Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 69

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 69

Language
Sanskrit

Contents

69.1

atha amlapittanidānamāha
viruddhaduṣṭāmlavidāhipittaprakopipānānnabhujo vidagdham
pittaṃ svahetūpacitaṃ purā yattadamlapittaṃ pravadanti santaḥ

69.2

avipākaklamotkleśa tiktāmlodgāragauravaiḥ
hṛtkaṇṭhadāhārucibhiḥ svāmlapittaṃ vadedbudhaḥ

69.3

tṛḍdāhamūrcchā bhramamohakāri prayātyadho vā vividhaprakāram
hṛllāsakoṭhānalasādaharṣakhedāṅgapītatvakaraṃ kadācit

69.4

vāntaṃ haritpītakanīlakṛṣṇaṃ māraktaraktābhamatīva cāmlam
māṃsodakābhaṃ tvatipicchilābhaṃ śleṣmānujātaṃ vividhaṃ rasena

69.5

bhukte vidagdhe'pyathavāpya bhukte karoti tiktāmlavamiṃ kadācit
udgāramevaṃvidhameva kaṇṭhahṛtkukṣidāhaṃ śiraso rujañca

69.6

karacaraṇadāhamauṣṇyaṃ mahatīmarucīṃ jvarañca kaphapittam
janayati kaṇḍūmaṇḍalapiḍakāśatanicitagātrarogacayam

69.7

rogo'yamamlapittākhyo yatnāt sasādhyate navaḥ
cirotthito bhavedyāpyaḥ kṛcchrasādhyaḥ sa kasyacit

69.8

sānilaṃ sānilakaphaṃ sakaphaṃ tacca lakṣayet
doṣaliṅgena matimān bhiṣagmohakaraṃ hi tat

69.9

kampapralāpamūrcchā cimicimigātrāvasādaśūlāni
tamaso darśanavibhrama harṣaṇamohāśca vātayute

69.10

kaphaniṣṭhīvanagauravajaḍatāruciśītasādvamilepāḥ
dahanabalasādakaṇḍū nidrācihnaṃ kaphānugate

69.11

ubhayamidameva cihnaṃ mārutakaphasambhave bhavatyamle

69.12

tiktāmlakaṭukodgāravamihṛtkaṇṭhadāhakṛt
tamo mūrcchārucikkadiṃrālasyañca śirorujā
praseko mukhamādhuryyaṃ śleṣmapittasya lakṣaṇam

69.13

amlapitte tu vamanaṃ paṭolāriṣṭavāsakaiḥ
kārayenmadanakṣaudra sindhūyukta tato bhiṣak

69.14

virecana trivṛccūrṇaṃ madhudhātrīphaladravaiḥ

69.15

samyagvāntaviriktasya susnigdhasyānuvāsanam
āsthāpana cirodbhūte deya doṣāgnyapekṣayā

69.16

tiktabhūyiṣṭhamāhāraṃ pānaṃ vāpi prayojayet
yavagodhūmavikṛtī stīkṣṇasaṃskāravarjitāḥ
yathāsvaṃ lājaśaktūnvā sitāmadhuyutān pibet

69.17

pūtīkarañjaśuṅgāni ghṛtabhṛṣṭāni rogiṇe
nivedya bhojane kāryyaṃ vamanaṃ koṣṇavāriṇā

69.18

alasa mūrcchitaṃ tasya sukha nirṇīyate yataḥ
arocakasya vairasya vraṇakaṇṭhopalepanāt

69.16-2

dvyahādatraiva vamana prakuryyādyogavinnaraḥ
dhārayet kavalāniṣṭān pittahānatirocakān
bhṛṣṭān kalāyānathavā masūrām vā prakalpayet

69.20

ūrddhagaṃ vamanerdhīmānadhogaṃ recanairharet

69.21

vamane śodhane jāte yadi doṣo na śāmyati
tadā vai śiśirā lepā asṛksrāvaśca yuktitaḥ

69.22

kampapralāpamūrcchāṅgadāhatṛṣṇāsrapittinaḥ
vātaprakopaṃ tṛṣṇāñca rakṣan śodhanamācaret

69.23

citrakairaṇḍamūlāni yavāśca sayavāsakāḥ
jalena kvathitaṃ śīta koṣṭhadāharujāpaham

69.24

abhayāpippalīdrākṣā sitādhanvayavāsakam
madhunā kaṇṭhadāhaghna mamlapittaharaṃ param

69.25

nistuṣayavadhātrī ca trigandhaṃ kvathitaṃ pibet
kṣaudrayukta nihantyāśu chardiṃ pittāmlasambhavām

69.26

chinnodbhavā nimbapaṭolapatraṃ palatrikaṃ sukathita suśītam
kṣaudrānvitaṃ pittamanekarūpa sudāruṇa hanti tadamlapittam

69.27

amṛtānāgaramustaṃ kirātasamabhāgamādhita yattoyam
dāruṇa tadamlapitta jayatyavaśya nṛṇā sadyaḥ

69.28

paṭolaśuṇṭhoyavapippalīnāṃ kvātha pivenmākṣikasamprayuktam
tadamlapitta vinihanti śūlamagneśca hṛḍiṃ bhujayorbalañca

69.26-2

vāsāmṛtā parpaṭaka nimbabhūnimbamārkavaiḥ
triphalā kulakaiḥ kvāthaḥ sakṣaudraścāmlapittahā

69.30

hiṅgu ca kanakaphalāni ciñcātvacā ghṛtañca puṭadagdham
śamayati tadamlapitta mannabhujo yathottaraṃ dviguṇam

69.31

elāpaṭolaghanacandanadhānyadhātrīvāśīvarāṅkada lanāgakaṇābhayābhiḥ
lehaḥ sitājyamadhubhiḥ sitayā ca piṇḍī
samyak kṛtā śubhadinena sumantrapūtā

69.32

hantyamlapittavamanārucidāhamohakhālityameddatimiravraṇaśukradoṣān
bhuktvā naraḥ satatamāmalakīrasena
vṛddho'pyanena tu bhavettaruṇo riraṃsuḥ

69.33

yavakṛṣṇāpaṭolānā kvātha kṣaudrayuta pivet
nāśayedamlapittañca hyararuciñca vamintathā

69.34

vāsānimbapaṭolatriphalāsanayāsayojito jayati
adhikakaphamamlapitta prayojito gugguluḥ kramaśaḥ

69.35

trikaṭukasukaṇṭakārīparpaṭakakāriṣṭakuṭajavījānām
saurāṣṭrikāpaṭolatrāyantīdārumūrvvāṇām

69.36

tiktāmṛṇālamalayaja kaliṅgakailākirātatiktānām
savacātiviṣākeśaradīpyakamadhuśigrubījānām

69.37

cūrṇaṃ paṭaghṛṣṭamidaṃ pītaṃ śiśireṇa vāriṇā prātaḥ
līḍhaṃ kṣaudreṇa cāmlapittaṃ prāyeṇādhogataṃ hanti

69.38

adhogate'mlapitte tu paittikīṃ grahaṇīvidhim
pācanīṃ dīpanīñcaiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet

69.39

jvalantamiva cātmānaṃ manyate yo'mlapittavān
tasya saṃśodhana pathya na śāntiḥ śodhanaṃ vinā

69.40

acirotthe cirotthe ca vamanaṃ tatra kārayet
savāte savibandhe'smin hitā kasaharītakī

69.41

kṣīra tathā guḍañcaiva sarpirleho'thavā punaḥ
amlapitte prayoktavyaḥ kaphapittaharo vidhiḥ

69.42

guḍakūṣmāṇḍakaṃ caiva tathā khaṇḍāmalakadyapi
guḍakṣīrakaṇā siddha sarpiracāpi yojayet

69.43

raktapitte'pi yaccoktaṃ yacchūle cāpi paittike
tatsarvaṃ kārayeddhīmān amlapitte viśeṣataḥ

69.44

pippalīkvāthakalkānāṃ ghṛta siddhaṃ madhuplutum
pibetprātaḥ samutthāya hyamlapittanivṛttaye

69.45

!
śatāvarīmūlakalkaṃ ghṛtaprasthaṃ payaḥ samam
pacenmṛdvagninā samyak kṣīraṃ dattvā caturguṇam

69.46

nāśayedamlapittañca vātapittotthitaṃ dhruvam
raktapittaṃ tṛṣāṃ mūrcchā śvāsaṃ santāpameva ca

69.47

tiktakaṃ ṣaṭpalaṃ sarpiḥ pañcatiktamathāpi vā
guggulutiktaka vāpi hyamlapitte prayojayet

69.48

dhātrīśatāvarīkṣaudraṃ tulyaṃ śarkarayā samam
lihettadanupānena payasātha ghṛtena ca

69.49

amlapitta nihantyāśu valipalitanāśanam
cakṣuṣyamāyuṣyatamaṃ catuḥsamamudāhṛtam

69.50

iti catu samacūrṇam
trikaṭu triphalā mustaṃ viḍaṅgaṃ citrakaṃ tathā
eṣā sacūrṇitānāntu pratyekantu pala bhavet

69.51

karṣadvayaṃ gandhakasya tadarddhaṃ pāradasya ca
viḍālapadamātrantu lihyāttanmadhusarpiṣā

69.52

śītodakaṃ cānupivet kramādgavyaṃ payastathā
amlapittamagnimāndyaṃ pariṇāmarujaṃ tathā

69.53

kāmalāṃ pāṇḍurogañca hanyādetadrasāmṛtam
iti rasāmṛtaṃ cūrṇam
kuḍavaṃ nārikelasya jale mṛdvagninā pacet
nārikelajalābhāve gavye payasi tatpivet

69.54

dhānyakaṃ pippalī mustaṃ cāturjāta vicūrṇitam
pratyekaṃ ṭaṅkamātrantu śīte tasmin viniḥkṣipet

69.55

palamātrastadarddho'pi bhakṣitaḥ pratyahaṃ naraiḥ
nārikelakhaṇḍo'ya puṃstvanidrābalapradaḥ

69.56

amlapittaṃ raktapitta śūlañca pariṇāmajam
kṣaya kṣapayati kṣipraṃ śuṣkaṃ dāvānalo yathā

69.57

iti nārikelakhaṇḍa'
prasthantu nārikelasya sūkṣma dṛṣadi peṣitam
niṣkulīkṛtakūṣmāṇḍa khaṇḍānārddhamāḍhakam

69.58

tadvaya bharjayedgavye ghṛte tu kur̤avonmite
tatastatra kṣipecchuddhaṃ godugdhaṃ cāḍhakonmitam

69.56-2

tatraiva nikṣipeddhanvā sitā prasthadvayonmitām
pacetsarvāṇi caikatra mṛdunā vahninā bhiṣak

69.60

supakke śītale tatra cūrṇīkṛtya vinikṣipet
sūkṣmailā dhānyakaṃ dhātrī parpaṭaṃ jalada jalam

69.61

uśīra candana drākṣā śṛṅgāṭaṃ ca kaserukam
tvak patrakañca karpūraṃ karṣayugmaṃ pṛthaka pṛthak

69.62

sarvaṃ samiśrayedbhakṣājane mṛṇmaye nave
palamātramidaṃ prāta rbhakṣayedvā yathānalam

69.63

etanniṣevitaṃ hanti rogānaitānna saṃśayaḥ
amlapittaṃ jvaraṃ pittaṃ raktapittamarocakam

69.64

vātaraktaṃ tṛṣāṃ dāha pāṇḍuroga ca kāmalām
kṣayaṃ kṣapayati kṣipraṃ śūlañca pariṇāmajam

69.65

nārikelasya khaṇḍo'ya maśvibhyāṃ bhāṣitaḥ purā
varṇado bṛhaṇo vṛṣyaḥ puṃstvanidrā balapradaḥ

69.65.p1

iti bṛhannārikelakhaṇḍa

Linked texts (13)