇamavekṣyamāṇaḥ
yadṛcchayā copagatāni pākaṃ pākakrameṇopacaredbhiṣagjñaḥ
56.21
āsphoṭagojaukaravaurapatraiḥ kaṣāyamiṣṭaṃ vraṇaśodhanārtham
śuddhañca tailaṃ vidadhauta bhārgī vir̤aṅgapāṭhā triphalā susiddham
56.22
snuhī gaṇḍorikāsvedo nāśayedarbudāni ca
lavaṇenāthavā svedaḥ sausakena tathaiva ca
56.23
niṣkṛtya jihvāṃ daśanairvidaṃśya tridhā śirāñcamapi prakṛtya
niśāvasāne tridinānyavaśyaṃ pīḍāṃ haredarbudajāṃ sughorāmū
56.24
mūlakasya kṛtaḥ cāro haridrāyāstathaiva ca
śaṅkhacūrṇena sayukto lepaḥ siddho'rbudāpahaḥ
56.25
upoṭikarasābhyaktāstatpatrapariveṣṭitāḥ
praśamyantyacirātnṝṇā piḍakā hyarbudādayaḥ
56.26
upoṭikā kāñjikatakrapiṣṭā tayopanāha lavaṇena sārddham
dṛṣṭo'rbudānāṃ praśamāya kaiściddine dine vā triṣu marmajānām
56.27
vaṭadugdhakuṣṭharomakalipta baddha vaṭasya kalkena
adhyakṣastha saptarātrān mahadapi śamayet siddhamidam
56.28
gandhaśilāviśvauṣadhaviḍaṅgayavabhasmajaṃ sama cūrṇam
kakalāsaraktayuktaṃ lepāt sarvvārbudadhvaṃsi
56.29
sitamāriśigrusarṣapayavamūlakabījasaralena
lepastvata kṛto'yaṃ granthyarbudagaṇḍamālāghnaḥ
56.30
śigrumūlakayorbījaṃ rakṣoghnaṃ sarala yavam
aśvamārañca sampiṣya takralepo'rbudādijit
Linked texts (11)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit