Cikitsasarasangraha (Vangasena) 69
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 69
- Language
- Sanskrit
Contents
- 69.65 — 1 part
69.1
atha amlapittanidānamāha
viruddhaduṣṭāmlavidāhipittaprakopipānānnabhujo vidagdham
pittaṃ svahetūpacitaṃ purā yattadamlapittaṃ pravadanti santaḥ
69.2
avipākaklamotkleśa tiktāmlodgāragauravaiḥ
hṛtkaṇṭhadāhārucibhiḥ svāmlapittaṃ vadedbudhaḥ
69.3
tṛḍdāhamūrcchā bhramamohakāri prayātyadho vā vividhaprakāram
hṛllāsakoṭhānalasādaharṣakhedāṅgapītatvakaraṃ kadācit
69.4
vāntaṃ haritpītakanīlakṛṣṇaṃ māraktaraktābhamatīva cāmlam
māṃsodakābhaṃ tvatipicchilābhaṃ śleṣmānujātaṃ vividhaṃ rasena
69.5
bhukte vidagdhe'pyathavāpya bhukte karoti tiktāmlavamiṃ kadācit
udgāramevaṃvidhameva kaṇṭhahṛtkukṣidāhaṃ śiraso rujañca
69.6
karacaraṇadāhamauṣṇyaṃ mahatīmarucīṃ jvarañca kaphapittam
janayati kaṇḍūmaṇḍalapiḍakāśatanicitagātrarogacayam
69.7
rogo'yamamlapittākhyo yatnāt sasādhyate navaḥ
cirotthito bhavedyāpyaḥ kṛcchrasādhyaḥ sa kasyacit
69.8
sānilaṃ sānilakaphaṃ sakaphaṃ tacca lakṣayet
doṣaliṅgena matimān bhiṣagmohakaraṃ hi tat
69.9
kampapralāpamūrcchā cimicimigātrāvasādaśūlāni
tamaso darśanavibhrama harṣaṇamohāśca vātayute
69.10
kaphaniṣṭhīvanagauravajaḍatāruciśītasādvamilepāḥ
dahanabalasādakaṇḍū nidrācihnaṃ kaphānugate
69.11
ubhayamidameva cihnaṃ mārutakaphasambhave bhavatyamle
69.12
tiktāmlakaṭukodgāravamihṛtkaṇṭhadāhakṛt
tamo mūrcchārucikkadiṃrālasyañca śirorujā
praseko mukhamādhuryyaṃ śleṣmapittasya lakṣaṇam
69.13
amlapitte tu vamanaṃ paṭolāriṣṭavāsakaiḥ
kārayenmadanakṣaudra sindhūyukta tato bhiṣak
69.14
virecana trivṛccūrṇaṃ madhudhātrīphaladravaiḥ
69.15
samyagvāntaviriktasya susnigdhasyānuvāsanam
āsthāpana cirodbhūte deya doṣāgnyapekṣayā
69.16
tiktabhūyiṣṭhamāhāraṃ pānaṃ vāpi prayojayet
yavagodhūmavikṛtī stīkṣṇasaṃskāravarjitāḥ
yathāsvaṃ lājaśaktūnvā sitāmadhuyutān pibet
69.17
pūtīkarañjaśuṅgāni ghṛtabhṛṣṭāni rogiṇe
nivedya bhojane kāryyaṃ vamanaṃ koṣṇavāriṇā
69.18
alasa mūrcchitaṃ tasya sukha nirṇīyate yataḥ
arocakasya vairasya vraṇakaṇṭhopalepanāt
69.16-2
dvyahādatraiva vamana prakuryyādyogavinnaraḥ
dhārayet kavalāniṣṭān pittahānatirocakān
bhṛṣṭān kalāyānathavā masūrām vā prakalpayet
69.20
ūrddhagaṃ vamanerdhīmānadhogaṃ recanairharet
69.21
vamane śodhane jāte yadi doṣo na śāmyati
tadā vai śiśirā lepā asṛksrāvaśca yuktitaḥ
69.22
kampapralāpamūrcchāṅgadāhatṛṣṇāsrapittinaḥ
vātaprakopaṃ tṛṣṇāñca rakṣan śodhanamācaret
69.23
citrakairaṇḍamūlāni yavāśca sayavāsakāḥ
jalena kvathitaṃ śīta koṣṭhadāharujāpaham
69.24
abhayāpippalīdrākṣā sitādhanvayavāsakam
madhunā kaṇṭhadāhaghna mamlapittaharaṃ param
69.25
nistuṣayavadhātrī ca trigandhaṃ kvathitaṃ pibet
kṣaudrayukta nihantyāśu chardiṃ pittāmlasambhavām
69.26
chinnodbhavā nimbapaṭolapatraṃ palatrikaṃ sukathita suśītam
kṣaudrānvitaṃ pittamanekarūpa sudāruṇa hanti tadamlapittam
69.27
amṛtānāgaramustaṃ kirātasamabhāgamādhita yattoyam
dāruṇa tadamlapitta jayatyavaśya nṛṇā sadyaḥ
69.28
paṭolaśuṇṭhoyavapippalīnāṃ kvātha pivenmākṣikasamprayuktam
tadamlapitta vinihanti śūlamagneśca hṛḍiṃ bhujayorbalañca
69.26-2
vāsāmṛtā parpaṭaka nimbabhūnimbamārkavaiḥ
triphalā kulakaiḥ kvāthaḥ sakṣaudraścāmlapittahā
69.30
hiṅgu ca kanakaphalāni ciñcātvacā ghṛtañca puṭadagdham
śamayati tadamlapitta mannabhujo yathottaraṃ dviguṇam
69.31
elāpaṭolaghanacandanadhānyadhātrīvāśīvarāṅkada lanāgakaṇābhayābhiḥ
lehaḥ sitājyamadhubhiḥ sitayā ca piṇḍī
samyak kṛtā śubhadinena sumantrapūtā
69.32
hantyamlapittavamanārucidāhamohakhālityameddatimiravraṇaśukradoṣān
bhuktvā naraḥ satatamāmalakīrasena
vṛddho'pyanena tu bhavettaruṇo riraṃsuḥ
69.33
yavakṛṣṇāpaṭolānā kvātha kṣaudrayuta pivet
nāśayedamlapittañca hyararuciñca vamintathā
69.34
vāsānimbapaṭolatriphalāsanayāsayojito jayati
adhikakaphamamlapitta prayojito gugguluḥ kramaśaḥ
69.35
trikaṭukasukaṇṭakārīparpaṭakakāriṣṭakuṭajavījānām
saurāṣṭrikāpaṭolatrāyantīdārumūrvvāṇām
69.36
tiktāmṛṇālamalayaja kaliṅgakailākirātatiktānām
savacātiviṣākeśaradīpyakamadhuśigrubījānām
69.37
cūrṇaṃ paṭaghṛṣṭamidaṃ pītaṃ śiśireṇa vāriṇā prātaḥ
līḍhaṃ kṣaudreṇa cāmlapittaṃ prāyeṇādhogataṃ hanti
69.38
adhogate'mlapitte tu paittikīṃ grahaṇīvidhim
pācanīṃ dīpanīñcaiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet
69.39
jvalantamiva cātmānaṃ manyate yo'mlapittavān
tasya saṃśodhana pathya na śāntiḥ śodhanaṃ vinā
69.40
acirotthe cirotthe ca vamanaṃ tatra kārayet
savāte savibandhe'smin hitā kasaharītakī
69.41
kṣīra tathā guḍañcaiva sarpirleho'thavā punaḥ
amlapitte prayoktavyaḥ kaphapittaharo vidhiḥ
69.42
guḍakūṣmāṇḍakaṃ caiva tathā khaṇḍāmalakadyapi
guḍakṣīrakaṇā siddha sarpiracāpi yojayet
69.43
raktapitte'pi yaccoktaṃ yacchūle cāpi paittike
tatsarvaṃ kārayeddhīmān amlapitte viśeṣataḥ
69.44
pippalīkvāthakalkānāṃ ghṛta siddhaṃ madhuplutum
pibetprātaḥ samutthāya hyamlapittanivṛttaye
69.45
!
śatāvarīmūlakalkaṃ ghṛtaprasthaṃ payaḥ samam
pacenmṛdvagninā samyak kṣīraṃ dattvā caturguṇam
69.46
nāśayedamlapittañca vātapittotthitaṃ dhruvam
raktapittaṃ tṛṣāṃ mūrcchā śvāsaṃ santāpameva ca
69.47
tiktakaṃ ṣaṭpalaṃ sarpiḥ pañcatiktamathāpi vā
guggulutiktaka vāpi hyamlapitte prayojayet
69.48
dhātrīśatāvarīkṣaudraṃ tulyaṃ śarkarayā samam
lihettadanupānena payasātha ghṛtena ca
69.49
amlapitta nihantyāśu valipalitanāśanam
cakṣuṣyamāyuṣyatamaṃ catuḥsamamudāhṛtam
69.50
iti catu samacūrṇam
trikaṭu triphalā mustaṃ viḍaṅgaṃ citrakaṃ tathā
eṣā sacūrṇitānāntu pratyekantu pala bhavet
69.51
karṣadvayaṃ gandhakasya tadarddhaṃ pāradasya ca
viḍālapadamātrantu lihyāttanmadhusarpiṣā
69.52
śītodakaṃ cānupivet kramādgavyaṃ payastathā
amlapittamagnimāndyaṃ pariṇāmarujaṃ tathā
69.53
kāmalāṃ pāṇḍurogañca hanyādetadrasāmṛtam
iti rasāmṛtaṃ cūrṇam
kuḍavaṃ nārikelasya jale mṛdvagninā pacet
nārikelajalābhāve gavye payasi tatpivet
69.54
dhānyakaṃ pippalī mustaṃ cāturjāta vicūrṇitam
pratyekaṃ ṭaṅkamātrantu śīte tasmin viniḥkṣipet
69.55
palamātrastadarddho'pi bhakṣitaḥ pratyahaṃ naraiḥ
nārikelakhaṇḍo'ya puṃstvanidrābalapradaḥ
69.56
amlapittaṃ raktapitta śūlañca pariṇāmajam
kṣaya kṣapayati kṣipraṃ śuṣkaṃ dāvānalo yathā
69.57
iti nārikelakhaṇḍa'
prasthantu nārikelasya sūkṣma dṛṣadi peṣitam
niṣkulīkṛtakūṣmāṇḍa khaṇḍānārddhamāḍhakam
69.58
tadvaya bharjayedgavye ghṛte tu kur̤avonmite
tatastatra kṣipecchuddhaṃ godugdhaṃ cāḍhakonmitam
69.56-2
tatraiva nikṣipeddhanvā sitā prasthadvayonmitām
pacetsarvāṇi caikatra mṛdunā vahninā bhiṣak
69.60
supakke śītale tatra cūrṇīkṛtya vinikṣipet
sūkṣmailā dhānyakaṃ dhātrī parpaṭaṃ jalada jalam
69.61
uśīra candana drākṣā śṛṅgāṭaṃ ca kaserukam
tvak patrakañca karpūraṃ karṣayugmaṃ pṛthaka pṛthak
69.62
sarvaṃ samiśrayedbhakṣājane mṛṇmaye nave
palamātramidaṃ prāta rbhakṣayedvā yathānalam
69.63
etanniṣevitaṃ hanti rogānaitānna saṃśayaḥ
amlapittaṃ jvaraṃ pittaṃ raktapittamarocakam
69.64
vātaraktaṃ tṛṣāṃ dāha pāṇḍuroga ca kāmalām
kṣayaṃ kṣapayati kṣipraṃ śūlañca pariṇāmajam
69.65
nārikelasya khaṇḍo'ya maśvibhyāṃ bhāṣitaḥ purā
varṇado bṛhaṇo vṛṣyaḥ puṃstvanidrā balapradaḥ
69.65.p1
iti bṛhannārikelakhaṇḍa
Linked texts (13)
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Rasaratnasamuccaya — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Bṛhatpākāvalī — Gaṅgāprasādapāṇḍeya Kavirāja, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Hastyāyurveda — Pālakāpya, Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit