Cikitsasarasangraha (Vangasena) 67

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 67

Language: Sanskrit

67.1

atha kuṣṭhanidānamāha
virodhīnyannapānāni dravasnigdhagurūṇi ca
bhajatāmāgatāṃ chardi vegāṃścānyān pratighnatām

67.2

vyāyāmamagnisantāpamatibhuktvā niṣeviṇām
śītoṣṇalaṅghanāhārān bhajatāmakrameṇa tu

67.3

gharmaśramabhayārttānāṃ druta śītāmbusevinām
ajīrṇādhyaśanānāñca pañcakarmāpacāriṇām

67.4

navānnadadhimatsyādi lavaṇāmlaniṣeviṇām
māṣamūlakapiṣṭānna tilakṣmīraguḍāśinām

67.5

vyavāya cāpyajīrṇe'nne nidrā vā bhajatāṃ divā
viprān gurūndharṣayatā pāpakarma ca kurvatām

67.6

vātādayastrayo duṣṭāstvagraktaṃ māṃsamambu ca
dūṣayanti sakuṣṭhānā saptako dravyasaṃgrahaḥ

67.7

ataḥ kuṣṭhāni jāyante sapta caikādaśaiva tu

67.8

tilatailakulatthāśca valmīkaliṅgameva ca
māhiṣa dadhi vṛntākaṃ saptaite kuṣṭhahetavaḥ

67.6-2

kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samāgataiḥ
sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadośo'dhikastataḥ

67.10

atiślakṣṇakharasparśaṃ svedāsvedavivarṇatā
dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koṭhonnatiḥ śramaḥ

67.11

vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ
rūḍhānāmapi rūkṣatva nimitte'lpe'pi kopanam
romaharṣo'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam

67.12

kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ yadrūkṣaṃ paruṣaṃ tanu
kapāla todabahula tatkuṣṭhaṃ viṣamaṃ smṛtam

67.13

rugdāharāgakaṇḍūbhiḥ parītaṃ romapiñjaram
udumbaraphalābhāsaṃ kuṣṭhamaudumbara vadet

67.14

śveta raktaṃ sthiraṃ styānaṃ snigdhamutsannamaṇḍalam
kṛcchramanyo'nyasaṃyuktaṃ kuṣṭha maṇḍalamucyate

67.15

karkaśaṃ raktaparyyanta mantaḥśyāva savedanam
yadṛkṣajihvāsaṅkāśa mṛkṣajihvaṃ taducyate

67.16

saśvetaraktaparyyantaṃ puṇḍarīkadalopamam
sotsedhañca sarāgañca puṇḍarīka pracakṣate

67.17

śvetaṃ tāmrañca tanu ya drajoghṛṣṭaṃ vimuñcati
prāyaścorasi tatsiddhama lābukusumopamam

67.18

yatkākaṇantikāvarṇaṃ sapāka tīvravedanam
tridoṣaliṅgaṃ tatkuṣṭhaṃ kākaṇaṃ naiva sidhyati

67.16-2

asvedanaṃ mahāvāstu yanmatsyaśakalopamam
tadeva kuṣṭha carmākhyaṃ bahulaṃ hasticarmavat

67.20

śyāvadvigṇa kharasparśaṃ paruṣaṃ kiṭibha smṛtam
vaipādika pāṇipādasphuṭana tīvravedanam

67.21

kaṇḍūmadbhiḥ sarāgaiśca gaṇḍairalasakāñcitam
sakaṇḍūrāgapiṭakaṃ dadrumaṇḍalamudgatam

67.22

raktaṃ saśūlaṃ kaṇḍūmat sasphoṭaṃ dalatyapi
taccarmadalamākhyāta saṃsparśāsaha mucyate

67.23

sūkṣmā bahvayaḥ piḍakāḥ srāvavatyaḥ
pāmityuktāḥ kaṇḍūmatyaḥ sadāhāḥ
saiva sphoṭaistīvradāhairupetā
jñeyā pāmā kacchurugrāsphijośca

67.24

sphoṭāḥ śyāvāruṇābhāsā visphoṭāḥ syustanutvacaḥ
raktaṃ śyāvaṃ sadāhārttiḥ śatāruḥ syādvahuvraṇam

67.25

sakaṇḍū piḍakāḥśyāvā bahusrāvā vicarcikā

67.26

kharaṃ śyāvāruṇaṃ rūkṣaṃ vātakuṣṭhaṃ savedanam
pittāt prakupita dāharāgasrāvānvitaṃ matam

67.27

kaphāt kledi ghanaṃ snigdhaṃ sakaṇḍū śaityagauravam
dviliṅgaṃ dvandvajaṃ kuṣṭhaṃ triliṅga sannipātikam

67.28

tvaksthe vaivarṇyamaṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyañca jāyate
tvaksaṃko romaharṣaśca svedasyātipravarttanam

67.26-2

kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasambhave

67.30

daurgandhya sarvadehe'smin pūyo'tiklemayastathā
gātrāṇāṃ bhedanaṃ vāpi kuṣṭhe māṃsasamāśrite

67.31

kauṇyaṃ gaticayo'ṅgānāṃ sambhedaḥ kṣatasarpaṇam
medaḥsthānagate liṅga prāguktāni tathaiva ca

67.32

nāsābhaṅgo'kṣirāgaśca kṣateṣu kṛmisambhavaḥ
svaropaghātaśca bhavedasthimajjāsamāśrite

67.33

dampatyoḥ kuṣṭhabāhulyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ
yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ taccāpi kuṣṭhitam

67.34

sādhyaṃ tvagraktamāṃsasthaṃ vātaśleṣmādhikañca yat
medasi dvandvajaṃ yāpyaṃ varjyaṃ majjāsthisaṃśritam

67.35

kṛmihṛddāhamandāgni saṃyuktaṃ yantridoṣajam
prabhinnaṃ prasrutāṅgañca raktānaiva hatasvaram
pañcakarmmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hantīha kuṣṭhinam

67.36

vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittenodumbaraṃ kaphāt
maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṛkṣākhyaṃ vātapittataḥ

67.37

carmai kakuṣṭhaṃ kiṭibha sidhmyālasavipādikāḥ
vātaśleṣmodbhavāḥ śleṣmapittāddadruśatāruṣī

67.38

puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmācarmadala tathā
sarvaiḥ syātkākaṇa pūrvaṃ trikaṃ dadrusakākaṇam
puṇḍarīkarkṣajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu

67.38-2

kuṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsa dāruṇa bhavet
nirdiṣṭamaparisrāvaṃ tridhātūdbhavasaṃśrayam

67.40

vātādrūkṣāruṇaṃ pittāttāmraṃ kamalapatravat
sadāhaṃ romavidhvaṃ si kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru

67.41

sakaṇḍūra kramādraktamāṃsamedassu cādiśet
varṇenaiveddagubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram

67.42

aśuklaraumā bahulamasaṃśliṣṭamatho navam
anagnidagdhaja sādhya śvitra varjyamato'nyathā

67.43

guhyapāṇitaloṣṭheṣu jātamapyacirantanam
varjanīya viśeṣeṇa kilāsa siddhimikṣatā

67.44

prasaṅgādgātrasasparśānniḥśvāsātsahabhojanāt
ekaśayyāsanāccāpi vastramālyānulepanāt

67.45

kuṣṭhaṃ jvaraśca śoṣaśca netrābhiṣyanda eva
aupasargikarogāśca saṃkrāmanti narānnaram

67.46

vātottareṣu sarpirvamanaṃ śleṣmottareṣu kuṣṭheṣu
pittottareṣu mokṣo raktasya virecanaṃ cāgrayam

67.47

ghṛtaṃ mahānīlamuśanti vāte pitte mahātiktakameva tajjñāḥ
tailantu śairīṣamuśanti kuṣṭhe śleṣmātmake'bhyañjanapānayoge

67.48

pracchannairvā jalaukābhiḥ śṛṅgairālāvuśirāvyadhaiḥ
snigdhasya mokṣayet kuṣṭhe duṣṭaraktaṃ punaḥ punaḥ

67.49

srutarakte hṛte doṣe snehaḥ saṃśamite'nile
rasāyanāni prāśyāśca praśastāḥ kuṣṭhināmattaḥ

67.50

vacāvāsāpaṭolāni nimbasya phalinītvacaḥ
kaṣāyo madhunā pītaḥ vāntakrañcadanānvitaḥ

67.51

virecanaṃ prayoktavyaṃ trivṛddantīphalatrikaiḥ

67.52

ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ prayujyante nirgatāsradoṣāṇām
saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ siddhirbhavati teṣām

67.53

pathyā karañjasiddhārtha niśāvalgu sasaindhavaiḥ
viḍaṅgasahitaiḥ piṣṭaiḥ lepo mūtreṇa kuṣṭhajit

67.54

elākuṣṭhaviḍaṅgāni śatāhvā citrako vacā
dantīrasāñjanañcaibhirlepaḥ kuṣṭhavināśanaḥ

67.55

manaḥśilaile maricāni taila mārkaṃ payaḥ kuṣṭhaharaḥ pradehaḥ
karañjabījaiḍagajaḥ sakuṣṭho gomūtrapiṣṭaśca varaḥ pradehaḥ

67.56

dhātrīsnuhīsarja rasacakramardaṃtuṣodakaiḥ
kacchudadruharo lepaḥ kaṇḍūtvagdoṣanāśanaḥ

67.57

śṛṅgāṭakarkaṭīmūlaṃ haviṣā brahmacāriṇā
nipītaṃ śamayatyāśu dadrurogamasaṃśayam

67.58

parṇāni piṣṭvā caturaṅgulasya takreṇa parṇānyatha kākamācyāḥ
tailiptagātrasya narasya kuṣṭhānyudvarttayedaśvahanacchadaiśca

67.59

eḍagajakuṣṭhasaindhava sauvīrasarṣapaiḥ kṛmighnaiśca
kṛmisidhmadadrumaṇḍala kuṣṭhānā nāśano lepaḥ

67.60

triphalā mustaka piṇḍī dārvīśamyākavatsakāḥ
siddhārthaṃ kuṣṭhanuccaibhiḥ snānapānapralepanam

67.61

kāsamarddamūlāni sauvīreṇa tu peṣayet
kiṭibhasidhmadadrūṇi jayedetannalepanāt

bījāni vā mūlakasarṣapāṇā lākṣārajanyo prapunāṭabījam
śrīveṣṭakavyoṣaviḍaṅgakuṣṭha piṣṭvā ca mūtreṇa sulepana syāt
dadrūṇi sidhman kiṭibhāni pāmā kapālakuṣṭha viṣamañca hanyāt 62
āragvadhasya patrāṇi cāraṇālena lepayet
dadrukiṭibhakuṣṭhāni hanti sidhmānameva ca

67.64

prapunnāṭasya bījāni dhātrī sarjarasasnuhī
sauvīrapiṣṭa dadrūṇāmitadudvarttanaṃ param

67.65

snuhyā rasaḥ sālatarostuṣeṇa sacakramarddo'pyabhayāvimiśraḥ
pānīyabhaktena tadambupiṣṭo lepaḥ kṛto dadrumṛgendrasiṃhaḥ

67.66

cakramarddakabījañca mūlakāmbuprapeṣitam
dadrūghnaṃ lepana kuryyācchigrūmūlatvaco'tha vā

67.67

cakramarddakabījāni jīrakañca samāṃśakam
stokaṃ sudarśanāmūla dadrukuṣṭhavināśanam

67.68

dūrvābhayāsaindhavacakramarddakuṭherakāḥ kāñjikatakrapiṣṭāḥ
tribhiḥ pralepairapi baddhamūlaṃ dadruñca kaṇḍūñca vināśayanti

67.69

dṛṣṇakapatramapi dāruṇaṃ dadrurogañca pragharṣayogena
praśamayati tanu svinna prāgaindrobhava yadi gṛhītam

67.70

samūlapatrastambasya dṛṣṇakasya tu gharṣaṇāt
bhakṣaṇādapi śāmyanti dadrumiśrāvicarcikāḥ

67.71

śikhirirasena tu piṣṭaṃ mūlakabījaṃ pralepataḥ siddha
kṣāreṇa vā kadalyā rajanīmiśreṇa nāśayati

67.72

kuṣṭhaṃ mūlakabījaṃ priyaṅgava. sarṣapā. sadurālabhāḥ
etat keśaraṣaṭkaṃ nihanti cirakālajaṃ siddha

67.73

gandhapāṣāṇamiśreṇa yavakṣāreṇa lepitam
siddhanāśamupaityāśu kaṭutailayutena ca

67.74

kāsamardakabījāni mūlakānāṃ tathaiva ca
gandhapāṣāṇamiśrāṇi sidhmānāṃ paramauṣadham

67.75

bījaṃ mūlakajaṃ nimbapatrāṇi sitasarṣapāḥ
gṛhadhūmañca sampethya jalenārṅga pralepayet

67.76

udvartya navanītena kṣālayeduṣṇavāriṇā
tryahādanena sidhmāni śāmyantyāśu śarīriṇām

67.77

lākṣā śrīveṣṭaka kuṣṭhaṃ haridre gaurasarṣapāḥ
vyoṣa mūlakabījāni prapunnāṭaphalāni

67.78

etānyamlaprapiṣṭāni kuṣṭheṣūdvarttanaṃ param
sidhmānāṃ kiṭibhānāñca dadrūṇāñca viśeṣataḥ

67.76-2

mayūrakatkṣārajale saptakṛtva' parisrute
siddha jyotiṣmatītaila mabhyaṅgātsidhmanāśanam

67.80

prapunnāṭārkadugdhāgni dantījantughnasaindhavaiḥ
gṛhadhūmani śāyugma siṅgīphalayutaiḥ samaiḥ
lepa' samastakuṣṭhaghnaḥ suptivaivarṇyanāśanaḥ

67.81

pralepodvarttanasnāna pānabhojanakarmasu
śīlitaṃ khādira vāri sarvatvagdoṣanāśanam

67.82

dahyamānācchṛtaṃ kumbhe samūlakhadirādrasam
sājyadhātrīrasakṣaudraṃ hanyāt kuṣṭhaṃ rasāyanam

67.83

nimbapatraśataṃ piṣṭvā nimbāmalakameva ca

67.84

śvetakaravīramūlaṃ kuṭajakarañjau tvaco dārvvī
sumanaḥ pravālayukto lepaḥ kuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ

67.85

guḍūcītriphalādārvī kvātho mūtroṣṇavāribhiḥ
tvagdoṣavraṇaśothaghnaḥ pīto māmañca gugguluḥ

67.86

khadiratriphalānimba paṭolāmṛtavāsakaiḥ
aṣṭako'yaṃ jayet kuṣṭhaṃ kaṇḍūvisphoṭakāni ca

67.87

visarpapāmākiṭibha śītapittamasūrikāḥ
triphalānimbapaṭola mañjiṣṭhārohiṇīvacārajanī
eṣa kaṣāyo'bhyasto nihanti kaphapittajaṃ kuṣṭham

67.88

nimbairaṇḍadurālambhārabhakavacāmūrvvāharidrāhvayatrāyantītriphalā paṭoladahanadvekāmṛtā bhārṅgibhiḥ
kākodumbarikākaṇañjakhadiraiḥ śākhoṭasaptacchadaiḥ
vyāghrīsihiśirīṣa vetasakaṇābhūnimbaśakrāhvayaiḥ

67.86-2

prāpunnāṭakavākucī kuśajaṭāmātaṅgakaṣṇānalaiḥ
pāṭhāparpaṭakaindravāruṇī vṛṣādantī citraścandanaiḥ
mañjiṣṭhā''mayayāsavāsakaṭukārājadrumagranthikaiḥ
tulyāṃśaiḥ surabhījalena pivatā siddhaṃ kaṣāyaṃ nṛṇām

67.60-2

kaṇḍūdumbarapuṇḍarīkalasakāḥ kuṣṭhāmayāḥ pāpajāḥ
naśyanti drutameva dāruṇatarāḥ proddhūyamānānalāḥ
jvālādagdhaprataptakāñcanasamānyaṅgāni rājanti ca
kvātho'yaṃ munibhirdayāsunipuṇairukto nṛṇāṃ hetave

67.61-2

mañjiṣṭhāriṣṭavāsātriphaladahanakaṃ dve haridre guḍūcī
bhūnimbo raktasāraṃ sakhadirakā vākucī vyādhighātaḥ
mūrvādantīviśālākṛmiripujaṭilātrāyamāṇāḥ sapāṭhāḥ
śyāmānantā paṭolāḥ samaricamagadhāḥ sādhito'yaṃ kaṣāyaḥ

67.62

pīto hanyātsamastān sakalatanugatān raktajānvai vikārān
kaṇḍū visphoṭakādīnalasakiṭibhakaśvitrapāmādidoṣān

67.63-2

śyāmāmṛtā khadirasāraśirīṣaśigruśaileya sarjasurasāsurasindhuvāraiḥ
śyonākarañjakarikarṇa vacāviśālā
bhallātavetasavarāhaṣasaptaparṇaiḥ

67.64-2

kākādanīphalakaśerukakaṇṭakārī
kaṇḍū karīkuṭajakeśarakarṇikāraiḥ
karkoṭakārkakaramardakadambanimnajambū niśātiniśakeśaraśārivābhiḥ

67.65-2

godhopalānalaśilājatu kundaraujī
rājīvakeśaraśaṭhīprapunāṭacūrṇam
aṣṭāvaśeṣitajalaṃ surabhījalena
kvāthaṃ vidhāya pibataḥ vyathitendriyasya

67.66-2

sarvāṅgasādaparipoṭanatodabhedadāhavraṇasphuṭanasupti vidīrṇabhāvaiḥ
vaipādikārbudavivarṇaviśīrṇakarṇaghrāṇāṅghripāṇighanaghargharaghoranādaiḥ

67.97

gambhīrapākakathita kṛmijātapūtipūyāsravisratanugandhivisandhidagdham
durvāradāruṇamudumbarakuṣṭhaśotham
alpairdinaiḥ praśamameti mahāntamugram

67.98

paṭolakhadirāriṣṭa triphalākṛṣṇāvetrakam
tiktāśanaḥ pivan kvāthaṃ kuṣṭhī kuṣṭhāt vyapohati

67.96

kākodumbarikāriṣṭa viḍaṅgavyoṣavāsakam
kalkaṃ pītvā jayet kuṣṭha kuṭajatvak sitāmbunā

67.100

viḍaṅgaṃ vākucī kṛṣṇā pathyā vārāha lāṅgalī
triphalā saguḍā caiṣā modakāḥ kuṣṭhanāśakāḥ

67.101

avalgujāhaujakarṣaṃ piveduṣṇena vāriṇā
bhojanaṃ kṣīrasarpibhyāṃ sarvakuṣṭhaharaṃ param

67.102

tilājyatriphalākṣaudra vyoṣabhallātaśarkarāḥ
vṛṣyāḥ sapta samā medhyāḥ kuṣṭhaghnāḥ kāmacāriṇaḥ

67.103

nimbasya svarasa vāpi sevyamāno yathāvalam
jīrṇe ghṛtānna bhuñjīta svalpayūṣodakena ca
api kṣīṇaśarīro'pi divyarūpī bhavennaraḥ

67.104

indrāśanasya patraṃ madhunā sitayā ca sarpiṣā yuktam
khādedaśeṣakuṣṭhanāśakaramasmātparaṃ nāsti

67.105

amṛtā vābhayāvyoṣa vaṅgāruṣkaravākucī
keśarājāḥ kramādvṛddhāḥ kuṣṭhaghnāstailapiṇḍikāḥ

67.106

pañcāṅgayāṃ samākṣaudrā sannehyā vāpi cūrṇitām
tailayuktāṃ lihet kuṣṭhī hyārogyamacirāt labhet

67.107

viṣavaruṇaharidrā citrakāgāradhūmamadanamaricamūrvvācauramarkasnuhībhyām
dahati patitamātrāt kuṣṭhajātīraśeṣāḥ
kuliśamiva saroṣācchakrahastādvisuktam

67.108

cakrāhvavījaṃ snukkṣīrabhāvita mūtrasaṃyuktam
ravitaptaṃ hi kiñcittu lepanaṃ kiṭibhāpaham

67.106-2

pippalīpūtikāyasthākuṣṭhagopittacitrakaiḥ
lepaṃ samyak praśaṃsanti kiṭibhaghnaṃ cikitsakāḥ

67.110

gomūtravārisaṃpiṣṭaiḥ śilākāśīśa tutthakaiḥ
lepaḥ kiṭibhavaisarpa kuṣṭhanāśāya pūjitaḥ

67.111

rājikāguḍayuktena saindhavena prayojitam
viḍālacarmaṇā baddhaṃ nāśaṃ carmadala vrajet

67.112

vacayā śvetayā nāśaṃ yāti carmadalaṃ drutam
lepādindrayavairvāpi gomūtraparipeṣitaiḥ

67.113

salile cāmrapeśī tu kiñcitkindhusamanvitā
tāmrapātre vinighṛṣṭā lepaśvarmadalāpahā

67.114

śaileyakampillakayaṣṭrikāhvā
saurāṣṭrikāsarjrasotpalāni
śilā ca cūrṇā navanītayuktaṃ
kuṣṭhe sravatya'bhyadhikaṃ pradiṣṭaḥ

67.115

snukkāraṇḍe sarṣapāt kalkaṃ kukūlānalapācitaṃ
lepādvicarcikāṃ hanti rāgavega iva trapām

67.116

snukkāṇḍe śuṣire dagdhvā gṛhadhūma sasaindhavam
antardhūmaṃ tailayuktaṃ lepāddhanti vicarcikām

67.117

madhusikthakasaindhava ghṛtaguḍamahiṣākṣasālaniryāṃsam
gerikametatyakta pādasphuṭanāpahaṃ siddham

67.118

piṣṭvā jātīphalaṃ lepādvinihanti vipādikām
tadvatsarjarasaṃ kṣaudra tilatailasamanvitaḥ

67.119

nārikelodake nyastā staṇḍulāḥ pūtitāṃ gatāḥ
lepādvipādikāṃ hanti cirakālānubandhinīm

67.131

dhattūra
ślakṣṇapiṣṭāni sarvāṇi yojayettailamātrayā
abhyaṅgena prayovyaṃ tat varṇaṃkṛt kuṣṭhanāśanam

67.132

pāmā vicarcikā kacchūṃ viṣarpaṃ viṣameva ca
raktapittotthitān hanti rogānevaṃvidhān bahūn
sindūrādyamida tailamaśvibhyā nirmitaṃ purā

67.133

niśāsudhāragvadhakākamācīpatraiḥ sadārvī prapunāṭavījaiḥ
takreṇa piṣṭaiḥ kaṭutailamiśraiḥ pāmādiṣūdvarttanametadiṣṭam

67.134

gośakṛt sindhusaṃyuktaṃ rajanīmākṣikeṇa tu
ghṛṣṭvā pralepane yojyaṃ pāmākacchūvināśanam

67.135

saindhavaṃ cakramardantu sarṣapaṃ pippalīṃ tathā
peṣayedāranālena pāmākaṇḍū vināśanam

67.136

māṃsīcandanaśyāka karañjāriṣṭasarṣapam
yaṣṭīkuṭajadārthvedaṃ hanti kaṇḍūmaya gaṇaḥ

67.137

jīrakasya palaṃ piṣṭvā sindūrārddhapalaṃ tathā
kaṭutailaṃ pacedābhyā sadya pāmāhara param
vṛddhavaidyopadeśena pācya tailaṃ palāśṭakam

67.138

arkapatrarasai. pakvā rajanīkalkasayutam
kaṭutaila harettūrṇa pāmākacchūvicarcikām

67.136-2

triphalāruṣkaralohaiḥ savalā jabhṛṅga lāṅgalīvyoṣaiḥ
saguḍairvarāhakandaiḥ palikairekatra saṃmiśraiḥ

67.140

guṭikā prakalpya khāde dekaikāmakṣasamitāṃ prātaḥ
kuṣṭha dadrukilāsa jitvā varṣeṇa nirvalīpalitaḥ

67.142

jīvati varṣaśataṃ vai dīptahutāśo yuveva sotsāhaḥ
śaśāṅkalekhā saviḍaṅgasārā sapippalīkā sahutāśamūlā
sāyomalā sāmalakā satailā sarvāṇi kuṣṭhāni nihanti līḍhā 141
traiphalasya tu cūrṇasya palāni daśapañcakam
saptacaiva viḍaṅgānā lohacūrṇaṃ paladvayam

67.143

śata bhallātakānāñca palāni daśa vākucau
śilājatupalārddhantu dve pale guggulostathā

67.144

palaṃ puṣkaramūlasya palārddhapalasaindhavam
sacitrakaṃ samarica pippalīviśvabheṣajam

67.145

tvak patraṃ kuṅkumaṃ musta kārṣikānupakalpayet
yāvantyetāni cūrṇāni tāvat khaṇḍaṃ pradāpayet

67.146

palikān modakān kṛtvā prātarutthāya nityaśaḥ
ekaikaṃ bhakṣayet prājño yatheṣṭaṃ cātra bhojanam

67.147

kuṣṭhānyaṣṭādaśānīha plīhagulmabhagandarān
aśīti vātajān rogāṃścatvāriṃśacca paittikān

67.148

viṃśatiṃ ślaiṣmikāṃścaiva saṃsṛṣṭān sānnipātikān
śālākyagatarogodhvaṃ śiro'kṣibhrūgatāṃstathā

67.149

kaṇṭhatālugatāścaiva jihvāyāmupajihvikām
ūrddhajatrūgate roge bhuktasyopari dāpayet

67.150

śarīre dāpayet pūrva maudare madhyabhojane
nirdiṣṭarogāñchamayet kriyamāṇa rasāyanam

67.151

nimbagopāruṇā kaṭvī trāyantī triphalā ghanam
paṭolāvalgujānantā vacā khadiracandanam

67.152

pāṭhā śuṇṭhīśaṭī bhārgī vāsābhū nimbavatsakam
śyāmendravāruṇī mūrvā viḍaṅgātiviṣānalam

67.153

hastikarṇīmṛtādrekā paṭolaṃ rajanīdvayam
kṛṣṇārgvadhasaptāhvāṃ śirīṣaṃ coccaṭāphalam

67.154

mañjiṣṭhā lāṅgalī rāsnā naktamāla punarnavā
dantībījakasārañca bhṛṅgarājaṃ kuṭannaṭam

67.155

akṣoṭakañca śākhoṭa dvipalāṃśaṃ pṛthak pṛthak
gṛhṇīyāttāni sarvāṇi jaladroṇe pacecchanaiḥ

67.156

aṣṭabhāgāvaśeṣantu kaṣāyamavatārayet
vidhāya vāsasā pūtaṃ sthāpayedbhājane dṛḍhe

67.157

bhallātakasahasrāṇi chittvā cauttharmaṇe'mbhasi
pacedaṣṭāvaśeṣantu kaṣāyamavatārayet

67.158

tacca vastreṇa sammīlya dvau kaṣāyau vimiśrayet
guḍasya tu tulā dattvā lehavattatpacecchanaiḥ

67.156-2

bhallātakasahasrasya majjāna tatra nikṣipet
trikaṭu triphalā mustaṃ viḍaṅgaṃ citraka tathā

67.160

saindhavaṃ candana kuṣṭhaṃ dopyakañca pṛthak palam
saugandhyārthaṃ kṣipettatra cāturjāta palaṃ palam

67.161

mahābhallātako hyeṣa mahādevena nirmitaḥ
prāṇināntu hitārthāya nāśayecchīghrameva tu

67.162

śvitramaudumbaraṃ dadru mṛkṣajihvañca kākaṇam
puṇḍarīkaṃ sacarmākhyaṃ visphoṭa raktamaṇḍalam

67.163

kaṇḍūṃ kāpālakuṣṭhañca pāmānañca vipādikām
vātaraktamudāvarttaṃ pāṇḍuroga vraṇān kṛmīn

67.164

arśāṃsi ṣaṭprakārāṇi kāsaśvāsau bhagandaram
sadābhyāsena palitamāmavāta sudurjayam

67.165

niyantraṇastu kathitaḥ sarvvartuṣu ca śasyate
kurute paramā kānti pradīpta jaṭharānalam

67.166

anupānaṃ prayoktavya chinnāttoyaṃ payo'thavā
bhojanañca tathā tyājya muṣṇaṃ cāmlaṃ viśeṣataḥ

67.167

picumardaphalaṃ puṣpa ṃ tvak patraṃ mūlameva ca
pañcaitāni susūkṣmāṇi samacūrṇāni kārayet

67.168

aṣṭabhāgāvaśeṣeṇa khadirāsanavāriṇā
bhāvayitvā tu sayojya dravyāṇyetāni dāpayet

67.166-2

citrako'tha viḍaṅgāni vyādhighātakaśarkarāḥ
bhallātakaharītakyau śuṇṭhagrāmalakagokṣurāḥ

67.170

cakramardakavākūcī pippalī marica niśā
lohacūrṇasamāyuktaṃ samabhāga pramāṇataḥ

67.171

bhāvayed bhṛṅgarājena punaḥ śuṣkāṇi kārayet
nimbāṅgaṃ sarvameteṣā mekīkṛtya nidhāpayet

67.172

viḍālapadamātrantu sarpiṣā payasāpi vā
prātaḥ prātarniṣeveta khadirāsanavāriṇā

67.173

parihāro nacātrāsti pañcanimbe'vatiṣṭhati
māsamātraprayogeṇa kuṣṭhaṃ hanti rasāyanam

67.174

tvagdoṣaṃ nīlikāvyaṅgaṃ tathaiva tilakālakān
aṣṭādaśavidha kuṣṭhaṃ sapta caiva mahākṣayān
sarvavyādhivinirmukto jīvedvarṣaśataṃ sukhī

67.175

triphalātiviṣākaṭukā nimbakaliṅgavacāpa ṭolamāgadhikāḥ
rajanodvayapadmamūrvā viśālābhūnimbāni palāṃśāni

67.177

dadyāttrivṛtaṃ triguṇaṃ cūrṇamidaṃ kuṣṭhasuptiharam
pathyā sendrayavāṃsakiṃśukaphalāṃ sārkīṃ tathā''varttinīm
vyādhighne na ca yojitā hutabhujā sāruṣkarā vākucīm
tadvacca krimiśatruṇā vyupagatāmikaikavṛddhāsimā
gomūtreṇa vimṛdya tā ca sakalā kṛtvā vaṭīṃ bhakṣayet 176
nihanti hatanāśikā karajakarṇapādāṅgulīḥ
kṣaradrudhirapūtipūya parijantu jagdhavraṇān
prabhinnaciralakṣitasvarakamāśu kuṣṭha mahat
nihanti kurute vapustaruṇabhāskarārci. samam

Linked texts (18)

Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi) — Sanskrit
Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
Yogaśataka — Nāgārjuna, Sanskrit
Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
Nityanāthatantra — Sanskrit
Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
Hṛdayapriyā — Pāñcumnattadu 1790, Sanskrit
Vaidyamanoramā — Kālidāsa, Sanskrit
Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit
Yogaśata — Vidagdhavaidya, Sanskrit